Pokojowa Nagroda Nobla 2026. Kim jest Navi PILLAY?
Navi Pillay otrzymała Pokojową Nagrodę Nobla 2026 za działalność na rzecz pokoju i prawa międzynarodowego. Wyróżniony dorobek 85-letniej prawnik z Republiki Południowej Afryki obejmuje rozliczanie ludobójstwa w Rwandzie i kierowanie Biurem Wysokiego Komisarza ONZ do spraw Praw Człowieka. Decyzja Komitetu wywołała gratulacje ze strony obrońców praw człowieka oraz ostrą krytykę izraelskiej dyplomacji.
Za co przyznano Pokojową Nagrodę Nobla 2026?
Biuro Wysokiego Komisarza ONZ do spraw Praw Człowieka z zadowoleniem przyjęło wiadomość o przyznaniu nagrody Navi Pillay. „To wspaniała wiadomość, potrzebujemy większego oddania i zaangażowania w prawa człowieka” – powiedziała dziennikarzom w Genewie rzecznik biura Shabia Mantoo. Instytucja, którą Pillay kierowała w latach 2008–2014, doceniła jej wieloletnią działalność na rzecz ochrony praw człowieka.
Pierwszą reakcję laureatki zarejestrowano w Norymberdze, gdzie wiadomość o wyróżnieniu przyjęto owacją na stojąco. Nagranie opublikowała w serwisie X sekretarz generalny Amnesty International Agnès Callamard. „Jeśli będziecie klaskać jeszcze trochę, być może podzielę się tą nagrodą z Trumpem” – zażartowała Pillay. Podkreśliła również, że mimo ukończenia we wrześniu 85 lat zamierza kontynuować swoją pracę.
Podczas późniejszej konferencji prasowej w Norymberdze Pillay zadedykowała wyróżnienie osobom, które przeżyły zbrodnie międzynarodowe, oraz ludziom pracującym na rzecz sprawiedliwości i przeciwdziałania bezkarności. Wystąpiła w historycznej sali 600 Pałacu Sprawiedliwości, w której po II wojnie światowej odbywał się proces przywódców nazistowskich Niemiec. Zwracając się do przywódców państw, przypomniała o ich prawnych obowiązkach ochrony praw człowieka i powstrzymywania się od wojny.
Wysoki komisarz ONZ do spraw praw człowieka Volker Türk uznał przyznanie nagrody Pillay za wspólne zwycięstwo obrońców praw człowieka oraz osób zabiegających o sprawiedliwość i odpowiedzialność za zbrodnie. Podkreślił znaczenie międzynarodowych mechanizmów wymiaru sprawiedliwości, w tym Międzynarodowego Trybunału Karnego. Zaznaczył również, że wyróżnienie docenia działalność Pillay w wielu konfliktach i kryzysach na świecie, obejmując dorobek znacznie szerszy niż jej praca dotycząca Palestyny.
Gratulacje przekazał prezydent Republiki Południowej Afryki Cyril Ramaphosa, który uznał decyzję Komitetu za wyraz uznania dla odwagi, prawości i wieloletniego zaangażowania Pillay na rzecz sprawiedliwości. Podkreślił jej wkład w umacnianie pokoju oraz ochronę ludzkiej godności w RPA i poza jej granicami. Przypomniał, że laureatka dołączyła do grona południowoafrykańskich zdobywców pokojowego Nobla, obok Alberta Luthuliego, Desmonda Tutu, Nelsona Mandeli i Frederika Willema de Klerka.
Gratulacje przekazała także przewodniczący Komisji Europejskiej Ursula von der Leyen. Podkreśliła, że niewiele osób poświęciło życie sprawiedliwości, pokojowi i ludzkiej godności w takim stopniu jak tegoroczna laureatka. Przypomniała jej działalność przeciw apartheidowi w Republice Południowej Afryki oraz zaangażowanie w rozliczanie ludobójstwa w Rwandzie. Krytycznie decyzję Komitetu oceniła natomiast organizacja pozarządowa UN Watch. Jej dyrektor Hillel Neuer zarzucił Pillay stronniczość podczas kierowania komisją ONZ badającą sytuację w Izraelu i na terytoriach palestyńskich. Krytykował również jej obronę współczłonka komisji Miloona Kothariego po jego wypowiedziach o „żydowskim lobby”, argumentując, że Komitet powinien był uwzględnić te zastrzeżenia przed przyznaniem nagrody.
.Izraelskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych ostro skrytykowało przyznanie Pokojowej Nagrody Nobla Navi Pillay, zarzucając jej szerzenie antysemickich oszczerstw oraz politycznie motywowane demonizowanie Izraela. Resort ocenił, że wyróżnienie legitymizuje nienawiść i uprzedzenia wobec państwa izraelskiego. Stanowisko izraelskiej dyplomacji oraz tło sporu przedstawiamy w osobnym materiale poświęconym kontrowersjom wokół tegorocznej nagrody.
Spór wiąże się z działalnością niezależnej komisji dochodzeniowej ONZ do spraw okupowanych terytoriów palestyńskich i Izraela, której przewodniczyła Pillay. W ustaleniach ogłoszonych 16 września 2025 roku komisja uznała, że Izrael dopuścił się ludobójstwa w Strefie Gazy, co strona izraelska odrzuciła jako skandaliczne. Dokument przedstawia ustalenia komisji dochodzeniowej, a nie orzeczenie międzynarodowego sądu.
.Przewodniczący Norweskiego Komitetu Noblowskiego Jørgen Watne Frydnes, przedstawiając tegoroczne rozstrzygnięcie, podkreślił wyjątkową odwagę i prawość Pillay w rozwijaniu międzynarodowego porządku prawnego. Komitet wskazał na ciągłość jej działalności, od obrony ludzi przeciwstawiających się apartheidowi po udział w najważniejszych międzynarodowych postępowaniach sądowych. Tegoroczne wyróżnienie pokojową Nagrodą Nobla obejmuje zatem dorobek budowany przez dziesięciolecia, związany z ochroną praw człowieka i egzekwowaniem odpowiedzialności za ich naruszanie.
Norweski Komitet Noblowski podkreślił w komunikacie, że tegoroczne wyróżnienie przyznano w czasie rosnącej liczby wojen i konfliktów oraz politycznych ataków na sędziów i instytucje prawa międzynarodowego. W jego ocenie możliwość rozwiązywania sporów bez użycia siły i przemocy zależy od poszanowania międzynarodowych rządów prawa.
9 października, już po ogłoszeniu decyzji noblowskiej, Reuters poinformował o objęciu amerykańskimi sankcjami Międzynarodowego Trybunału Karnego jako instytucji. Według agencji sekretarz stanu Marco Rubio zapowiedział zakaz transakcji z Trybunałem, a nowe restrykcje wykraczają poza wcześniejsze sankcje wymierzone w poszczególnych sędziów i prokuratorów. Zastępca prokuratora MTK Nazhat Shameem Khan powiedziała Reutersowi, że Trybunał będzie kontynuował dochodzenia i postępowania mimo tych środków.
Komitet wskazał również, że warunkiem pokojowego świata jest system, w którym sprawcy zbrodni wojennych ponoszą odpowiedzialność, a ofiary nadużyć mogą uzyskać sprawiedliwość. Jej kariera prowadziła od pomocy prawnej udzielanej osobom prześladowanym przez własne państwo do pracy nad odpowiedzialnością za ludobójstwo. W tej perspektywie ochrona pokoju obejmuje również budowanie zasad, które pozwalają ofiarom dochodzić sprawiedliwości, a sprawcom utrudniają korzystanie z bezkarności.
Kim jest Navi PILLAY?
Navi Pillay urodziła się 23 września 1941 roku w Clairwood w Durbanie, w rodzinie tamilskiego pochodzenia, a jej ojciec pracował jako kierowca autobusu. Jako szesnastolatka napisała esej o roli południowoafrykańskich kobiet w uczeniu dzieci praw człowieka. Po jego publikacji lokalna społeczność zebrała pieniądze, które umożliwiły jej podjęcie studiów. W późniejszych wspomnieniach wyjaśniała również, że własną praktykę rozpoczęła dlatego, iż w warunkach apartheidu nikt nie chciał zatrudnić niebiałej kobiety jako prawnika.
Wśród osób, którym udzielała pomocy prawnej, był także jej mąż Gaby Pillay, zatrzymany przez policję bezpieczeństwa na podstawie przepisów dotyczących terroryzmu. W 1973 roku wywalczyła prawo dostępu do adwokata dla więźniów politycznych. Po zakończeniu apartheidu, w 1995 roku, została pierwszą niebiałą kobietą powołaną do południowoafrykańskiego High Court. Jako członek Women’s National Coalition uczestniczyła również w działaniach na rzecz umieszczenia w konstytucji klauzuli równości, zakazującej dyskryminacji między innymi ze względu na rasę, płeć, religię i orientację seksualną.
W latach 1995–2003 Pillay była sędzią Międzynarodowego Trybunału Karnego dla Rwandy, któremu od 1999 roku przewodniczyła. Zasiadała w składzie orzekającym w sprawie Jean-Paula Akayesu, zakończonej 2 września 1998 roku pierwszym wyrokiem międzynarodowego sądu stwierdzającym odpowiedzialność za ludobójstwo. Postępowanie przyniosło również przełom w traktowaniu przemocy seksualnej, ponieważ uznano, że gwałt może stanowić akt ludobójstwa, jeżeli został popełniony z zamiarem zniszczenia chronionej grupy. Orzeczenie miało znaczenie dla rozwoju prawa międzynarodowego i sposobu rozliczania zbrodni popełnianych podczas konfliktów.
W latach 2003–2008 pracowała jako sędzia Międzynarodowego Trybunału Karnego w Hadze, a następnie, od 2008 do 2014 roku, pełniła funkcję wysokiego komisarza ONZ do spraw praw człowieka. Kierowała wówczas instytucją odpowiedzialną za promowanie i ochronę praw obywatelskich, politycznych, gospodarczych, społecznych oraz kulturalnych. Jej działalność obejmowała więc zarówno rozpatrywanie konkretnych spraw sądowych, jak i pracę w ramach światowego systemu ochrony praw człowieka.
Pillay zasiada również jako sędzia ad hoc w Międzynarodowym Trybunale Sprawiedliwości w postępowaniu dotyczącym zarzutów naruszenia konwencji o ludobójstwie przez Mjanmę. Do udziału w tej konkretnej sprawie została wskazana przez Gambię, która wszczęła postępowanie w 2019 roku. Kierowała także niezależną komisją dochodzeniową ONZ zajmującą się okupowanymi terytoriami palestyńskimi i Izraelem, z której przewodniczenia ogłosiła rezygnację w 2025 roku.
Jeszcze przed przyznaniem Nobla dorobek Pillay został doceniony przez inne międzynarodowe gremia. 6 listopada 2025 roku odebrała Sydney Peace Prize, przyznaną za wieloletnią obronę praw człowieka, praw kobiet oraz działania na rzecz pokoju opartego na sprawiedliwości. W 2026 roku, wspólnie z południowoafrykańskim prawnikiem Johnem Dugardem, otrzymała także Nagrodę im. Olofa Palmego. Fundacja przyznająca to wyróżnienie podkreśliła ich wkład w systematyczne gromadzenie dowodów zbrodni, umożliwiające wskazanie sprawców i pociągnięcie ich do odpowiedzialności.
Do Pokojowej Nagrody Nobla 2026 zgłoszono 287 kandydatur, obejmujących 208 osób i 79 organizacji, jednak nazwiska i nazwy nominowanych pozostają objęte pięćdziesięcioletnią tajemnicą. Publiczne zestawienia faworytów opierają się na ocenach ekspertów oraz informacjach ujawnianych przez osoby dokonujące zgłoszeń, dlatego nie stanowią oficjalnej listy Komitetu. Przed ogłoszeniem rozstrzygnięcia przedstawiliśmy we „Wszystko co Najważniejsze” dziesięć kandydatur pozwalających zrozumieć tegoroczne oczekiwania.
Rok wcześniej Pokojową Nagrodę Nobla otrzymała María Corina Machado, wyróżniona za działania na rzecz praw demokratycznych obywateli Wenezueli i pokojowego przejścia od dyktatury do demokracji. Tegoroczny wybór kieruje uwagę na dorobek osoby, która pracowała nad ochroną praw człowieka zarówno w swoim kraju, jak i w instytucjach międzynarodowych.
Wartość tegorocznej nagrody wynosi 12 mln koron szwedzkich, a Fundacja Noblowska zwiększyła ją o milion koron w porównaniu z poprzednią kwotą. Uroczyste wręczenie Pokojowej Nagrody Nobla zaplanowano na 10 grudnia 2026 roku w Oslo. Ceremonia odbędzie się w rocznicę śmierci Alfreda Nobla, którego testament ustanowił nagrody.
Sebastian Nizio
