Rocznice najważniejsze [18-24 maja]

Jakie rocznice przypadają w dniach od 18 do 24 maja. Przedstawiamy kalendarz rocznic, na które warto zwrócić uwagę w nadchodzącym tygodniu.

18 maja

1675 – W Hamburgu zmarł Stanisław Lubieniecki, astronom, autor cenionego do dziś opracowania o kometach. W 1658 r. w wyniku decyzji sejmu skierowanej przeciwko arianom został zmuszony do opuszczenia Polski.

1792 – Cesarzowa Katarzyna II wydała manifest, w którym oskarżyła Polskę m.in. o prześladowanie Rosjan i prawosławnych. Zaraz potem granicę przekroczyły prawie 100-tysięczne rosyjskie wojska, co oznaczało wybuch wojny w obronie Konstytucji 3 Maja.

1800 – W Petersburgu zmarł Aleksander Suworow, rosyjski feldmarszałek, dowódca wojsk tłumiących powstanie kościuszkowskie,

1852 – W Zamościu urodził się Icchok Lejb Perec, pisarz żydowski, tworzący w języku jidysz.

1866 – W Warszawie urodził się Feliks Wiślicki, inżynier chemik nazywany ojcem sztucznego jedwabiu. Opracował metodę jego wytwarzania i wdrożył w zakładach w Tomaszowie Mazowieckim.

1905 – W Łodzi urodził się Władysław Hańcza, aktor, reżyser teatralny, pedagog; niezapomniany odtwórca ról Kargula w komediach Sylwestra Chęcińskiego, Macieja Boryny w „Chłopach” Jana Rybkowskiego i księcia Janusza Radziwiłła w „Potopie” Jerzego Hoffmana.

1910 – W Grodnie zmarła Eliza Orzeszkowa, pisarka, publicystka, autorka powieści „Nad Niemnem”, „Meir Ezofowicz”, „Marta”.

1920 – W Wadowicach urodził się Karol Wojtyła, w latach 1978-2005 papież Jan Paweł II, wcześniej arcybiskup-metropolita krakowski.

1933 – W Częstochowie urodził się Władysław Terlecki, pisarz, autor powieści i opowiadań historycznych, m.in. cyklu związanego z powstaniem styczniowym: „Spisek”, „Dwie głowy ptaka”, „Powrót z Carskiego Sioła”, „Rośnie las” i „Lament”.

1935 – Na Wawelu odbył się pogrzeb marszałka Józefa Piłsudskiego.

1937 – W Warszawie urodziła się Barbara Wachowicz, pisarka, scenarzystka, autorka reportaży historyczno-literackich, m.in. „Dom Sienkiewicza”, „Czas nasturcji”, „Ciebie jedną kocham. Tropami Stefana Żeromskiego w najściślejszej ojczyźnie”, „Marie jego życia”, „Malwy na lewadach” oraz cyklu „Wierna rzeka harcerstwa”.

1938 – Tadeusz Góra ustanowił rekord długości lotu szybowcem, pokonując dystans 577,8 km z Bezmiechowej w Bieszczadach do Małych Solecznik pod Wilnem; za pokonanie bariery 500 km w locie swobodnym, jako pierwszy pilot na świeci wyróżniony został przez Międzynarodową Federację Lotniczą (FAI) – Medalem Lilienthala.

1943 – Żandarmeria niemiecka i oddziały ukraińskiej policji pomocniczej dokonały pacyfikacji wsi Szarajówka na Zamojszczyźnie, podczas której co najmniej 58 mieszkańców, w tym wiele kobiet i dzieci, wepchnięto do kilku domów i stajni i spalono żywcem.

1944 – Oddziały 2 Korpusu Polskiego zdobyły wzgórze Monte Cassino; w czasie walk zginęło 923 polskich żołnierzy, 2931 zostało rannych, a 345 uznano za zaginionych;

1958 – Spektaklem „Bal w Operze” Richarda Heubergera rozpoczął działalność Teatr Muzyczny w Gdyni.

1970 – Zakończyła się trwająca od 30 marca operacja obracania Pałacu Lubomirskich w Warszawie, tak aby zasłaniał halę Gwardii, a jego kolumnada zamknęła perspektywę głównej alei Ogrodu Saskiego.

1974 – Ukończono budowę najwyższego na świecie (646,38 m) masztu radiowego w Konstantynowie koło Płocka.

1975 – W Ann Arbor w stanie Michigan zmarł Kazimierz Fajans, fizykochemik, pionier nauki o promieniotwórczości.

1981 – Premiera filmu „Polonia Restituta” w reżyserii Bohdana Poręby.

1992 – W Warszawie podpisany został polsko-ukraiński traktat o dobrym sąsiedztwie, przyjaznych stosunkach i współpracy.

2003 – Papież Jan Paweł II kanonizował Urszulę Ledóchowską, założycielkę Zgromadzenia Sióstr Urszulanek Serca Jezusa Konającego.

2004 – W Konstancinie zmarł prof. Stefan Świeżawski, filozof, tomista, historyk filozofii średniowiecznej i nowożytnej; autor publikacji „Dzieje filozofii europejskiej XV wieku” oraz „Dzieje europejskiej filozofii klasycznej”; przez wiele lat związany z Katolickim Uniwersytetem Lubelskim.

2009 – Himalaistka Kinga Baranowska weszła na szczyt Kanczendzongi w Himalajach, dzięki czemu Polska została pierwszym krajem, którego przedstawicielki zdobyły wszystkie ośmiotysięczniki.

2011 – W Chislehurst pod Londynem zmarła Włada Majewska, aktorka, pieśniarka, legenda przedwojennej „Wesołej Lwowskiej Fali”; działaczka emigracyjna i wieloletnia pracowniczka Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa.

2013 – Zmarł Marek Jackowski, założyciel i gitarzysta zespołu Maanam, wcześniej współpracował z krakowską Piwnicą pod Baranami i grał w zespole Anawa.

2025 – Pierwsza tura wyborów prezydenckich w Polsce. Do drugiej z największą liczbą głosów przeszli Rafał Trzaskowski i Karol Nawrocki.

2025 – W wieku 97 lat zmarł Bogusław Nizieński, w młodości żołnierz AK, później sędzia. W latach 1999-2004 Rzecznik Interesu Publicznego (urzędu zajmującego się sprawami lustracji). Autor zestawienia zawierającego kilkaset nazwisk osób, które rzekomo miały być w PRL-u tajnymi współpracownikami SB (tzw. lista Nizieńskiego). Przez prezydenta Lecha Kaczyńskiego odznaczony Orderem Orła Białego.

19 maja

1480 – W Krakowie zmarł Jan Długosz, kronikarz, historyk, autor „Roczników, czyli kronik sławnego Królestwa Polskiego”, kanonik krakowski, arcybiskup nominat lwowski.

1531 – W Kaliszu zmarł Jan Łaski, kanclerz wielki koronny; arcybiskup gnieźnieński, prymas Polski (1510-1531).

1782 – W Połtawie urodził się Iwan Paskiewicz, feldmarszałek rosyjski; po śmierci Iwana Dybicza dowódca carskich wojsk tłumiących powstanie listopadowe; namiestnik Królestwa Polskiego w latach 1832-1856.

1827 – W Łyszczach na Wołyniu urodził się Zygmunt Sierakowski, przywódca powstania styczniowego na Żmudzi, powieszony z rozkazu władz carskich w Wilnie w czerwcu 1863 r.; część źródeł jako datę urodzenia Sierakowskiego podaje 26 maja 1826 r.

1866 – urodził się Tadeusz Rozwadowski; szef Sztabu Generalnego Wojska Polskiego w czasie wojny polsko-bolszewickiej; a potem generalny inspektor kawalerii; w czasie zamachu majowego w 1926 r. dowódca wojsk rządowych które przeciwstawiły się zamachowi Piłsudskiego. Po zwycięstwie Piłsudskiego został bez wyroku sądowego uwięziony i wkrótce po wyjściu na wolność zmarł.

1880 – W 400. rocznicę śmierci prochy Jana Długosza zostały przeniesione do nowopowstałej Krypty Zasłużonych na Skałce w Krakowie.

1895 – W Petersburgu urodził się Stanisław Kopański; dowódca Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich, uczestniczącej w obronie Tobruku; w latach 1943-1947 szef sztabu Naczelnego Wodza Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie.

1912 – W Warszawie zmarł Bolesław Prus, pisarz, autor powieści „Lalka” i „Faraon”.

1939 – Minister spraw wojskowych gen. Tadeusz Kasprzycki podpisał w Paryżu protokół, na mocy którego Francja zobowiązała się udzielić Polsce „niezwłocznej pomocy” w przypadku niemieckiej agresji.

1941 – Największy niemiecki pancernik „Bismarck” wypłynął z Gdyni w swój pierwszy rejs bojowy, po czym, po dołączeniu krążownika ciężkiego „Prinz Eugen” i eskorty, zespół wziął kurs na Atlantyk.

1944 – W Warszawie urodził się Marcin Król, historyk idei, publicysta, w PRL-u działacz opozycji demokratycznej, profesor Uniwersytetu Warszawskiego.

1950 – Urodził się Sylwester Zych, katolicki duchowny, w PRL-u związany z opozycją demokratyczną; w 1982 r. skazany na cztery lata więzienia pod zarzutem próby obalenia siłą ustroju PRL; w lipcu 1989 r. w Krynicy Morskiej znaleziono jego zwłoki, prowadzone śledztwo nie doprowadziło do ujawnienia sprawców zabójstwa.

1950 – Urodził się Tadeusz Ślusarski, lekkoatleta, mistrz (1976) i wicemistrz (1980) olimpijski w skoku o tyczce; zginął w wypadku samochodowym wraz z Władysławem Komarem w 1998 r.

1950 – W Tomaszowie Mazowieckim urodził się Wiesław Gawłowski, siatkarz, trener; wielokrotny reprezentant Polski, mistrz świata z Meksyku (1974) i złoty medalista olimpijski z Montrealu.

1955 – W Warszawie zmarł Tadeusz Sygietyński, kompozytor, dyrygent, założyciel i wieloletni dyrektor Państwowego Zespołu Pieśni i Tańca „Mazowsze”.

1965 – W Warszawie zmarła Maria Dąbrowska, pisarka, publicystka, tłumaczka; autorka m.in. powieści „Noce i dnie” oraz „Dzienników”.

1965 – We Wrocławiu urodziła się Małgorzata Pieńkowska, aktorka, związana z Teatrem Polskim w Warszawie, a następnie Teatrem Ateneum; znana m.in. z serialu „M jak Miłość”.

1966 – W Londynie odbył się Zjazd Polski Walczącej.

1970 – W Warszawie zmarł Tadeusz Breza, pisarz, autor powieści „Mury Jerycha”, „Niebo i ziemia”, „Urząd”, „Uczta Baltazara”.

1970 – W Saint-Clar-de Riviere zmarł August Zamoyski, rzeźbiarz.

1971 – W Warszawie zmarł Czesław Janczarski, pisarz, poeta, autor utworów dla dzieci, m.in. „Misia Uszatka”.

1976 – W Warszawie zmarł prof. Julian Krzyżanowski, historyk literatury, znawca piśmiennictwa polskiego, zwłaszcza staropolskiego i z okresu romantyzmu; autor „Historii literatury polskiej” i „Nauki o literaturze”.

1978 – Eugeniusz Chrobak i Wojciech Wróż zdobyli Kangczendzongę Południową w Himalajach (8476 m), trzy dni później Kazimierz Olech, Wojciech Brański i Zygmunt A. Heinrich weszli na Kangczendzongę Środkową (8482 m).

1981 – W Warszawie urodził się Mateusz Damięcki, aktor, wystąpił m.in. w filmach „Przedwiośnie” i „Jutro idziemy do kina”.

1983 – W Warszawie kilkadziesiąt tysięcy osób uczestniczyło w pogrzebie Grzegorza Przemyka, 19-letniego maturzysty, śmiertelnie pobitego przez funkcjonariuszy MO.

2008 – W Warszawie zmarł Ryszard Kulesza, piłkarz, trener; w latach 1978-1980 selekcjoner piłkarskiej reprezentacji Polski, a następnie m.in. reprezentacji Tunezji (1981-1983).

2011 – W Krakowie otwarto Muzeum Sztuki Współczesnej – MOCAK (Museum of Contemporary Art in Krakow).

2014 – W Bielsku-Białej zmarł Zbigniew Pietrzykowski, pięściarz, trzykrotny medalista olimpijski: srebrny z Rzymu (1960) oraz brązowy z Melbourne (1956) i Tokio (1964); czterokrotny mistrz Europy.

2021 – We Wrocławiu zmarł ksiądz Stanisław Orzechowski – duszpasterz akademicki, robotników i kolejarzy, wieloletni przewodnik Pieszej Pielgrzymki Wrocławskiej oraz duchowny wspierający dolnośląską podziemną „Solidarność”.

20 maja

1573 – Na sejmie elekcyjnym spisane zostały artykuły henrykowskie, określające zasady ustroju Rzeczypospolitej oraz uprawnienia króla.

1648 – W Mereczu zmarł król Władysław IV Waza, panujący od 1632 r.

1792 – W Warszawie odbyła się uroczystość poświęcenia Cmentarza Powązkowskiego.

1809 – Wojna polsko-austriacka: Wojska polskie zdobyły Zamość.

1862 – W Warszawie na podstawie „Ustawy o Wychowaniu Publicznym w Królestwie Polskim” powołano do życia Muzeum Narodowe, początkowo działające pod nazwą Muzeum Sztuk Pięknych.

1881 – Urodził się Władysław Sikorski, premier RP na uchodźstwie i Naczelny Wódz Polskich Sił Zbrojnych w latach 1939-1943; zginął w katastrofie lotniczej nad Gibraltarem w nocy z 3 na 4 lipca 1943 r.

1901 – Polskie dzieci, strajkujące we Wrześni przeciwko przymusowemu nauczaniu religii w języku niemieckim, zostały przez niemieckie władze szkolne poddane brutalnej chłoście; wobec ich rodziców wymierzono kary grzywny lub aresztu.

1909 – Austriacki redemptorysta Klemens Maria Hofbauer, nazywany „apostołem Warszawy” został kanonizowany przez papieża Piusa X.

1913 – We Wrocławiu otwarto Halę Stulecia; uroczystość odbyła się w 100. rocznicę ogłoszenia przez króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III odezwy wzywającej do powszechnego oporu przeciw Napoleonowi; w 2006 r. Hala Stulecia została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

1919 – W Kielcach urodził się Gustaw Herling-Grudziński, prozaik, eseista, publicysta, krytyk literacki; autor m.in. „Innego świata” i „Dziennika pisanego nocą”; więzień sowieckich łagrów, żołnierz 2. Korpusu Polskiego, uczestnik bitwy pod Monte Cassino.

1921 – W Łodzi urodził się Karl Dedecius, jeden z najwybitniejszych tłumaczy literatury polskiej na język niemiecki.

1923 – W Warszawie urodził się Israel Gutman, działacz Żydowskiej Organizacji Bojowej, uczestnik powstania w getcie warszawskim, więziony w obozach koncentracyjnych na Majdanku, w Auschwitz i Mauthausen-Gusen; historyk Holokaustu; w 1961 r. był świadkiem w procesie nazistowskiego zbrodniarza Adolfa Eichmanna.

1927 – W Krakowie urodził się Franciszek Macharski, metropolita krakowski w latach 1979-2005, kardynał.

1932 – W Warszawie urodził się Andrzej Drawicz, pisarz, krytyk literacki, tłumacz, znawca literatury rosyjskiej i problematyki wschodniej; prezes Komitetu ds. Radia i Telewizji w latach 1989-91.

1935 – Senat Uniwersytetu Warszawskiego podjął uchwałę o nadaniu uczelni imienia Józefa Piłsudskiego.

1935 – W Warszawie urodziła się Hanna Krall, pisarka, reporterka, dziennikarka; autorka reportażu „Zdążyć przed Panem Bogiem” – rozmowy z Markiem Edelmanem, a także książek „Sublokatorka”, „Okna” i „Biała Maria”.

1942 – Funkcjonariusze policji niemieckiej i kolaboracyjnej policji litewskiej rozstrzelali około 400 mieszkańców Święcian i okolicznych wsi w odwecie za zabicie przez sowieckich partyzantów dwóch urzędników niemieckich oraz komendanta obozu jenieckiego.

1943 – Na stacji kolejowej w Celestynowie oddział dyspozycyjny Kedywu KG AK, dowodzony przez Tadeusza Zawadzkiego „Zośkę”, uwolnił 49 więźniów politycznych przewożonych przez Niemców z więzienia na Zamku Lubelskim do KL Auschwitz.

1944 – Wywiad AK zdobył, a następnie zbadał egzemplarz niemieckiego pocisku rakietowego V-2. Wyniki badań i najważniejsze części rakiety przekazano następnie do Wielkiej Brytanii.

1945 – Oddział uderzeniowy, składający się z b. żołnierzy AK i innych formacji niepodległościowych, uwolnił kilkuset więźniów obozu NKWD w Rembertowie.

1953 – W Gdańsku urodził się Aleksander Hall, działacz opozycji antykomunistycznej, historyk; członek ROPCiO i Studenckiego Komitetu Solidarności; od 1979 r. w Ruchu Młodej Polski; redaktor niezależnego pisma „Bratniak”; członek Regionalnej Komisji Koordynacyjnej NSZZ „Solidarność” Gdańsk (1982-84); wiceprzewodniczący Unii Demokratycznej (1991-92); przewodniczący Partii Konserwatywnej (1992-97), członek Stronnictwa Konserwatywno-Ludowego; poseł w latach 1991-93 i 1997-2001.

1955 – W Bielsku-Białej urodził się Zbigniew Preisner, kompozytor muzyki filmowej oraz teatralnej; współpracował z Krzysztofem Kieślowskim, dla którego stworzył muzykę do większości filmów, m.in. do „Podwójnego życia Weroniki”.

1955 – W Zębie niedaleko Poronina urodził się Józef Łuszczek, narciarz; w 1978 r. podczas mistrzostw świata w narciarstwie klasycznym w Lahti zdobył złoty medal w biegu na 15 km i brązowy medal na 30 km; pierwszy Polak, który został mistrzem świata w biegach narciarskich.

1980 – Do Gdyni dopłynął Henryk Jaskuła, który jako pierwszy Polak i trzeci żeglarz w historii, samotnie, bez zawijania do portów, okrążył Ziemię; dokonał tego na „Darze Przemyśla” płynąc tzw. trasą z wiatrem, poczynając od Przylądka Dobrej Nadziei (RPA); rejs trwał 344 dni.

2006 – W Warszawie zmarła Anna Ciepielewska, aktorka, wystąpiła m.in. w filmach „Matka Joanna od Aniołów”, „Trzy kobiety”, „Pasażerka”, a także w serialach „Dom” i „Blisko, coraz bliżej”.

2016 – W Warszawie zmarł Andrzej Urbański, dziennikarz i publicysta, szef Kancelarii Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego w latach 2005-2006, prezes zarządu Telewizji Polskiej w latach 2007-2008, poseł na Sejm I kadencji.

2019 – W Szpitalu Uniwersyteckim w Krakowie urodziły się prawdopodobnie pierwsze w historii Polski sześcioraczki.

21 maja

1363 – W Krakowie odbył się ślub króla Czech i Karola IV Luksemburskiego z Elżbietą Pomorską, wnuczką króla Kazimierza Wielkiego.

1674 – Na sejmie elekcyjnym hetman wielki koronny Jan Sobieski wybrany został królem Polski.

1810 – W Piszu urodził się Gustaw Gizewiusz, duchowny ewangelicki, etnograf, mazurski działacz oświatowy, walczący o język polski w szkolnictwie; wybrany do parlamentu w Berlinie (1848); w 1946 r. na jego cześć Łuczany na Mazurach (niem. Loetzen) nazwano Giżyckiem.

1841 – W Paryżu zmarł Julian Ursyn Niemcewicz, dramaturg, powieściopisarz, poeta, pamiętnikarz, działacz polityczny.

1895 – W Krynicy urodził się Nikifor, właściwie Epifaniusz Drowniak – polski malarz łemkowskiego pochodzenia, przedstawiciel prymitywizmu (naiwizmu); twórca obrazów, na których uwieczniał m.in. autoportrety, widoki krynickich willi i cerkwie.

1909 – We Włocławku urodził się Zdzisław Mrożewski, aktor, związany z Teatrem Polskim w Warszawie, Teatrem Narodowym oraz Teatrem Współczesnym; wystąpił m.in. w filmach „Śmierć prezydenta” i „Polonia Restituta”.

1918 – W okolicach Mińska pod naciskiem Niemców rozformowany został I Korpus Polski dowodzony przez gen. Józefa Dowbora-Muśnickiego.

1921 – III Powstanie Śląskie: Początek zaciętych walk o Górę Św. Anny (przegranych przez powstańców).

1921 – Ukazał się pierwszy numer „Przeglądu Sportowego”.

1930 – Urodził się Sylwester Chęciński, reżyser, scenarzysta; autor komediowej trylogii: „Sami swoi”, „Nie ma mocnych” i „Kochaj albo rzuć”, a także filmów „Wielki Szu” i „Rozmowy kontrolowane” oraz serialu „Droga”.

1937 – W Radomiu urodził się Jerzy Skowronek, historyk, badacz dziejów Polski i krajów bałkańskich w XVIII i XIX w.; autor publikacji varsavianistycznych oraz prac z dziejów wojskowości, szczególnie dotyczących powstań narodowych.

1939 – W meczu piłkarskim pomiędzy Ruchem Chorzów i Unionem Touring Łódź Ernest Wilimowski strzelił dziesięć bramek – do dziś jest to rekord polskiej ligi.

1941 – W nocy z 21 na 22 maja władze sowieckie rozpoczęły czwartą masową deportację ludności polskiej w głąb Związku Sowieckiego z zagarniętych ziem wschodnich Rzeczypospolitej.

1943 – Niemcy zlikwidowali getto w Brodach; około 3,5 tys. Żydów wywieziono do obozu na Majdanku, kilkuset zostało zabitych na miejscu.

1947 – W Krakowie urodził się Leszek Teleszyński, aktor, wystąpił m.in. w filmach „Potop” i „Trędowata”, a także w serialu „Życie na gorąco”.

1953 – Prymas Stefan Wyszyński wysłał do Bolesława Bieruta memoriał „Non possumus”, będący odpowiedzią Episkopatu na ataki wymierzone w Kościół katolicki oraz na próby jego podporządkowania komunistycznym władzom.

1970 – W Warszawie zmarł Leonid Teliga, żeglarz, lotnik; w czasie II wojny światowej walczył m.in. w 300 dywizjonie lotnictwa bombowego „Ziemi Mazowieckiej”; jako pierwszy Polak odbył samotny rejs dookoła świata na jachcie „Opty” (1967-1969).

1980 – W Nowym Jorku zmarła Ida Kamińska, aktorka, reżyserka, pedagog, tłumaczka; w latach 1955-1968 dyrektor Państwowego Teatru Żydowskiego w Warszawie; w 1967 r. otrzymała nominację do Oscara w kategorii najlepszej roli kobiecej za rolę w filmie „Sklep przy głównej ulicy”; w 1968 r. wyemigrowała do USA.

1997 – Prezydenci Polski i Ukrainy Aleksander Kwaśniewski i Leonid Kuczma podpisali w Kijowie wspólne oświadczenie o porozumieniu i pojednaniu.

2013 – W Lusławicach otwarto Europejskie Centrum Muzyki Krzysztofa Pendereckiego.

2017 – W Białymstoku, Lublinie i Rzeszowie odbyły się pierwsze w historii przysięgi wojskowe żołnierzy Wojsk Obrony Terytorialnej.

2019 – Odsłonięto pomnik trenera bokserskiego Feliksa „Papy” Stamma w Warszawie.

2024 – zmarł Jan A.P. Kaczmarek, kompozytor, nagrodzony Oscarem za muzykę do filmu „Marzyciel”.

22 maja

1054 – Na zjeździe w Kwedlinburgu cesarz Henryk III przyznał Polsce prawo do Śląska, pod warunkiem płacenia Czechom rocznego trybutu.

1733 – Sejm konwokacyjny przyjął uchwałę o wykluczeniu kandydatur cudzoziemców do korony polskiej. Decyzja została obalona przez wojska rosyjskie. Pod ich nadzorem wybrano królem Augusta III Sasa.

1874 – W Warszawie zmarła Maria Kalergis, słynąca z urody pianistka-amatorka, prowadząca w Paryżu, a następnie w Warszawie salon artystyczny.

1879 – W Połtawie urodził się Semen Petlura, przywódca Ukraińskiej Republiki Ludowej i naczelny dowódca jej wojsk; sprzymierzeniec Polski w wojnie z bolszewikami.

1897 – W Lipnie koło Włocławka urodził się Stanisław Ossowski, socjolog, teoretyk kultury, metodolog nauk społecznych, estetyk.

1900 – W Londynie zmarł William Lindley, inżynier, projektant wodociągów warszawskich.

1911 – Andrzej Małkowski wydał rozkaz powołujący pierwsze cztery drużyny harcerskie we Lwowie; data ta uznawana jest za moment powstania polskiego harcerstwa.

1912 – Dziesiątki tysięcy osób uczestniczyło w Warszawie w pogrzebie Bolesława Prusa – pisarza, autora powieści, m.in. „Lalki” i „Faraon”.

1919 – Wojska ukraińskie zakończyły oblężenie Lwowa i wycofały się na wschód.

1927 – W Warszawie urodził się Szymon Kobyliński, grafik, rysownik, karykaturzysta, eseista i dziennikarz.

1930 – W Sosnowcu urodził się Jan Ciszewski, dziennikarz, komentator sportowy.

1939 – III Rzesza i Włochy podpisały tzw. pakt stalowy, sojusz polityczno-militarny, do którego następnie przystąpiła Japonia.

1942 – W Warszawie zmarł Adam Próchnik, członek Związku Strzeleckiego, POW, historyk, publicysta, działacz socjalistyczny, poseł na Sejm RP.

1943 – W Warszawie w restauracji „Adria” Jan Kryst „Alan”, żołnierz AK, zastrzelił trzech oficerów gestapo; w czasie wycofywania się z lokalu „Alan” został zabity.

1944 – Galicja Wschodnia: W Bryńcach Zagórnych, pow. Bóbrka, UPA zamordowała 120-145 Polaków.

1947 – Prezydent USA Harry Truman zatwierdził program polityki zagranicznej, zgodnie z którym Stany Zjednoczone mają pomagać krajom zagrożonym komunizmem; był to początek funkcjonowania tzw. doktryny Trumana.

1951 – Jedna z największych katastrof w historii polskiego górnictwa – w kopalni „Łagiewniki” w Bytomiu w wyniku podziemnego pożaru zginęło 21 górników.

1964 – Zmarł gen. Michał Karaszewicz-Tokarzewski, po klęsce wrześniowej komendant Służby Zwycięstwu Polsce – organizacji na bazie której powstała potem AK, jeden z twórców Podziemnego Państwa Polskiego.

1989 – W Berlinie podpisana została umowa o wytyczeniu w Zatoce Pomorskiej granicy pomiędzy Polską a NRD.

1989 – Premiera filmu „Sztuka kochania” w reżyserii Jacka Bromskiego.

1992 – W Moskwie podpisany został polsko-rosyjski traktat o przyjaznej i dobrosąsiedzkiej współpracy.

1995 – W Polsce z jednodniową wizytą przebywał papież Jan Paweł II; wizyta odbyła się z okazji kanonizacji w Ołomuńcu bł. Jana Sarkandra – papież odwiedził miejsce jego urodzenia – Skoczów, spotkał się również z mieszkańcami Bielska-Białej i Żywca.

1997 – W Londynie zmarł Stanisław Swianiewicz – ekonomista, prawnik, sowietolog, który ocalał ze zbrodni katyńskiej; dzięki jego relacji wiadomo, jak wyglądał wyładunek polskich jeńców z wagonów do pojazdów więziennych na stacji Gniezdowo, skąd przewożono ich do Lasu Katyńskiego.

2006 – W Gdańsku spłonął dach zabytkowego kościoła Św. Katarzyny. Udało się jednak uratować większość jego wyposażenia, a świątynię wyremontowano.

2010 – Sarkofag ze szczątkami astronoma Mikołaja Kopernika został złożony w grobie w archikatedrze we Fromborku.

2017 – W Warszawie zmarł Zbigniew Wodecki, jeden z najpopularniejszych polskich piosenkarzy, skrzypek, trębacz i kompozytor; znany z takich przebojów jak: „Opowiadaj mi tak”, „Pszczółka Maja”, „Zacznij od Bacha”, „Izolda”, „Chałupy”.

2024 – w wieku 101 lat zmarł Witalis Skorupka, w czasie II wojny światowej żołnierz AK i powstaniec warszawski, w 1945 r. skazany na śmierć, wyszedł na wolność w 1953 r.

23 maja

1588 – W krypcie katedry na Wawelu odbył się pogrzeb króla Stefana Batorego.

1702 – Wojska szwedzkie zajęły Warszawę.

1786 – Na Madagaskarze w walce z wojskami francuskimi zginął Maurycy Beniowski, podróżnik, autor pamiętników, uczestnik konfederacji barskiej, zesłany przez władze carskiej na Kamczatkę, skąd zbiegł do Francji; w imieniu władz francuskich dokonał podboju Madagaskaru, którego ludność ogłosiła go władcą wyspy.

1788 – W Turwii w Wielkopolsce urodził się Dezydery Adam Chłapowski, generał, działacz społeczno-gospodarczy, uczestnik wojen napoleońskich i Powstania Listopadowego.

1842 – W Suwałkach urodziła się Maria Konopnicka, poetka, autorka nowel, publicystka i krytyk literacki; angażowała się w konspiracyjne i jawne akcje społeczne, współorganizowała międzynarodowy protest przeciwko pruskim represjom i prześladowaniu dzieci polskich we Wrześni; propagowała walkę o prawa kobiet, organizowała pomoc dla więźniów politycznych.

1865 – W Sokołowie Podlaskim w obecności około 10 tys. mieszkańców miasta i okolicznych wsi władze rosyjskie powiesiły księdza Stanisława Brzóskę, jednego z dowódców powstania styczniowego i kapelana powstańców; niektóre źródła podają datę 21 maja.

1871 – W Paryżu na barykadzie zginął Jarosław Dąbrowski, naczelny wódz wojsk Komuny Paryskiej, działacz niepodległościowy i rewolucyjny.

1874 – W Częstochowie urodził się Antoni Fertner, w okresie międzywojennym jeden z najpopularniejszych polskich aktorów komediowych; wystąpił m.in. w filmach „Jaśnie pan szofer”, „Romeo i Julcia”, „Antek policmajster”, „Ada! To nie wypada!”, „Dwa dni w raju”, „Książątko” i „Zapomniana melodia”.

1883 – W Paryżu zmarł Cyprian Norwid, poeta, prozaik, dramatopisarz, malarz, rysownik, rzeźbiarz; niedoceniany za życia, po latach wyniesiony do panteonu polskich wieszczów; autor m.in. utworów „Promethidion”, „Bema pamięci żałobny rapsod”, „Fortepian Szopena”, „Vade-mecum”.

1910 – W Krakowie urodził się Jan Wojciech Kiwerski „Oliwa”, ppłk WP, dowódca 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK.

1911 – W Warszawie urodził się Józef Hurwic, wybitny fizykochemik pochodzenia żydowskiego, do marca 1968 r. dziekan Wydziału Chemicznego Politechniki Warszawskiej, wyrzucony na fali kampanii antysemickiej władz, do końca życia (zmarł w wieku 105 lat) mieszkał we Francji. Dzięki jego staraniom w Warszawie urządzono Muzeum Marii Skłodowskiej-Curie.

1926 – Halina Konopacka ustanowiła w Warszawie pierwszy polski lekkoatletyczny rekord świata, uzyskując w rzucie dyskiem 34,15 m.

1940 – ORP „Orzeł” wypłynął z Rosyth na ostatni patrol, jednostka zaginęła bez wieści; losy okrętu i miejsce jego zatonięcia do dziś pozostają nieznane.

1947 – W Ciechanowie urodził się Jerzy Bralczyk, językoznawca, specjalista w zakresie języka polityki, mediów i reklamy.

1976 – W Gdańsku urodziła się Agnieszka Chylińska, wokalistka rockowa, autorka tekstów, znana m.in. z występów w zespole O.N.A.

1984 – W tajnym procesie Sąd Warszawskiego Okręgu Wojskowego zaocznie skazał na karę śmierci płk. Ryszarda Kuklińskiego, uznając go winnym zdrady państwa i dezercji; Kukliński od początku lat 70. współpracował z CIA, a w 1981 r. przekazywał jej informacje o przygotowaniach do wprowadzenia stanu wojennego w Polsce, także plany tej operacji oraz inne tajemnice Układu Warszawskiego.

1985 – Przed Sądem Wojewódzkim w Gdańsku rozpoczął się proces Władysława Frasyniuka, Bogdana Lisa i Adama Michnika, oskarżonych o kierowanie TKK NSZZ „Solidarność” oraz o „działania w celu wywołania niepokoju publicznego”.

1989 – Sąd Wojewódzki w Warszawie odmówił rejestracji NZS.

1989 – W Warszawie zmarł Jerzy Bossak, reżyser filmów dokumentalnych, dziennikarz, pedagog.

1995 – Marek Kamiński i Wojciech Moskal, po 72 dniach pieszej wędrówki i przebyciu około 750 km, jako pierwsi Polacy dotarli do Bieguna Północnego.

1998 – W Warszawie zmarł Tony Halik, podróżnik, dziennikarz, pisarz, fotograf, operator filmowy.

2006 – W Warszawie zmarł Kazimierz Górski, piłkarz, w latach 1970-76 trener piłkarskiej reprezentacji Polski; jego podopieczni zdobyli złoty medal na igrzyskach w Monachium (1972) oraz srebrny cztery lata później w Montrealu; w mistrzostwach świata w Niemczech w 1974 r. zajęli trzecie miejsce; w latach 1991-1995 prezes PZPN.

2019 – Rozpoczęły się 22. Mistrzostwa Świata męskich reprezentacji U-20 w piłce nożnej, po raz pierwszy rozgrywane na polskich boiskach.

24 maja

1013 – W Merseburgu cesarz Henryk II i Bolesław Chrobry zawarli traktat pokojowy kończący wojnę polsko-niemiecką.

1543 – We Fromborku zmarł Mikołaj Kopernik, astronom, twórca teorii heliocentrycznej, kanonik, prawnik, matematyk, lekarz, ekonomista.

1609 – Król Zygmunt III Waza wspólnie z rodziną i dworem opuścił ostatecznie Zamek na Wawelu i przeniósł się do Warszawy.

1829 – W Warszawie odbyła się koronacja cara Mikołaja I na króla Polski.

1850 – W Warszawie zmarł Michał Gedeon Radziwiłł, generał, uczestnik Powstania Kościuszkowskiego i wojen napoleońskich; senator Królestwa Polskiego; w czasie Powstania Listopadowego członek Rady Najwyższej Narodowej i wódz naczelny polskiej armii (luty-marzec 1831).

1878 – W Kurczycach na Wołyniu urodziła się Helena Mniszkówna, pisarka, autorka powieści „Trędowata”, „Ordynat Michorowski”.

1889 – W „Kurierze Codziennym” ukazał się ostatni odcinek powieści Bolesława Prusa „Lalka”.

1931 – W Raszynie uruchomiono najsilniejszą w Europie stację radiową o mocy 120 kW; objęła ona swoim zasięgiem całe terytorium Polski.

1939 – W Berlinie zmarł prof. Aleksander Brückner, polski filolog slawista, historyk kultury, autor „Dziejów literatury polskiej w zarysie”, „Dziejów kultury polskiej”, „Dziejów języka polskiego” i „Encyklopedii Staropolskiej”.

1943 – Ambasador Wielkiej Brytanii przy rządzie RP Owen O’Malley przesłał do ministra spraw zagranicznych Anthony’ego Edena tajny raport na temat Zbrodni Katyńskiej, w którym wskazał na wysokie prawdopodobieństwo popełnienia zbrodni przez ZSRR.

1945 – Utworzony został Korpus Bezpieczeństwa Publicznego (później Wewnętrznego), jego zadaniem była m.in. walka z podziemiem.

1945 – W Lesie Stockim na Lubelszczyźnie oddział mjr Mariana Bernaciaka „Orlika” stoczył zwycięską bitwę z pięciokrotnie większymi siłami NKWD, Urzędu Bezpieczeństwa i Milicji Obywatelskiej.

1945 – Dekret Krajowej Rady Narodowej o odbudowie stolicy.

1945 – Dekrety o utworzeniu Politechniki Śląskiej, Uniwersytetu Łódzkiego, Politechniki Łódzkiej i przekształceniu Politechniki Gdańskiej w państwową szkołę akademicką.

1946 – Urodziła się Irena Kirszenstein-Szewińska, najlepsza lekkoatletka w dziejach polskiego sportu; siedmiokrotna medalistka olimpijska, rekordzistka Europy i świata.

1972 – W Warszawie zmarł Michał Choromański, pisarz i dramaturg, autor powieści „Biali bracia”, „Zazdrość i Medycyna”, „Schodami w górę, schodami w dół”, „Słowacki wysp tropikalnych”, „Skandal w Wesołych Bagniskach”.

1977 – Początek głodówki działaczy KOR w warszawskim kościele św. Marcina, której intencją było uwolnienie robotników skazanych za udział w protestach w Radomiu i Ursusie oraz członków i współpracowników KOR aresztowanych po śmierci Stanisława Pyjasa.

1982 – W Warszawie zmarła Stanisława Perzanowska, aktorka, reżyser, wieloletnia wykładowczyni warszawskiej PWST.

1988 – W Środzie Śląskiej odkryto drugą część tzw. skarbu średzkiego.

1996 – W Krakowie zmarł prof. Marek Rostworowski, historyk sztuki, muzealnik, dyrektor Muzeum Czartoryskich w Krakowie, minister kultury i sztuki.

1996 – Premiera filmu „Gry uliczne” w reżyserii Krzysztofa Krauze.

2002 – Na festiwalu w Cannes odbyła się prapremiera filmu „Pianista” w reżyserii Romana Polańskiego.

2008 – W Gliwicach zmarł Józef Szaflik, historyk, profesor Uniwersytetu Warszawskiego.

2015 – W Warszawie zmarł Krzysztof Kąkolewski, reportażysta, pisarz, autor m.in. reportaży-wywiadów ze zbrodniarzami III Rzeszy „Co u pana słychać”.

2015 – Odbyła się druga tura wyborów prezydenckich, w której Andrzej Duda zdobył 51,55 proc. głosów, pokonując Bronisława Komorowskiego (48,45 proc.).

2022 – Zmarł prof. Stanisław Salmonowicz, historyk związany z Uniwersytetem Mikołaja Kopernika w Toruniu. W czasach PRL-u aresztowany i szykanowany z powodu kontaktów z opozycją. Współzałożyciel Fundacji Archiwum Pomorskie Armii Krajowej (przemianowanej na Fundację Generał Elżbiety Zawackiej). Autor takich prac jak „Ludzie i dzieło Sejmu Czteroletniego” i „Prusy. Dzieje państwa i społeczeństwa”. 

PAP/MJ