Samoopieka zdrowotna staje się coraz ważniejsza

Samoopieka zdrowotna w systemie opieki zdrowotnej jest kluczowym elementem holistycznego podejścia do zdrowia i dobrego samopoczucia. Przynosi korzyści zarówno jednostkom, jak i systemom opieki zdrowotnej, promując profilaktykę, zdrowotne zaangażowanie pacjentów i efektywność kosztową – pisze prof. Michał KLEIBER

.Z różnych powodów nasze media zdominowane są dzisiaj przez problemy dotyczące wielu aspektów opieki zdrowotnej. Poruszane sprawy są niezwykle ważne dla każdego z nas i nie jest żadną pociechą, że trudności w sektorze zdrowia istnieją także w innych krajach i są powodowane ograniczeniami budżetowymi, niedostatkami regulacyjnymi w systemach ochrony zdrowia, rosnącymi kosztami zaawansowanych możliwości leczenia i oczekiwaniami coraz bardziej tego świadomych obywateli. Jeden aspekt tej problematyki umyka jednak szerszej dyskusji. Jest nim propagowanie znaczenia osobistej dbałości o własne zdrowie i umożliwianie zdobywania niezbędnych kompetencji w tym zakresie.

Stało się to szczególnie istotne ze względu na dalece obecnie niesatysfakcjonującą sytuację w naszej ochronie zdrowia. Przemyślane osobiste działania na rzecz własnego zdrowia są więc niezwykle ważnym, ale niestety ciągle niedostatecznie docenianym elementem poprawy całego systemu naszej opieki zdrowotnej. Organizm człowieka jest bardzo skomplikowanym systemem, wymagającym stałej dbałości, aby mógł prawidłowo funkcjonować. Odpowiednia ilość snu, zdrowe jedzenie, aktywność fizyczna, pozytywne relacje z otoczeniem i inne czynniki są niezbędne dla podtrzymywania zdrowej, wysokiej jakości życia.

Samoopieka zdrowotna definiowana jest przez WHO (World Health Organization) jako zdolność osób, rodzin i społeczności do promowania znaczenia zdrowia, zapobiegania chorobom, podtrzymywania zdrowia i radzenia sobie z chorobami zarówno z pomocą służb medycznych, jak i bez nich. Termin ten obejmuje takie działania, jak codzienna troska o zdrowie, niezaniedbywanie profilaktyki, korzystanie z przepisanych lekarstw, ostrożność w przypadku pandemii, przemyślane zgłaszanie się do lekarzy. Aby sprostać tym wyzwaniom, potrzebne są przede wszystkim kompetencje zdrowotne, czyli umiejętność wyszukiwania, rozumienia, oceny i praktycznego wykorzystywania informacji i usług zdrowotnych. Ich rozległość i złożoność, a także częsta dezinformacja czynią z tych działań niestety niełatwy problem.

Kluczowa w tej sytuacji jest integracja działań indywidualnych z systemem ochrony zdrowia, rozumianego zarówno jako wprowadzanie odpowiednich regulacji wspomagających zachowania obywateli, jak i kompetencje i zaangażowanie w samoopiekę pacjentów odpowiednio przeszkolonych pracowników medycznych. Samoopieka jest oczywiście formalnie promowana przez istniejące systemy, ale najczęściej ma to charakter czysto deklaratywny, nieprowadzący do praktycznego współdziałania. Instytucjonalne, realne wspieranie indywidualnej troski i działań dotyczących zdrowia ze strony personelu medycznego, mającego oparcie w odpowiednich regulacjach, ma zaś olbrzymie znaczenie dla publicznego zdrowia.

Instytucje odpowiedzialne za wspieranie praktyk samoopieki powinny podejmować liczne działania, wśród których są takie, jak na przykład dbałość, aby w programach szkoleń i kształcenia ustawicznego pracowników służby zdrowia należycie uwzględniano kwestię samoopieki, wprowadzano zakres i skuteczność działań do systemów oceny i wynagradzania pracowników czy stale dostarczano informacji na temat istniejących i nowych metod w obszarze samoopieki. Decydenci polityczni muszą zapewnić odpowiednią przestrzeń na interwencje w dziedzinie samoopieki i robić to w oparciu o lepsze rozwiązania niż te, które są obecnie wykorzystywane.

Jeśli to się uda, to będziemy w stanie lepiej opracować racjonalne strategie wdrażania interwencji w samoopiece i zapewniania powszechnego dostępu do opieki zdrowotnej, bardziej skoncentrowanej na potrzebach pacjenta i łatwiej dostępnej. W środowiskach, w których opieka zdrowotna funkcjonuje prawidłowo, osobiste relacje oparte na zaufaniu między pracownikami służby zdrowia a ich klientami stanowią podstawę wspierania samoopieki w społeczności. Zaufanie stwarza możliwości poprawy u ludzi kompetencji zdrowotnych, zapewnia im dostęp do zasobów edukacyjnych, a także ułatwia poruszanie się po złożonych systemach opieki zdrowotnej.

Kluczową rolę, jaką mogą odegrać pracownicy służby zdrowia, zwłaszcza ci pracujący w placówkach podstawowej opieki zdrowotnej, w pomaganiu ludziom w radzeniu sobie z nadmiarem informacji, radzeniu sobie z dezinformacją i przyjmowaniu racjonalnych, zdrowych zachowań, uwypukliła pandemia COVID-19.

Jedną z wielu nauk, jakie wyciągnęliśmy z tej pandemii, jest to, że interwencje w zakresie samoopieki są zbyt ważne, by pozostawić je improwizacji, i że powinny one stać się integralną częścią rutynowej opieki zdrowotnej. Pandemia uwypukliła potrzebę zapewnienia obywatelom skutecznych narzędzi do dbania o własne zdrowie, aby można było rozwiązać problem nieefektywności systemów opieki zdrowotnej i trudności w dostępie do nich.

.Zasady służby zdrowia w zakresie bezpiecznego wspierania samoopieki obywateli nie są niestety czymś oczywistym. Wielu pracowników ochrony zdrowia może nie być świadomych istniejących opcji samoopieki, które mogliby sugerować pacjentom. Środowisko ich pracy może nie zapewniać niezbędnych narzędzi do podejścia skoncentrowanego na ludziach; na przykład systemy raportowania medycznego często nie uwzględniają wysiłków podejmowanych w celu wspierania samoopieki.

Do realnego wykorzystania szerokiej współpracy obywateli i pracowników instytucji medycznych niezbędne są kompetencje zdrowotne zarówno u jednych, jak i u drugich. Po pierwsze, konieczne jest wyposażenie ludzi w umiejętności potrzebne osobom, rodzinom i społecznościom do zarządzania przez całe życie swoim zdrowiem i korzystaniem z usług medycznych. Po drugie, potrzebna jest dbałość o pozyskiwanie wiedzy i umiejętność jej wykorzystywania przez personel medyczny i opiekę społeczną. Należy pamiętać, że umiejętności korzystania z informacji zdrowotnych dotyczą nie tylko szpitali i ośrodków zdrowia, ale także instytucji edukacyjnych, miejsc pracy czy platform cyfrowych.

Pracownicy służby zdrowia odgrywają kluczową rolę w realizacji pomocy w zakresie samoopieki; ich autorytet może decydować o tym, jak pewnie ludzie dbają o siebie i swoje otoczenie. Kompetencje zdrowotne muszą stać się standardem generowanym przez regulacje systemowe. Przykładem takich działań może być Australia, gdzie kompetencje związane z szeroko rozumianą samoopieką zdrowotną obywateli wpisane są w krajowe regulacje dotyczące ochrony zdrowia, stając się standardem zawodowym dla lekarzy, pielęgniarek i farmaceutów. Oczywiście ważne są decyzje dotyczące tych form samoopieki, które mogą być formalnie włączone do systemów ochrony zdrowia.

Należy też wspomnieć, że skuteczności w tworzeniu powszechnych kompetencji zdrowotnych zagraża rozprzestrzenianie się w internecie dezinformacji zdrowotnych, ostatnio dodatkowo wzmacnianych przez zastosowania sztucznej inteligencji. W rezultacie wiele osób ma problem z rozróżnieniem informacji i dezinformacji, co prowadzi do kłopotów z zastosowaniem dostępnej wiedzy. Negatywne znaczenie dezinformacji w życiu obywateli spowodowało, że w roku 2024 WHO uznało ją za globalne zagrożenie i uczyniło ją priorytetowym obszarem swojej działalności.

Duża część omówionej tu problematyki była tematem niedawnej konferencji zorganizowanej przez trzy komitety Polskiej Akademii Nauk – Komitet Zdrowia Publicznego, Komitet Rehabilitacji, Kultury Fizycznej i Integracji Społecznej oraz Komitet Prognoz (którego przewodniczącym jest autor tego tekstu). Tematem konferencji była konieczność zwiększenia poziomu aktywności fizycznej społeczeństwa jako kluczowego elementu polityki zdrowotnej oraz bezpieczeństwa państwa. Podsumowaniem eksperckich debat konferencyjnych było opublikowane stanowisko, sugerujące szczegółowe kierunki działań. Należą do nich:

• zwiększenie aktywności fizycznej społeczeństwa na wszystkich etapach życia,
  
  
• wzmocnienie znaczenia aktywności fizycznej w polityce zdrowotnej,
  
  
• koordynacja działań sektorów zdrowia, sportu, polityki społecznej i turystyki,
  
  
• współpraca administracji publicznej, samorządów, organizacji społecznych, środowiska sportowego i sektora prywatnego,
  
  
• wzmocnienie edukacji i promocji aktywności fizycznej we wszystkich grupach społecznych,
  
  
• zwiększenie dostępności infrastruktury i ograniczenie wszelkich barier dotyczących aktywności fizycznej,
  
  
• rozwój systemów monitorowania aktywności fizycznej,
  
  
• wspieranie interdyscyplinarnych badań służących tworzeniu naukowo udokumentowanej polityki publicznej w zakresie zdrowia.
  

Eksperci pracujący w wymienionych wyżej komitetach zadeklarowali gotowość do współpracy z władzami w celu zaproponowania konkretnych działań służących poprawie dalece niewystarczającego w Polsce poziomu aktywności fizycznej we wszystkich grupach społecznych.

.W podsumowaniu powiedzmy, że samoopieka w systemie opieki zdrowotnej jest kluczowym elementem holistycznego podejścia do zdrowia i dobrego samopoczucia. Przynosi korzyści zarówno jednostkom, jak i systemom opieki zdrowotnej, promując profilaktykę, zdrowotne zaangażowanie pacjentów i efektywność kosztową. Uznanie znaczenia samoopieki i sprostanie wyzwaniom związanym z jej integracją z systemem opieki zdrowotnej to niezbędne kroki w kierunku skoordynowanego działania ze strony świadczeniodawców usług opieki zdrowotnej i decydentów, kluczowych dla stworzenia zdrowszego i bardziej zrównoważonego środowiska opieki zdrowotnej. Ważną częścią naszego życia jest przecież praktykowanie dbałości o swój organizm. Zapewniamy sobie w ten sposób lepsze zdrowie i mniejsze potrzeby hospitalizacji, doświadczamy wyższej jakości życia, poprawiamy samopoczucie. Znaczenie samoopieki stało się obecnie wyjątkowo istotne w kontekście toczącej się krytycznej dyskusji o sytuacji w naszym systemie ochrony zdrowia.

Michał Kleiber