Czy człowiek jest najciekawszym zjawiskiem we Wszechświecie?

Kiedy patrzymy nocą w niebo, niemal automatycznie kierujemy uwagę ku temu, co znajduje się daleko od nas. Fascynują nas galaktyki, czarne dziury, egzoplanety, mgławice i tajemnicze obiekty znajdujące się miliardy kilometrów od Ziemi. Wydaje się naturalne, że największe tajemnice kosmosu kryją się właśnie tam, pośród gwiazd. A jednak współczesna nauka prowadzi do zaskakującego pytania: Czy najbardziej niezwykłym zjawiskiem we Wszechświecie nie jest przypadkiem sam człowiek?

.Pytanie to może brzmieć prowokacyjnie. Kosmos jest przecież niewyobrażalnie wielki. Nasza planeta stanowi zaledwie drobny punkt krążący wokół przeciętnej gwiazdy znajdującej się na obrzeżach jednej z miliardów galaktyk. W skali kosmicznej człowiek wydaje się niemal niezauważalny.

Jednocześnie istnieje fakt, którego nie można pominąć. To właśnie człowiek jest jedyną znaną nam istotą zdolną zadawać pytania o naturę Wszechświata. To człowiek bada promieniowanie pochodzące z początków kosmosu. To człowiek wysyła teleskopy na orbitę. To człowiek tworzy matematykę pozwalającą opisywać galaktyki oddalone o miliardy lat świetlnych.

I właśnie dlatego problem miejsca człowieka w kosmosie należy do najbardziej fascynujących tematów współczesnej nauki.

Kosmos, który zaczął patrzeć na siebie

Jednym z największych paradoksów współczesnej kosmologii jest fakt, że Wszechświat nie jest wyłącznie zbiorem gwiazd, planet i galaktyk. W jego historii pojawiło się coś nowego.

Świadomość. Przez miliardy lat kosmos ewoluował zgodnie z prawami fizyki. Powstawały pierwsze gwiazdy, galaktyki i układy planetarne. Na jednej z planet krążących wokół przeciętnej gwiazdy pojawiło się jednak życie. Jeszcze później pojawiła się inteligencja zdolna obserwować własne otoczenie.

To niezwykły moment. Po raz pierwszy w historii znanego nam Wszechświata materia zaczęła zastanawiać się nad samą sobą.

Właśnie dlatego wielu uczonych uważa, że problem świadomości jest równie fascynujący jak problem czarnych dziur czy początków kosmosu.

Nie chodzi o wywyższanie człowieka. Chodzi o dostrzeżenie wyjątkowości sytuacji. Wszechświat stworzył istoty zdolne pytać o jego naturę.

Prof. Michał Kleiber i odpowiedzialność wiedzy

Prof. Michał Kleiber wielokrotnie podkreślał na łamach „Wszystko co Najważniejsze”, że rozwój wiedzy jest jednym z najważniejszych osiągnięć ludzkiej cywilizacji. Nauka nie jest wyłącznie narzędziem technologicznym. Jest sposobem rozumienia świata i przekraczania ograniczeń własnej perspektywy.

Patrząc z tej strony, człowiek staje się czymś więcej niż jednym z gatunków zamieszkujących Ziemię. Staje się nośnikiem wiedzy. Istotą zdolną zachowywać doświadczenia kolejnych pokoleń, rozwijać naukę i budować coraz bardziej złożone obrazy rzeczywistości.

To właśnie dzięki tej zdolności człowiek potrafi dziś rekonstruować historię Wszechświata sięgającą niemal jego początku. Potrafi analizować procesy zachodzące miliardy lat temu. Potrafi przewidywać przyszłość gwiazd, galaktyk i samego kosmosu. W tym sensie historia nauki jest również historią rozszerzania ludzkiej świadomości.

Stanisław Lem i samotność rozumu

W refleksjach poświęconych Stanisławowi Lemowi często powraca jeden szczególny motyw. Lem fascynował się nie tyle technologią, ile losem rozumu we Wszechświecie.

W jego książkach człowiek nie jest wszechmocnym zdobywcą kosmosu. Jest raczej istotą próbującą odnaleźć sens w rzeczywistości znacznie większej od siebie. W „Solaris” naukowcy spotykają się z czymś, czego nie potrafią zrozumieć. W „Głosie Pana” próbują odczytać sygnał pochodzący z kosmosu. W obu przypadkach głównym bohaterem nie jest technologia. Jest nim ludzki umysł.

To właśnie ta perspektywa czyni twórczość Lema tak aktualną. Prawdziwe pytanie nie brzmi bowiem wyłącznie: „Co znajduje się we Wszechświecie?”. Równie ważne jest pytanie: „Kto próbuje to zrozumieć?”.

Największa tajemnica może być blisko

W ostatnich dekadach astronomia dokonała odkryć, które jeszcze niedawno wydawały się niemożliwe. Poznaliśmy tysiące egzoplanet. Zaobserwowaliśmy fale grawitacyjne. Otrzymaliśmy obrazy odległych galaktyk z początków historii kosmosu.

A jednak jedna z największych zagadek pozostaje nierozwiązana. Nie wiemy, czym jest świadomość. Nie wiemy, jak materia stała się zdolna do myślenia. Nie wiemy, dlaczego złożone procesy biologiczne doprowadziły do powstania istot zadających pytania o sens własnego istnienia.

To niezwykła sytuacja. Potrafimy badać galaktyki oddalone o miliardy lat świetlnych. A nadal nie rozumiemy w pełni samych siebie.

Pytanie o miejsce człowieka

Być może właśnie dlatego pytanie o człowieka należy do najważniejszych pytań współczesnej astronomii. Nie dlatego, że człowiek jest centrum Wszechświata. Współczesna nauka wielokrotnie pokazała, że nim nie jest. Ale dlatego, że jest jedyną znaną nam częścią kosmosu zdolną świadomie zadawać pytania o rzeczywistość. To ogromna odpowiedzialność.

Jeżeli rzeczywiście jesteśmy jedyną inteligentną cywilizacją w naszym fragmencie galaktyki, znaczenie ludzkiej wiedzy staje się jeszcze większe. Jeżeli istnieją inne cywilizacje, wówczas człowiek jest częścią większej historii rozumu we Wszechświecie.

W obu przypadkach pozostaje faktem coś niezwykłego. Materia gwiazd stworzyła istoty zdolne patrzeć ku gwiazdom. I być może właśnie to jest jednym z najbardziej fascynujących zjawisk w całym kosmosie.

Andrzej F. Litwiński