Stare mapy w nowym świecie [Michał KŁOSOWSKI]

Jednym z mniej oczywistych kryzysów, z jakimi mierzy się Europa, jest ten związany z mapami. Nie chodzi rzecz jasna o kartografię w sensie technicznym — satelity działają bez zarzutu, granice są precyzyjnie nanoszone, współrzędne nie kłamią, jesteśmy w stanie dojechać z punktu A do punku B we w miarę przewidywalny sposób. Problem jest głębszy: Europa wciąż patrzy na świat przez mapy, które przestały odpowiadać rzeczywistości i idee, które dawno się wytarły.

Stare mapy w nowym świecie

.Przez dekady żyliśmy w świecie, który wydawał się stabilny i przewidywalny. Mapy polityczne po 1989 roku sugerowały, że historia w zasadzie się domknęła: granice są trwałe, kierunki rozwoju oczywiste, a konflikty — jeśli się pojawiają — mają charakter lokalny i tymczasowy, a my jesteśmy w stanie sobie z nim poradzić. Europa przyzwyczaiła się do myślenia o sobie jako o centrum norm, wartości i instytucji, które reszta świata będzie stopniowo przejmować, naśladować i uznawać, będąc w końcu kontynentem-arbitrem elegancji.

Tymczasem mapa świata zmieniła się szybciej, niż zdążyliśmy to zauważyć. Oś globalnej dynamiki przesunęła się na Indo-Pacyfik, Południe przestało być peryferią, a pojęcia takie jak „Zachód” czy „ład międzynarodowy oparty na zasadach” przestały być uniwersalnym językiem, w Lagos czy Bogocie wywołując raczej śmiech, niż zachwyt. Nawet wojna wróciła do Europy nie jako anomalia, lecz jako narzędzie polityki. Granice znów okazały się negocjowalne siłą, a jak powiedział to jeden z towarzyszących podczas kolacji w Chateau de Tocqueville możnych arystokratów, coraz wyraźniej widać, że to tylko linie na mapie, o których zapomnieliśmy, że się zmieniają.

Brak wyobraźni

.Co więcej, mapy polityczne okazały się być same w sobie są błędnym przewodnikiem, jeśli patrzy się tylko na ich linie, a nie na historię, która je ukształtowała. Polityczne podziały w Europie często bowiem wciąż odzwierciedlają wpływy wydarzeń sprzed wieków: imperialne granice, dawne królestwa, religijne podziały czy migracje ludów, które zostawiły trwały ślad w kulturze, tożsamości i preferencjach politycznych mieszkańców danych regionów. Przykłady tego fenomenu są fascynujące i jednocześnie pouczające: w Wielkiej Brytanii różnice w poparciu dla monarchii czy określonych partii politycznych mogą mieć korzenie w średniowiecznych podbojach i dawnych osadach, które wciąż rzutują na to, jak ludzie się identyfikują i głosują, w bliższej historii wystarczy spojrzeć na NRD. To przypomnienie, że mapy polityczne to nie tylko linie narysowane na papierze, to również zapis historycznych doświadczeń, które wciąż kształtują społeczeństwa. Każda wojna pozostawia bowiem rany znacznie głębsze, niż może się wydawać tym, którzy piszą traktaty pokojowe.

Europejskim problemem nie jest więc brak informacji, lecz brak zdolności do przestawienia wyobraźni i otwartości na nowe. Wciąż czytamy mapy tak, jakby były płaskie i statyczne, jakby Europa była pępkiem świata, a stare drogi obowiązywały tak, jak zawsze podczas gdy świat stał się trójwymiarowy: jednocześnie militarny, gospodarczy, technologiczny i cywilizacyjny; zmiany klimaty otwierają nawet nowe szlaki i są przyczyną kolejnych zmian społecznych. Z perspektywy Brukseli czy Strasburga trzeba patrzeć na mapę jako na zapis relacji sił, ambicji i lęków, a nie jak na na estetyczny schemat znanego porządku, który dzisiaj staje na głowie. Z perspektywy Waszyngtonu, Pekinu czy Nowego Delhi wszystko wygląda zupełnie inaczej, niż z Europy.

To dlatego tak trudno przychodzi Europie zrozumienie Stanów, Rosji, Chin czy państw globalnego Południa i ich prawdziwych zamiarów oraz zasad gry, którą toczą przywódcy tych państw. Patrzymy na nie z perspektywy norm, a nie interesów; z punktu widzenia prawa, a nie geografii; z wygodnej europejskiej wyspy dobrobytu, która zapomniała, że mapy zawsze były zapisem konfliktu i sporu. Dla wielu aktorów świata granica nie jest linią, lecz strefą wpływu właśnie. Państwo nie jest partnerem, lecz przestrzenią do kontroli, podobnie jak rozciągający się wokół niego teren. Warto czasem postawić globus do góry nogami, albo użyć Google Earth tak, by dostrzec cudzą perspektywę.

Zadanie bolesne acz konieczne

.Europa stoi więc dziś przed zadaniem bolesnym, ale koniecznym: nauczyć się patrzeć na nowe mapy świata, nawet jeśli są one mniej eleganckie, bardziej brutalne i pozbawione moralnego komfortu, a stary kontynent jest na nich wyłącznie obszarem peryferyjnym; bo choć to przegapiliśmy myśląc, że rozpisaliśmy cały świat a terra incognita znikła okazuje się, że świat wciąż jest do odkrycia i opisania. To oznacza powrót do myślenia geopolitycznego, do znaczenia przestrzeni, surowców, szlaków komunikacyjnych i demografii, rozumienia i śledzenia zmian, które się wydarzają. Oznacza też zgodę na to, że świat nie zmierza już ku jednemu modelowi, a wybiórcze cytowanie wielkiego prof. Francisa Fukujamy na ważnych gremiach międzynarodowych może być klasycznym faux pas.

Być może największym europejskim złudzeniem jest przekonanie, że mapy zmieniają się same, a my możemy pozostać ich spokojnymi czytelnikami, jak zawsze znajdując się w centrum wydarzeń i rozgrywając pole. W rzeczywistości jednak mapy zawsze rysują zwycięzcy, albo ci, którzy po prostu rozumieją, co się na nich dzieje. Europa musi więc na nowo nauczyć się nie tylko patrzeć na mapy, lecz także je czytać, czasem odwracając perspektywę albo łącząc zdania od prawa do lewa. 

A przede wszystkim mieć odwagę zobaczyć i współtworzyć je na nowo.

Michał Kłosowski