Przemysłowe marki, które tworzyły powojenną Polskę. Konferencja we Wrocławiu
Jolanta PAWNIK
Pafawag, Elwro, Polar, Jelcz, Stilon czy Stomil. Przez dziesięciolecia nazwy tych zakładów były znane w całej Polsce, a produkowane w nich urządzenia, pojazdy i przedmioty codziennego użytku trafiały do milionów odbiorców. Choć wiele już nie istnieje, ich historia jest świadectwem losów mieszkańców, a także przemian społecznych i gospodarczych kraju. Tym zagadnieniom będzie poświęcona konferencja naukowa, która odbędzie się 21 i 22 października 2026 r. we wrocławskim Centrum Historii Zajezdnia – pisze Jolanta PAWNIK
.Po zakończeniu II wojny światowej Ziemie Zachodnie i Północne stały się jednym z najważniejszych obszarów przemysłowych Polski. Nowa administracja przejmowała poniemieckie fabryki i sprawnie wdrażała produkcję w warunkach gospodarki centralnie planowanej. Wrocławski Pafawag produkował wagony kolejowe i lokomotywy, Elwro uczestniczyło w rozwoju polskiej informatyki, Polar dostarczał sprzęt gospodarstwa domowego, a Jelczańskie Zakłady Samochodowe stały się jednym z najważniejszych producentów autobusów i samochodów ciężarowych. Na Dolnym Śląsku działały również zakłady radiowe Diora w Dzierżoniowie, fabryki porcelany w Wałbrzychu i liczne przedsiębiorstwa włókiennicze.
Kto budował przemysłowy Wrocław?
.Historia tych i wielu innych przedsiębiorstw będzie przedmiotem dwudniowej konferencji naukowej „Marki przemysłowe Ziem Zachodnich i Północnych 1945–1989”, organizowanej przez Ośrodek „Pamięć i Przyszłość” w ramach Sieci Ziem Zachodnich i Północnych.
Jednym z najważniejszych zagadnień konferencji będzie społeczna historia przemysłu, a więc pytanie o ludzi, którzy po 1945 roku uruchamiali fabryki, podejmowali w nich zatrudnienie i tworzyli nowe społeczności. Opowie o tym prof. Jędrzej Chumiński z Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu, historyk od lat badający powojenny przemysł, strukturę zatrudnienia i warunki życia robotników w Polsce Ludowej.
Do przemian gospodarczych, ale już po 1989 roku nawiąże dr inż. Joanna Nowicka z Akademii Nauk Stosowanych Angelusa Silesiusa w Wałbrzychu. Jej wystąpienie będzie poświęcone przechodzeniu od gospodarki centralnie planowanej do lokalnej przedsiębiorczości oraz transformacji marek przemysłowych po upadku PRL. W programie znalazł się również m.in. referat Andrzeja Wilka, który spojrzy na powojenne wrocławskie zakłady i ich produkty z perspektywy encyklopedysty i dokumentalisty.
Elektronika – znak rozpoznawczy Wrocławia
.Osobną część konferencji poświęcono przemysłowi elektronicznemu, który w okresie PRL należał do najbardziej rozpoznawalnych gałęzi produkcji na Ziemiach Zachodnich i Północnych. Dr hab. Wojciech Kucharski z Ośrodka „Pamięć i Przyszłość”, historyk zajmujący się powojennymi dziejami regionu, przypomni działalność wrocławskiej Spółdzielni Pracy „Radiotechnika”. O gdańskiej elektronice użytkowej opowie dr Grażyna Świętochowska z Uniwersytetu Gdańskiego, która przyjrzy się przedsiębiorstwu Unimor. Michał Krzyżaniak z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu zaprezentuje natomiast historię Zakładów Radiowych Diora w Dzierżoniowie. W tej części programu znalazł się także referat Roberta Piotrowskiego z Akademii im. Jakuba z Paradyża w Gorzowie Wielkopolskim, poświęcony Stilonowi i jego związkom z przedwojennym przemysłem niemieckim.
Sztuka dla przemysłu
.W programie konferencji znalazły się również wystąpienia poświęcone mniej oczywistym związkom przemysłu ze sztuką i wzornictwem. Dr Krzysztof Popiński z Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu przedstawi historię współpracy Państwowej Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych we Wrocławiu z dolnośląskimi przedsiębiorstwami w latach 1945–1989. Badacz zajmował się wcześniej związkami wrocławskich szkół wyższych z gospodarką oraz rozwojem działalności naukowo-badawczej na potrzeby przemysłu.
Do konkretnego wydarzenia z historii miasta nawiąże dr Marcin Musiał z Ośrodka „Pamięć i Przyszłość”. Tematem jego referatu będzie wrocławska wystawa „Plastyka w przemyśle” z 1965 roku, przedstawiona jako przykład współpracy miejscowego środowiska artystycznego z zakładami produkcyjnymi. Z kolei dr Marcin Laberschek z Uniwersytetu Jagiellońskiego zajmie się rzeźbą przemysłową i jej znaczeniem w kształtowaniu wizerunku przedsiębiorstw PRL. Przykładem będą formy przestrzenne związane z Zakładami Mechanicznymi Zamech w Elblągu.
Od słodyczy po przemysł zbrojeniowy
.Organizatorzy zaplanowali także wystąpienia poświęcone produktom, które przez dziesięciolecia były częścią codzienności mieszkańców Polski. Prof. Aneta Firlej-Buzon z Uniwersytetu Wrocławskiego przedstawi marki dolnośląskich wód i napojów z pierwszego powojennego dziesięciolecia. Maria Błeszyńska z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika i Paweł Błeszyński z Uniwersytetu Jagiellońskiego zajmą się z kolei historią piw produkowanych na Ziemiach Zachodnich i Północnych oraz ich dalszymi losami. Dr Sylwia Straszak-Chandoha z Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu opowie o Zakładach Wyrobów Cukierniczych „Miś” i funkcjonowaniu marki w realiach gospodarki niedoboru. Z kolei dr Karolina Rybicka z Muzeum Narodowego we Wrocławiu przedstawi dzieje Zakładów Przemysłu Ziemniaczanego w Kątach Wrocławskich, od okresu rozwoju po upadek przedsiębiorstwa.
Nie zabraknie również historii produkcji na potrzeby wojska. Dr Wojciech Paduchowski z krakowskiego oddziału Instytutu Pamięci Narodowej omówi znaczenie wybranych zakładów Ziem Zachodnich i Północnych dla obronności PRL w połowie lat 50., natomiast dr Radosław Szewczyk z Wojskowego Biura Historycznego przyjrzy się produkcji zbrojeniowej w województwie wrocławskim w latach 1949–1970.
Osobisty wymiar historii przemysłu pojawi się w wystąpieniu dr. Piotra Wargana, który przedstawi czterdzieści lat pracy inżyniera Czesława Wargana w biurze konstrukcyjnym Kombinatu PZL-Hydral, przywołując innowacje, projekty i wynalazki związane z jego działalnością zawodową.
Wałbrzyska porcelana, dolnośląski len i historia Stomilu
.Drugi dzień konferencji otworzą referaty poświęcone przemysłowi wałbrzyskiemu i dolnośląskiemu włókiennictwu. Dr Tomasz Nochowicz z Muzeum Porcelany w Wałbrzychu przeanalizuje przemiany tożsamości marek wałbrzyskich fabryk porcelany po 1945 roku. Prof. Marta Kurkowska-Budzan z Uniwersytetu Jagiellońskiego przyjrzy się natomiast historii górnictwa i przemysłu porcelanowego z perspektywy doświadczeń pracowników w latach 70. i 80. XX wieku. Maciej Mądry z Fundacji Ochrony Dziedzictwa Przemysłowego Śląska przedstawi przekrojową analizę produkcji lniarskiej w Sudetach, a dr Bartosz Grygorcewicz z Archiwum Państwowego we Wrocławiu omówi upadek dolnośląskiego przemysłu włókienniczego na przykładzie zakładów Bielbaw i Bieltex w Bielawie.
Zaplanowano także wystąpienia poświęcone Olsztyńskim Zakładom Opon Samochodowych i Stomilowi. Wrocławski wątek powróci w wystąpieniu Mateusza Gąssowskiego z Uniwersytetu Wrocławskiego, poświęconym działalności przedsiębiorstwa INCO zarządzanego przez Stowarzyszenie PAX. Dr Katarzyna Bock-Matuszyk z Ośrodka „Pamięć i Przyszłość” we Wrocławiu przypomni z kolei historię Wrocławskich Zakładów Przemysłu Odzieżowego „Intermoda”.
Przemysł jako część pamięci miasta
.Konferencja we Wrocławiu ma przypomnieć, że przedsiębiorstwa przemysłowe były nie tylko producentami towarów, ale także ważnymi instytucjami życia społecznego. Dla kolejnych pokoleń mieszkańców Ziem Zachodnich i Północnych zakłady pracy stanowiły źródło utrzymania, miejsce zdobywania kwalifikacji i awansu zawodowego, a często również centrum lokalnej społeczności.
Wiele z tych przedsiębiorstw nie przetrwało przemian gospodarczych po 1989 roku. Inne zmieniły właścicieli, profil działalności lub funkcjonują dziś pod nowymi nazwami. Pozostały jednak produkty, dokumenty, fotografie, wspomnienia pracowników i nazwy marek, które nadal są rozpoznawalne. Spotkanie historyków, ekonomistów, muzealników i badaczy kultury materialnej w Centrum Historii Zajezdnia będzie okazją do przyjrzenia się temu dziedzictwu z różnych perspektyw.
Konferencja „Marki przemysłowe Ziem Zachodnich i Północnych 1945–1989” odbędzie się 21–22 października 2026 roku przy ul. Grabiszyńskiej 184 we Wrocławiu. Początek pierwszego dnia zaplanowano na godzinę 9.00. Wstęp jest bezpłatny. Szczegółowy program konferencji na stronie https://zajezdnia.org/.
