Francuska lekcja dla Polski. Złote monstrancje, kielichy, korony, precjoza celem zorganizowanych grup przestępczych

Seria spektakularnych kradzieży we Francji pokazuje zmianę strategii zorganizowanych grup przestępczych. Celem nie są już przede wszystkim obrazy, lecz złote precjoza, historyczna biżuteria i kolekcje monet, które można przetopić lub rozebrać na kamienie szlachetne. Czy doświadczenia Luwru oraz niewielkich muzeów w Langres, Châtillon-sur-Seine czy Paray-le-Monial powinny skłonić do nowego spojrzenia na bezpieczeństwo muzeów regionalnych, diecezjalnych i kościelnych w Polsce?

.Jeszcze kilkanaście lat temu symbolem największych kradzieży dzieł sztuki były obrazy wielkich mistrzów. Dziś coraz częściej celem zorganizowanych grup przestępczych nie są płótna Moneta, Picassa czy Rembrandta, lecz przedmioty wykonane ze złota, ozdobione diamentami, rubinami lub szafirami, a także historyczne kolekcje monet.

Francja, posiadająca jedne z najbogatszych zbiorów muzealnych świata, w ciągu ostatnich dwóch lat stała się laboratorium nowego rodzaju przestępczości przeciwko dziedzictwu kulturowemu. Seria napadów pokazuje, że zagrożone nie są wyłącznie największe muzea narodowe, ale również niewielkie placówki regionalne i miejskie, często znajdujące się z dala od wielkich aglomeracji.

Z perspektywy Polski nie jest to wyłącznie opowieść o francuskich problemach. W polskich muzeach narodowych, regionalnych, diecezjalnych i kościelnych znajdują się tysiące złotych i srebrnych zabytków, które z punktu widzenia przestępców mają tę samą cechę co francuskie precjoza – można je wynieść w ciągu kilku minut.

Luwr pokazał, że nawet największe muzeum świata nie jest nietykalne

Czteroosobowa grupa włamała się 19 października 2025 r. do Galerii Apollina w Luwrze. To właśnie tam od XIX wieku przechowywane są francuskie klejnoty koronne. Operacja trwała zaledwie kilka minut. Sprawcy wykorzystali podnośnik, dostali się do galerii przez okno i zabrali osiem historycznych klejnotów należących niegdyś do Marii Amelii, Marii Ludwiki i cesarzowej Eugenii.

Ich wartość oszacowano na 88 milionów euro, ale dla historyków kwota ta ma znaczenie drugorzędne. Każdy z tych przedmiotów był świadkiem historii Francji. Korona cesarzowej, diademy, brosze i naszyjniki nie są wyłącznie kosztownościami. Są źródłami historycznymi. Jeżeli jednak złoto zostanie przetopione, a diamenty i szafiry wyjęte z opraw, artefakt przestaje istnieć. Pozostaje jedynie metal i kamienie.

To właśnie ta możliwość nieodwracalnego zniszczenia zabytku odróżnia współczesne kradzieże złotnictwa od kradzieży obrazów.

Langres, Châtillon-sur-Seine, Paray-le-Monial. Małe miasta stały się nowym celem

Jeszcze bardziej wymowna od napadu na Luwr jest lista niewielkich francuskich miejscowości, które w ostatnich miesiącach znalazły się na mapie zorganizowanej przestępczości.

W Langres, liczącym niespełna osiem tysięcy mieszkańców, złodzieje włamali się do Maison des Lumières Denis Diderot. Z muzeum zniknęło około dwóch tysięcy złotych i srebrnych monet z końca XVIII i początku XIX wieku. Dla numizmatyków stanowiła zamknięty historyczny depozyt. Dla przestępców były to przede wszystkim tysiące niewielkich przedmiotów wykonanych z metali szlachetnych.

Kilka dni później cała Francja mówiła o napadzie na Musée du Pays Châtillonnais w Châtillon-sur-Seine w Burgundii. Dwaj mężczyźni weszli do muzeum jako zwykli zwiedzający. W obecności pracowników i około dwudziestu turystów rozbili zabezpieczoną gablotę i zabrali liczący około 2500 lat złoty naszyjnik księżniczki z Vix, wykonany z blisko 480 gramów złota. Muzeum opuścili tak jak weszli, głównym wejściem.

Jeszcze wcześniej, w Paray-le-Monial, dokonano napadu na Musée du Hiéron. Celem było słynne dzieło złotnicze Via Vitae, wykonane przez dom jubilerski Chaumet. Obiekt zawierał kilogramy złota, kość słoniową, kryształ górski oraz liczne diamenty. Podczas napadu dzieło zostało częściowo zniszczone, ponieważ sprawcy koncentrowali się przede wszystkim na elementach wykonanych z metali i kamieni szlachetnych.

We wszystkich tych przypadkach wspólny był sposób działania. Złodzieje nie próbowali wynieść dużych obrazów ani ciężkich rzeźb. Wybierali pojedyncze przedmioty o ogromnej wartości, które można było schować do torby lub plecaka.

Paryż, Limoges i Wingen-sur-Moder

Fala napadów objęła również inne francuskie miasta. Przykłady z ostatnich miesięcy i tygodni można długo mnożyć.

W Narodowym Muzeum Historii Naturalnej w Paryżu sprawcy ukradli historyczne próbki naturalnego złota. Ich wartość jako kruszcu oceniono na około 600 tysięcy euro, jednak dla geologów i muzealników były to unikatowe okazy dokumentujące historię złóż.

W Musée national Adrien Dubouché w Limoges zniknęły trzy wyjątkowo cenne chińskie wyroby porcelanowe warte około 6,5 miliona euro.

W Musée Lalique w Wingen-sur-Moder w Alzacji skradziono biżuterię zaprojektowaną przez René Lalique’a. Wartość strat szacowano na około 4 miliony euro.

Choć przedmioty były różne, ich wspólną cechą pozostawały niewielkie rozmiary oraz bardzo wysoka wartość związana z kruszcem, z którego zostały wykonane oraz z kamieniami szlachetnymi..

Dlaczego złodzieje przestali kraść obrazy

Francuscy śledczy zwracają uwagę na zmianę logiki działania grup przestępczych. Oto bowiem obraz znanego malarza jest praktycznie niemożliwy do legalnego sprzedania. Każdy jego centymetr został sfotografowany, opisany i wpisany do baz danych Interpolu oraz międzynarodowych rejestrów dzieł sztuki.

Inaczej wygląda sytuacja w przypadku złotego relikwiarza, naszyjnika, kielicha czy kolekcji monet. Złoto można przetopić w ciągu kilku godzin. Diamenty, rubiny i szafiry można wyjąć z opraw, przeszlifować, w razie konieczności podzielić na mniejsze – i sprzedać oddzielnie. Po takim zabiegu zabytek przestaje istnieć jako świadectwo historii. Dla archeologa, historyka sztuki czy muzealnika oznacza to stratę nieodwracalną, nawet jeżeli wartość samego kruszcu pozostaje taka sama.

To właśnie dlatego wiele francuskich muzeów zaczęło ponownie analizować sposób eksponowania złotnictwa oraz przedmiotów jubilerskich. W wielu podjęto w ostatnim czasie decyzje, aby złotych precjozów nie wystawiać na widok publiczny. Systemy alarmowe i zabezpieczenia okazywały się zbyt słabe, mimo ich wysokiej ceny.

Francuskie ministerstwo kultury zmienia zasady ochrony

Po napadach w Luwrze i Châtillon-sur-Seine francuskie Ministerstwo Kultury uruchomiło ogólnokrajowy program przeglądu bezpieczeństwa muzeów.

Zapowiedziano audyty setek placówek, sporządzenie mapy najbardziej zagrożonych obiektów, ponowną ocenę zabezpieczeń gablot oraz identyfikację zabytków, które powinny zostać objęte szczególną ochroną. Program obejmuje 482 inwestycje związane z bezpieczeństwem muzeów i miejsc przechowywania zabytków.

Charakterystyczne jest jednak to, że działania te rozpoczęto dopiero po serii spektakularnych kradzieży. Do czasu zakończenia kontroli wiele dzieł sztuki trafiło do bankowych sejfów.

Najdalej poszła dyrekcja Luwru. Sala, w której wystawiano królewskie korony została otwarta dla zwiedzających już bez gablot muzealnych. Uznano, że precjoza królów Francji powinny zostać zamknięte w skarbcu bankowym.

Polska ma dobre przepisy, ale praktyka nie zawsze za nimi nadąża

Polski system ochrony muzeów należy do bardziej szczegółowych w Europie. Rozporządzenie Ministra Kultury z 2014 r. nakłada na każdą placówkę obowiązek opracowania planu ochrony, stosowania zabezpieczeń technicznych, monitoringu, ochrony fizycznej oraz procedur dotyczących przechowywania i transportu muzealiów.

Jednak sama obecność przepisów nie oznacza jeszcze, że wszystkie muzea dysponują jednakowym poziomem zabezpieczeń.

Pokazała to Najwyższa Izba Kontroli, która w najnowszym raporcie dotyczącym przygotowania muzeów do ochrony zbiorów wskazała szereg problemów organizacyjnych. W części kontrolowanych placówek plany ochrony były nieaktualne, niektóre przygotowano kilkanaście lat wcześniej, część nie odpowiadała rzeczywistemu stanowi organizacyjnemu muzeów. NIK zwróciła również uwagę na przypadki niewystarczającej dokumentacji zbiorów oraz niepełnego wykonywania przeglądów systemów bezpieczeństwa.

Szczególne wyzwanie stanowią muzea regionalne i diecezjalne

Największe polskie muzea narodowe dysponują rozbudowanymi systemami ochrony oraz znacznymi budżetami. Zupełnie inaczej wygląda sytuacja wielu muzeów regionalnych, miejskich i specjalistycznych.

To właśnie tam przechowywane są często lokalne skarby archeologiczne, kolekcje monet, średniowieczne ozdoby, złote fibule, zabytki z okresu wpływów rzymskich czy kosztowności wydobyte podczas badań archeologicznych. Niekiedy ich znaczenie naukowe wykracza daleko poza historię regionu.

Jeszcze bardziej złożona jest sytuacja muzeów diecezjalnych, skarbców katedralnych oraz kościołów. W wielu z nich znajdują się złote kielichy, monstrancje, relikwiarze, korony nakładane na cudowne obrazy, krzyże procesyjne, pierścienie biskupie, wota oraz inne przedmioty zdobione kamieniami szlachetnymi. Część z nich nadal pełni funkcje liturgiczne, co oznacza konieczność pogodzenia bezpieczeństwa z dostępnością dla wiernych.

Nie wszystkie takie obiekty dysponują zapleczem technicznym porównywalnym z największymi muzeami państwowymi. Część znajduje się w niewielkich miejscowościach, gdzie liczba pracowników ochrony jest ograniczona, a budynki historyczne trudno dostosować do współczesnych standardów bezpieczeństwa.

Francuskie doświadczenia pokazują, że właśnie takie miejsca mogą zainteresować profesjonalne grupy przestępcze. Nie dlatego, że przechowują największe kolekcje Europy, lecz dlatego, że znajdują się tam przedmioty o bardzo wysokiej wartości historycznej i materialnej, których wyniesienie może zająć zaledwie kilka minut.

Francuska nauczka

Seria napadów od Paryża przez Langres, Châtillon-sur-Seine, Paray-le-Monial, Limoges i Wingen-sur-Moder pokazuje, że współczesna przestępczość przeciwko dziedzictwu kulturowemu zmienia swój charakter.

Najcenniejszym celem nie jest już obraz, którego nie da się sprzedać bez pozostawienia śladów. Coraz częściej jest nim złoty przedmiot, który można przetopić, albo historyczna biżuteria, z której można wyjąć kamienie szlachetne. W chwili wykonania takiej operacji zabytek przestaje istnieć jako świadectwo historii.

Polska nie doświadczyła dotąd podobnej serii spektakularnych napadów. Warto jednak zauważyć, że wiele polskich muzeów regionalnych, muzeów diecezjalnych i gablot kościelnych przechowuje zabytki o podobnym charakterze jak te, które stały się celem przestępców we Francji.

Francuska historia nie jest więc wyłącznie kroniką głośnych kradzieży. Jest również przypomnieniem, że wartość zabytku nie zawsze wynika z ilości złota czy liczby diamentów. Dla nauki, archeologii i historii najcenniejszy jest sam przedmiot, jego kontekst i droga, jaką przebył przez stulecia. Gdy zostaje przetopiony lub rozebrany na pojedyncze kamienie, tej historii nie można już odzyskać.

Arkadiusz Jordan
Paryż