Czy starzenie się społeczeństw zmieni demokrację?
Demografia przez dziesięciolecia pozostawała w cieniu gospodarki, geopolityki i technologii. Dziś coraz wyraźniej widać, że może stać się jednym z najważniejszych czynników kształtujących politykę XXI wieku. W starzejącej się Europie zmienia się bowiem nie tylko liczba mieszkańców. Zmienia się także struktura elektoratu, relacje między pokoleniami oraz fundamenty państwa dobrobytu. Pytanie o przyszłość demokracji staje się coraz częściej pytaniem o przyszłość demografii.
Demografia staje się jednym z najważniejszych tematów politycznych XXI wieku
Przez większą część XX wieku demokracje zachodnie funkcjonowały w świecie rosnącej liczby ludności. Każde kolejne pokolenie było liczniejsze od poprzedniego. Państwa rozwijały systemy edukacji, budowały szkoły, uczelnie, mieszkania i infrastrukturę dla społeczeństw, które stale się powiększały.
Dziś coraz wyraźniej widać, że Europa wchodzi w zupełnie nową epokę. Liczba dzieci maleje. Społeczeństwa szybko się starzeją. W wielu państwach liczba mieszkańców przestaje rosnąć lub zaczyna spadać. Jednocześnie wydłuża się długość życia, a liczba seniorów osiąga poziomy niespotykane wcześniej w historii.
To nie jest wyłącznie problem gospodarczy. To również pytanie o przyszłość demokracji. Coraz więcej ekspertów uważa, że XXI wiek może być pierwszym okresem w historii, gdy struktura wieku społeczeństw zacznie w sposób bezpośredni wpływać na sposób funkcjonowania systemów politycznych.
Europa staje się kontynentem seniorów
W analizie „Demografia, głupcze!” Jan Śliwa przypomina, że procesy demograficzne należą do najbardziej niedocenianych sił kształtujących współczesny świat.
Przez wiele lat politycy mogli ignorować demografię. Liczba ludności rosła niemal automatycznie, a kolejne pokolenia zastępowały poprzednie. Dziś sytuacja wygląda inaczej. W części państw europejskich osoby po sześćdziesiątym piątym roku życia stanowią już jedną piątą lub jedną czwartą społeczeństwa. W kolejnych dekadach udział ten będzie jeszcze większy.
Zmienia się więc nie tylko struktura społeczna. Zmienia się także struktura elektoratu. Coraz większa część wyborców znajduje się na emeryturze lub zbliża się do wieku emerytalnego. To oznacza, że kwestie dotyczące ochrony zdrowia, emerytur, bezpieczeństwa socjalnego i jakości życia seniorów będą coraz częściej dominować w debacie publicznej.
Czy powstanie demokracja seniorów
To pytanie jeszcze kilkanaście lat temu brzmiałoby jak intelektualna prowokacja. Dziś staje się coraz bardziej realne.
Demokracja opiera się na zasadzie równości głosów. Każdy obywatel posiada taki sam głos niezależnie od wieku. Problem polega na tym, że liczebność poszczególnych grup wiekowych przestaje być podobna. Jeżeli społeczeństwo staje się coraz starsze, naturalnie rośnie znaczenie polityczne starszych pokoleń.
Nie musi to oznaczać konfliktu. Może jednak prowadzić do zmiany priorytetów państwa.
Coraz więcej środków publicznych może być kierowanych do systemów emerytalnych i ochrony zdrowia. Coraz trudniejsze mogą stawać się inwestycje w edukację, politykę rodzinną czy rozwój infrastruktury przeznaczonej dla przyszłych pokoleń.
Pojawia się pytanie, które będzie powracało coraz częściej: czy demokracja będzie w stanie zachować równowagę pomiędzy interesami pokoleń?
Konflikt pokoleń może stać się jednym z głównych sporów XXI wieku
Przez dziesięciolecia główne podziały polityczne przebiegały pomiędzy lewicą i prawicą, liberałami i konserwatystami, zwolennikami globalizacji i jej przeciwnikami. Coraz więcej badaczy uważa jednak, że w XXI wieku równie ważny może okazać się podział pokoleniowy.
Młodzi ludzie coraz częściej stają przed problemami, których nie znały wcześniejsze generacje. Rosną ceny mieszkań. Wydłuża się czas wejścia w dorosłość. Coraz trudniej założyć rodzinę. Jednocześnie na ich barkach spoczywa utrzymanie coraz większej liczby emerytów.
W wielu państwach Zachodu pojawia się pytanie, czy młodsze pokolenia nie będą miały poczucia, że finansują system zbudowany dla pokoleń liczniejszych od siebie. Nie chodzi tu o konflikt moralny. Chodzi o matematykę demografii. Im mniej dzieci rodzi się dziś, tym mniejsza będzie liczba podatników jutro.
Francja pokazuje przyszłość politycznych zmian
Jérôme Fourquet wielokrotnie zwracał uwagę, że przemiany społeczne i demograficzne wpływają na zachowania wyborcze współczesnych społeczeństw zachodnich.
Francja staje się pod tym względem szczególnie interesującym laboratorium. Starzenie społeczeństwa, migracje, zmiany struktury rodzin i różnice pomiędzy pokoleniami zaczynają wpływać na geografię polityczną kraju. To nie przypadek, że także wielu kandydatów w wyborach prezydenckich 2027 roku coraz częściej kieruje swoje przekazy do konkretnych grup wiekowych.
Politycy intuicyjnie rozumieją to, co pokazują demografowie: przyszłość wyborów będzie coraz mocniej związana z przyszłością demografii.
Kto utrzyma państwo dobrobytu
Najważniejsze pytanie może jednak dotyczyć czegoś jeszcze głębszego. Europejskie państwo dobrobytu zostało zaprojektowane w epoce młodych społeczeństw. Zakładano, że liczne pokolenia pracujących będą finansować emerytury mniej licznych pokoleń starszych.
Demografia XXI wieku zaczyna odwracać tę logikę. Liczba emerytów rośnie. Liczba ludzi pracujących maleje. Powstaje więc fundamentalne pytanie o przyszłość całego modelu społecznego Europy.
Czy możliwe będzie utrzymanie obecnego poziomu świadczeń? Czy wiek emerytalny będzie musiał rosnąć? Czy państwa będą zmuszone do szerszego otwierania się na migracje?
To pytania, które jeszcze niedawno należały do świata ekspertów. Dziś stają się jednym z najważniejszych tematów politycznych Europy.
Demografia może zmienić demokrację bardziej niż technologia
W debacie publicznej bardzo często mówi się o sztucznej inteligencji, mediach społecznościowych czy cyfrowej transformacji. Wszystkie te procesy są ważne.
Jednak żadna technologia nie jest w stanie zmienić podstawowego faktu: społeczeństwa Zachodu starzeją się szybciej niż kiedykolwiek wcześniej. Pytanie nie brzmi już bowiem, czy demografia wpłynie na demokrację. To już się dzieje. Coraz ważniejsze staje się pytanie, czy demokracje Europy potrafią zachować równowagę pomiędzy interesami pokoleń w świecie, w którym ludzi młodych będzie coraz mniej, a ludzi starszych coraz więcej.
Bo XXI wiek może okazać się epoką, w której najważniejszym sporem politycznym nie będzie konflikt ideologii, lecz konflikt czasu — pomiędzy pokoleniami przeszłości i pokoleniami przyszłości.
Grzegorz Kim
