Manifest powstańców styczniowych. Piękno i ponadczasowość

Manifest powstańców styczniowych. Piękno i ponadczasowość

Na 2023 rok przypada 160. rocznica wybuchu powstania styczniowego. Wszczęcie insurekcji ogłoszono manifestem skierowanym do narodu. Jego autorką była Maria Ilnicka – polska poetka, pisarka i publicystka – oraz jej brat Jan Maykowski, członek Tymczasowego Rządu Narodowego. Dokument ten przedstawia motywy i cele powstańców styczniowych.

.Dnia 22 stycznia 1863 roku ogłoszony został manifest Tymczasowego Rządu Narodowego, wzywający „naród Polski, Litwy i Rusi” do zbrojnej walki przeciw „nikczemnemu rządowi najezdniczemu” – carskiej Rosji. Ta ostatnia, „rozwścieklona oporem męczonej przezeń ofiary, postanowiła zadać jej cios stanowczy”. Ustami Aleksandra Wielopolskiego, naczelnika Rządu Cywilnego Królestwa Polskiego, ogłosiła przymusowy pobór do rosyjskiej armii, tzw. brankę, która stała się bezpośrednim impulsem do wszczęcia powstania, przyspieszając jego wybuch. W dniu ogłoszenia manifestu rozpoczął się heroiczny zryw powstańców styczniowych.

„Zastępy młodzieży walecznej, młodzieży poświęconej, ożywione gorącą miłością Ojczyzny, niezachwianą wiarą w sprawiedliwość i w pomoc Boga, poprzysięgły zrzucić przeklęte jarzmo lub zginąć”. Do walki ramię w ramię z nimi, Tymczasowy Rząd Narodowy wzywał ludzi „bez różnicy wiary i rodu, pochodzenia i stanu”, których uznawał odtąd „wolnymi i równymi Obywatelami kraju”. W decyzji tej, ogłoszonej na kartach manifestu, uwidocznił się wciąż żywy duch Rzeczypospolitej, której ideały wolności, równości, wspólnotowości, obywatelskości i tolerancji, niegdyś zarezerwowane dla szlachty, uczyniono bardziej pojemnymi, obejmującymi teraz również mieszczan oraz chłopów.

Wolność, równość i obywatelstwo były nagrodą za gotowość do oddania życia w imię wspólnej sprawy. „Powstającej Ojczyznie Twojej dasz bez żalu, słabości i wahania, wszystką krew, życie i mienie, jakich od Ciebie zapotrzebuje” – brzmiały słowa manifestu. „Ty wolność Twoją, niepodległość Twoją, zdobędziesz wielkością takiego męstwa, świętością takich ofiar, jakich Lud żaden nie zapisał jeszcze na dziejowych kartach swoich”. Słowa te, skierowane do narodu, okazały się prorocze. Nie spełniły się jednak w 1863 roku, ale 55 lat później (1918), kiedy pamięć o powstaniu styczniowym ożywiała serca kolejnego, tym razem zwycięskiego pokolenia wojowników o wolność i niepodległość Polski.  

Do rangi symbolu urasta również ostatni akapit manifestu, będący apostrofą do narodu rosyjskiego:

„A teraz odzywamy się do Ciebie Narodzie Moskiewski. Tradycyjnym hasłem naszym jest wolność i braterstwo Ludów, dlatego też przebaczamy Ci nawet mord naszej Ojczyzny, nawet krew Pragi i Oszmiany, gwałty ulic Warszawy i tortury lochów Cytadeli. Przebaczamy Ci, bo i Ty jesteś nędzny i mordowany, smutny i umęczony. Trupy dzieci Twoich kołyszą się na szubienicach carskich, prorocy Twoi marzną na śniegach Sybiru. Ale jeżeli w tej stanowczej godzinie nie uczujesz w sobie zgryzoty za przeszłość, świętszych pragnień dla przyszłości, jeżeli w zapasach z nami dasz poparcie tyranowi, który zabija nas, a depcze po Tobie — biada Ci! Bo w obliczu Boga i świata całego, przeklniemy Cię na hańbę wiecznego poddaństwa i mękę wiecznej niewoli, i wyzwiemy na straszny bój zagłady, bój ostatni Europejskiej Cywilizacji z dzikim barbarzyństwem Azji”.  

.W 160. rocznicę powstania styczniowego Polacy, Litwini i Ukraińcy (Rusini) są narodami wolnymi, a Rosjanie nadal słuchają rozkazów despoty. Wspominając datę 22 stycznia 1863 roku, pamiętajmy o tym fakcie i o słowach manifestu, które kryją w sobie dumę i wielką siłę ducha powstańców styczniowych – ostatnich obywateli Rzeczypospolitej Obojga Narodów.  

Opracował: Patryk Palka

Materiał chroniony prawem autorskim. Dalsze rozpowszechnianie wyłącznie za zgodą wydawcy. 14 stycznia 2023