Pierwszy dentysta pracował 60 tysięcy lat temu

Neandertalczycy dysponowali wiedzą i umiejętnościami, które pozwalały im leczyć próchnicę już niemal 60 tys. lat temu. Do usuwania uszkodzonych tkanek wykorzystywali kamienne narzędzia. Znaleziony w rosyjskiej jaskini neandertalski ząb ze śladami leczenia próchnicy uznawany jest za najstarszy znany dowód opieki stomatologicznej.

Neandertalczycy i leczenie zębów

Badacze przeprowadzili eksperymenty na trzech współczesnych ludzkich zębach, aby wykazać, że otwór o takim samym kształcie oraz identycznych mikroskopijnych śladach można uzyskać poprzez wiercenie ostrym, kamiennym narzędziem, podobnym do tych znalezionych w jaskini w Ałtaju. Ząb ten to pojedynczy trzonowiec z głębokim otworem sięgającym do komory miazgi. Znaleziono go w jaskini Chagyrskaya w górach Ałtaju, w Rosji. Znalezisko ma około 59 tys. lat. Otwór w tym uszkodzonym trzonowcu, a także rowki po wykałaczkach na jego bocznej powierzchni, stanowią przykład zmiany próchniczej rzadkiej wśród neandertalczyków.

Odkrycia archeologiczne wskazywały, że neandertalczycy używali wykałaczek do usuwania resztek jedzenia z zębów, a być może także stosowali rośliny lecznicze, jednak poziom ich umiejętności medycznych nie jest do końca jasny. W najnowszym badaniu opublikowanym w PLOS One naukowcy z Muzeum Antropologii i Etnografii im. Piotra Wielkiego, Rosyjskiej Akademii Nauk w Petersburgu oraz współpracowników opisują ząb neandertalczyka, który wyleczono z infekcji.

Neandertalski stomatolog

Zabieg przeprowadzony przez neandertalskiego dentystę musiał być bolesny, ale ostatecznie łagodził ból związany z infekcją zęba poprzez usunięcie uszkodzonej części. Zidentyfikowane przez naukowców modyfikacje dowodzą, że neandertalczycy potrafili zidentyfikować źródło bólu, określić sposób leczenia i wykazać się zręcznością, aby przeprowadzić skuteczny zabieg. Jest to pierwszy przypadek udokumentowania takiego zachowania poza Homo sapiens i najstarszy przykład tego typu praktyk, starszy o ponad 40 tys. lat od poprzednich znalezisk tego typu.

Jak podają autorzy publikacji, uszkodzenia udokumentowane na zębie neandertalczyka wskazują na celowe usunięcie miazgi, a znalezione przez badaczy obszary demineralizacji, w których zachowały się pozostałości zmian próchniczych, dodatkowo wskazują, że zagłębienie w zębie było związane z leczeniem.

„Zaintrygował nas nietypowy kształt zagłębienia na powierzchni żującej zęba. Różnił się on od normalnej morfologii komory miazgi i nie odpowiadał typowemu wzorcowi zmian próchniczych obserwowanych u Homo sapiens. Ponadto wyraźnie widoczne zarysowania sugerowały, że zagłębienie nie było wynikiem naturalnego uszkodzenia, lecz celowego działania. Mikrotomografia komputerowa wykazała zmiany mineralizacji zębiny charakterystyczne dla zaawansowanej próchnicy. Interwencje ludzkie przy zmianach próchniczych już wcześniej udokumentowano dla osobników żyjących w górnym paleolicie, mezolicie i w późniejszych okresach. Postawiliśmy więc hipotezę, że obserwowane przez nas uszkodzenia mogą również stanowić ślady takiej interwencji medycznej, ale z dużo wcześniejszego okresu” – wyjaśnia dr Alisa Zubova.

Porównanie mikroskopijnych śladów na oryginalnym zębie neandertalczyka

Współautorka pracy, dr Lydia Zotkina, wyjaśniła, że w celu interpretacji zagłębienia widocznego na powierzchni żującej zęba badacze przeprowadzili eksperyment polegający na ręcznym wierceniu w serii próbek. Obejmowała ona współczesny ludzki ząb oraz dwa zęby Homo sapiens pochodzące z holoceńskiej kolekcji archeologicznej o nieustalonym kontekście chronologicznym i kulturowym.

„Porównanie mikroskopijnych śladów na oryginalnym zębie neandertalczyka z tymi uzyskanymi eksperymentalnie wykazało wyraźne podobieństwo. Wyniki pokazują, że wiercenie zmiany próchniczej przy użyciu ostrego, cienkiego narzędzia kamiennego jest w pełni skuteczne i pozwala na szybkie usunięcie uszkodzonej tkanki zęba” – wskazała.

Neandertalczycy dotarli w góry Ałtaju 70–60 tysięcy lat temu podczas migracji z Europy Środkowej oraz Wschodniej, a zamieszkiwali ten obszar co najmniej do 40–45 tysięcy lat temu. Ałtaj stał się dla nich nowym domem dzięki różnorodności biologicznej, klimatowi podobnemu do europejskiego, obfitości surowców do produkcji narzędzi kamiennych oraz obecności ich typowej zwierzyny – dzikich bizonów i koni.

PAP/ LW