Wojna, kultura, zabytki [PODCAST]

W najnowszym podcaście historycznym Przystanku Historia na „Wszystko co Najważniejsze” naszym gościem jest dr hab. Piotr MAJEWSKI z Biura Badań Historycznych Instytutu Pamięci Narodowej, prof. UKSW. Rozmawiamy o pałacach Warszawy celowo niszczonych w czasie wojny.

Wojna, kultura, zabytki

Na dziedzictwo kulturowe składa się twórczość wyrażona w dziełach sztuki, literatury, czy architektury. Są nim również instytucje (archiwa, biblioteki, muzea), które dziedzictwo materialne gromadzą i chronią. Kultura to jednak przede wszystkim ludzie, którzy ją tworzą, także by podnosić poziom wiedzy, wrażliwości, jakość społecznych relacji.

W przededniu II wojny światowej mogło się wydawać, iż normy prawa międzynarodowego gwarantują zachowanie tak rozumianego dorobku ludzkości, który poza wartościami istotnymi dla danej wspólnoty, miał przecież również walor uniwersalny. Rzeczywistość okupacji, niemieckiej i sowieckiej, przekreśliła jednak wyobrażenia o „cywilizowanym” przebiegu wojny.

Okupacja niemiecka przyniosła dokonywane w imieniu państwa nazistowskiego konfiskaty dóbr kultury, a zarazem niszczenie istotnych dla polskiej wspólnoty kulturowej, kształtujących wyobraźnię przestrzenną zabytków architektury. Okupacja sowiecka (1939–1941) połączyła działania niszczycielskie (np. wobec dóbr podworskich i kościelnych) z mechanizmami ideologicznej reinterpretacji dziedzictwa, stając się „laboratorium” zarządzania kulturą, użytecznym na ziemiach polskich po roku 1945.

Straty kultury rejestrowane były podczas okupacji przez departamenty konspiracyjnej Delegatury Rządu RP na Kraj, a zgromadzone dane wykorzystywano w opracowaniach uchodźczego Ministerstwa Prac Kongresowych, przygotowującego postulaty odszkodowawcze wobec Niemiec. Powojenne Biuro Odszkodowań Wojennych, wykorzystując wspomniany ekspercki dorobek w zakresie, w jakim odnosił się do okupacji niemieckiej, oszacowało w 1947 r., iż wskutek II wojny światowej Polska utraciła ok. 43% zasobów kulturowych. Na ten statystyczny rezultat złożyły się zniszczenia symbolicznych obiektów zabytkowych, jak Zamek Królewski w Warszawie, straty archiwów Warszawy po powstaniu w 1944 r., ponad pół miliona eksponatów muzealnych, zdemontowane pomniki, miliony egzemplarzy spalonych książek, trudne do oszacowania zniszczenia zbiorów prywatnych…

Dużo tu może mówię o tych zabytkach. Ale były ważne. Bo z nami ginęły. – napisał Miron Białoszewski w Pamiętniku z powstania warszawskiego. 

Okres dokonywanego przez niemieckich okupantów niszczenia był zarazem czasem myślenia o odbudowie. W gronach polskich urbanistów, architektów, konserwatorów, muzealników uważano za oczywistość, iż pokonane Niemcy zapłacą odszkodowania, które ułatwią odbudowę zniszczonych miast, w tym również budynków i przestrzeni historycznych. W pierwszych powojennych latach największymi przeciwnikami zwolenników odbudowy okazali się przedstawiciele architektonicznej awangardy, zakładający, iż projektowanie przestrzeni miejskiej to nie tylko proces urbanistyczny, ale forma inżynierii społecznej, której celem jest poprawa jakości życia mieszkańców, wypełniania funkcji publicznych przez instytucje państwa. Warszawscy zwolennicy awangardy, z reguły o lewicowych (co nie znaczy, że zawsze komunistycznych) sympatiach, skupili się w Biurze Odbudowy Stolicy. 

Rok 1949 przyniósł w Polsce zasadniczą zmianę w życiu kulturalnym. W ramach ujednolicenia sowieckiego nadzoru nad krajami satelickimi wprowadzono w formule administracyjnego nakazu realizm socjalistyczny (socrealizm), co w realiach państwa monopolizującego dobra materialne i stanowiska pracy oznaczało bezalternatywną metodę twórczą.

Socrealizm zanegował wprawdzie założenia awangardy jako „kosmopolityczne”, stosował zarazem zasadę architektury „narodowej w formie i socjalistycznej w treści” do odbudowywanych budynków historycznych. Przykładem takiego podejścia były wytyczne do konkursu na odbudowę „Zamku Warszawskiego”, w których pisano, iż Zamek jako siedziba najwyższych władz „Polski Ludowej” powinien zdominować otoczenie, w szczególności obiekty sakralne (np. katedrę św. Jana), zaś jego architektura winna połączyć kształty historyczne z estetyką socrealizmu, której wzorcem stawał się w tym czasie Pałac Kultury i Nauki im. Józefa Stalina.

Czasy powojenne to nie tylko spory o kształt odbudowy, ale także dewastacja ocalałych z wojennej zawieruchy budynków zabytkowych (np. w ramach przeprowadzanej reformy rolnej). Na fali „odwilży” lat 1955-56 ówczesne władze konserwatorskie przyznawały, że w powojennej dekadzie zniszczeniu uległo ok. 10% budynków zabytkowych, zaś trudną do określenia ich liczbę zaniedbano, czego wyrazem był ówczesny krajobraz Krakowa, zaś nadal przywoływanym przykładem stosowanie przy odbudowie warszawskiego Starego Miasta cegły rozbiórkowej z historycznych, „przywróconych polskości”, budynków Szczecina czy Wrocławia.

Przestrzeń zniszczonych w latach II wojny światowej miast, odbudowywanych i przebudowywanych w czasach powojennych, nie mniej dobitnie niż zniszczone archiwalia, eksponaty muzealne, czy książki odcisnęła w naszej pamięci i wyobraźni skalę oddziaływania totalitarnych ideologii. Zniszczenie, odbudowa, ideologizacja kultury pozostają nieustannie obecne we współczesnych dyskusjach o tym, jak zadośćuczynić za przeszłość, ale także o tym, jak projektować urbanistyczne formy naszego otoczenia…   

oprac. Piotr Majewski

Literatura: Majewski P., Wojna i kultura. Instytucje kultury polskiej w okupacyjnych realiach Generalnego Gubernatorstwa 1939–1945, Warszawa 2005; Zieliński J., Realizm socjalistyczny w Warszawie. Urbanistyka i architektura (1949–1956), Warszawa 2009; Trybuś J., Warszawa niezaistniała, niezrealizowane projekty urbanistyczne i architektoniczne Warszawy dwudziestolecia międzywojennego, Warszawa 2012; Majewski P., Czas końca, czas początku. Architektura i urbanistyka Warszawy historycznej 1939-1956, Warszawa 2018; Piątek G., Najlepsze miasto świata. Warszawa w odbudowie 1944-1949, Warszawa 2020; Mordyński K., Sny o Warszawie. Wizje przebudowy miasta 1945-1952, Warszawa 2021; Popiołek-Roßkamp M., Warschau. Ein Wiederaufbau, der vor dem Krieg began, Berlin 2021; Kłusek M, Luterek T., Straty Rzeczypospolitej Polskiej w zakresie dóbr kultury i sztuki podczas II wojny światowej, w: Raport o stratach poniesionych przez Polskę w wyniku agresji i okupacji niemieckiej w czasie II wojny światowej 1939-1945, Warszawa 2022.

POSŁUCHAJ WRAZ Z NAMI:

Redaktor prowadzący: Paweł Lekki
Wydawca: Małgorzata Frydrych
Produkcja: Wydział Realizacji Projektów Medialnych – Biuro Rzecznika Prasowego IPN
Więcej podcastów historycznych na portalu przystanekhistoria.pl