Czy Francja może zakazać działalności LFI Jean-Luc MÉLENCHONA?
Zakaz działalności LFI wraca do francuskiej debaty po zamieszkach z 17 października, a jego zwolennicy przedstawiają go jako sposób obrony Republiki przed polityczną przemocą. Prawo francuskie dopuszcza rozwiązanie również partii politycznej, jednak wymaga wykazania konkretnych przesłanek oraz konieczności tak daleko idącej ingerencji. Przed wyborami prezydenckimi we Francji w 2027 roku decyzja dotycząca ruchu Jean-Luca Mélenchona miałaby konsekwencje wykraczające daleko poza spór o bezpieczeństwo na ulicach.
.Po październikowych zamieszkach pytanie o odpowiedzialność La France insoumise zaczęło obejmować samo prawo tego ugrupowania do dalszego działania. Jak przypomina „Le Journal du Dimanche”, możliwość jego zakazania podnoszą Bruno Retailleau oraz przewodniczący Senatu Gérard Larcher, wiążąc postawę ruchu Mélenchona z eskalacją przemocy.
W wywiadzie opublikowanym 22 października prof. Christophe Boutin, politolog i prawnik z Uniwersytetu Caen-Normandie, wyjaśnia, że francuskie państwo dysponuje odpowiednim instrumentem. Ostrzega zarazem, że niewłaściwie przygotowana decyzja może zostać podważona przez sędziów i ostatecznie osłabić autorytet władzy. Polityczny profil ruchu i wcześniejsze spory wokół jego działalności przedstawialiśmy w artykule „Czym jest LFI, partia radykalnej lewicy Jean-Luc Mélenchona?”.
Uzasadnienie postulatu delegalizacji odwołuje się do obowiązku ochrony obywateli i instytucji przed zorganizowaną przemocą. Demokratyczne państwo nie musi uznawać partyjnego szyldu za osłonę dla działań, które spełniają ustawowe przesłanki rozwiązania organizacji. Konieczność zastosowania takiego środka wymaga jednak dowodów odnoszących się do działalności konkretnego ugrupowania. Poparcie dla demonstracji, odpowiedzialność polityczna za język wystąpień i prawna podstawa rozwiązania partii to kwestie, które trzeba zbadać odrębnie.
Na łamach „Wszystko co Najważniejsze” opisywaliśmy podpalenia, ataki na instytucje i redakcje oraz spór o rolę radykalnej lewicy w materiale „Chaos, zamieszki, protesty we Francji. Atak na Republikę przed wyborami 2027”. Odnotowaliśmy w nim również deklarację Mélenchona, że osoby podzielające jego walkę nie powinny uczestniczyć w rabunkach i dewastacji. Ocena ewentualnych podstaw delegalizacji wymagałaby uwzględnienia całego materiału, w tym wypowiedzi potępiających przemoc oraz zachowań, które przeciwnicy LFI przedstawiają jako jej usprawiedliwianie.
Jakie warunki musiałby spełnić zakaz działalności LFI
Punktem wyjścia jest art. 4 francuskiej konstytucji, który gwarantuje partiom swobodę tworzenia i prowadzenia działalności. Ten sam przepis zobowiązuje je do przestrzegania zasad suwerenności narodowej i demokracji, a ustawodawcy nakazuje zagwarantowanie pluralizmu opinii i sprawiedliwego udziału ugrupowań w życiu demokratycznym. Ochrona swobody działania oraz obowiązek poszanowania reguł demokracji występują więc w jednym artykule. To w tych granicach należy rozpatrywać możliwość rozwiązania partii.
Podstawę administracyjnej procedury zawiera art. L. 212-1 kodeksu bezpieczeństwa wewnętrznego, zmieniony w 2021 roku. Pozwala on rozwiązać stowarzyszenie lub faktycznie działające ugrupowanie dekretem przyjętym na posiedzeniu Rady Ministrów, między innymi za podżeganie do zbrojnych demonstracji albo przemocy wobec ludzi lub mienia. Katalog obejmuje także inne podstawy, w tym określone formy nawoływania do dyskryminacji, nienawiści i przemocy. Decyzję można zaskarżyć do Rady Stanu, czyli Conseil d’État, najwyższej francuskiej jurysdykcji administracyjnej.
Boutin podkreśla, że wezwanie do manifestowania nie jest samo w sobie wezwaniem do przemocy. Z punktu widzenia ewentualnej sprawy LFI zasadnicze znaczenie miałaby zatem treść wypowiedzi, ich kontekst oraz możliwość przypisania ich organizacji. Należałoby ustalić, czy doszło do zachowań objętych ustawą i czy zagrożenie uzasadnia rozwiązanie całego ruchu. Polityczne przekonanie, że działalność ugrupowania sprzyja radykalizacji, wymagałoby przełożenia na konkretne fakty i właściwą podstawę prawną.
Istotne jest również brzmienie art. L. 212-1-1. Pozwala on przypisać organizacji określone działania jej członków, gdy występują oni w tym charakterze albo ich działania są bezpośrednio związane z jej aktywnością, a kierownictwo, choć o nich wie, nie podejmuje dostępnych środków, aby je zakończyć. Nie wystarcza więc samo stwierdzenie, że sprawca sympatyzuje z daną partią. Znaczenie mają związek z jej działalnością, wiedza władz oraz możliwości i sposób ich reakcji.
Rada Stanu wyjaśniła ponadto w orzeczeniu z 9 listopada 2023 roku, że podżeganie do przemocy może mieć charakter wyraźny lub dorozumiany. Może polegać na publicznym legitymizowaniu szczególnie poważnych aktów przemocy albo na niewykorzystywaniu dostępnych narzędzi moderacji wobec jednoznacznych wezwań do niej w kanałach internetowych organizacji. Badanie podstaw delegalizacji nie ogranicza się zatem do poszukiwania jednego dosłownego rozkazu. Wymaga oceny udokumentowanych słów i działań w ich rzeczywistym kontekście.
Czego uczą francuskie i europejskie precedensy?
O tym, że status partii politycznej nie wyłącza możliwości administracyjnego rozwiązania, świadczy sprawa Civitas. W orzeczeniu z 30 grudnia 2024 roku Rada Stanu utrzymała dekret z 4 października 2023 roku, a w uzasadnieniu wyraźnie odniosła się do partyjnego charakteru tej organizacji. Przypomniała też, że przepisy należy interpretować ściśle, zaś rozwiązanie musi być środkiem odpowiednim, koniecznym i proporcjonalnym do zagrożenia poważnymi zakłóceniami porządku publicznego. Znaczenie tego precedensu dla debaty o LFI dotyczy dostępności procedury wobec partii; każda kolejna sprawa wymaga własnych ustaleń.
Granice kompetencji rządu pokazuje z kolei sprawa Les Soulèvements de la Terre. W listopadzie 2023 roku Rada Stanu uchyliła dekret rozwiązujący ten ruch, mimo że uznała część jego działań za podżeganie do przemocy wobec mienia. Sąd ocenił, że w świetle zasięgu tych wezwań i ich rzeczywistych skutków rozwiązanie organizacji nie spełniało wymogu odpowiedniości, konieczności i proporcjonalności. Ustalenie zachowań mieszczących się w ustawowym katalogu nie przesądziło więc jeszcze o dopuszczalności najsurowszej decyzji.
Właśnie na podobne ryzyko wskazuje Boutin. Rząd musiałby obronić przed sądem zarówno prawdziwość zarzutów, jak i wybór środka ingerującego w wolność działalności politycznej. Prawnik przypomina, że dotychczasowe francuskie rozwiązania dotyczyły organizacji znacznie mniejszych od LFI pod względem liczby zwolenników i wpływów. Przeniesienie tej procedury na ruch o ogólnokrajowym znaczeniu miałoby nieporównanie większy ciężar polityczny.
Dochodzą do tego zobowiązania wynikające z Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Jej art. 11 chroni wolność zrzeszania się, a w orzecznictwie strasburskim partie korzystają ze szczególnie silnej ochrony ze względu na ich rolę w demokracji. Europejski Trybunał Praw Człowieka dopuszcza jednak ich rozwiązanie, czego przykładem jest wyrok Wielkiej Izby z 13 lutego 2003 roku w sprawie Refah Partisi przeciwko Turcji. W tamtym przypadku Trybunał uznał za istotne zarówno antydemokratyczny charakter projektu politycznego i niewykluczenie użycia siły, jak i realne możliwości jego urzeczywistnienia, czyniące zagrożenie dla demokracji konkretnym i bezpośrednim.
Boutin przywołuje ten wyrok, aby pokazać, że europejska ochrona pluralizmu nie ustanawia bezwzględnego zakazu delegalizacji partii. Równocześnie traktuje rozwiązanie ugrupowania jako środek ostateczny, którego użycie może otworzyć drogę do kolejnych ograniczeń. Jego ostrzeżenie dotyczy także politycznej skuteczności takiego posunięcia. Zakaz organizacji nie usuwa automatycznie przekonań i społecznych więzi, z których wyrosła.
Co rozwiązanie LFI oznaczałoby dla wyborów prezydenckich 2027
Skalę problemu pokazują wyniki poprzednich wyborów prezydenckich. W pierwszej turze w 2022 roku Mélenchon otrzymał 7 712 520 głosów, czyli 21,95 proc., i zajął trzecie miejsce. Debata dotyczy więc zaplecza polityka zdolnego do mobilizacji milionów wyborców, a jej oddziaływanie objęłoby znaczną część francuskiej lewicy. Biografię lidera, strukturę jego ruchu i projekt VI Republiki przedstawiamy w kompendium „Jean-Luc Mélenchon. Kim jest? 25 najważniejszych pytań i odpowiedzi”.
Przed kolejną elekcją LFI szuka możliwości zwiększenia udziału swoich potencjalnych zwolenników w głosowaniu. W analizie „Skąd Jean-Luc Mélenchon chce wziąć 421 tysięcy głosów?” opisywaliśmy znaczenie przedmieść i terytoriów zamorskich, a także próbę dotarcia do osób pozostających dotąd poza wyborczą mobilizacją. W tej perspektywie spór z państwem mógłby dostarczyć ruchowi dodatkowego argumentu mobilizacyjnego. Jest to możliwy skutek polityczny, którego wystąpienia ani skali nie sposób przesądzić samym ogłoszeniem postulatu zakazu.
Boutin przestrzega, że LFI mogłaby wykorzystać procedurę jako potwierdzenie własnej opowieści o represji i autorytaryzmie władzy. Przewiduje przy tym szerokie wsparcie medialne i kulturalne dla ugrupowania, wiążąc je ze swoją oceną wieloletniej dominacji lewicy w tych środowiskach. Najbardziej dotkliwy dla państwa scenariusz polegałby na połączeniu takiej mobilizacji z uchyleniem dekretu przez sąd. Wówczas rząd poniósłby porażkę prawną, a Mélenchon zyskałby możliwość przedstawienia jej jako własnego politycznego zwycięstwa.
Rozwiązania LFI nie należy ponadto utożsamiać z automatycznym zakazem kandydowania jej założyciela. Francuski system wyborów prezydenckich określa warunki odnoszące się do osoby kandydata, w tym korzystanie z praw obywatelskich i politycznych oraz uzyskanie wymaganych poparć uprawnionych przedstawicieli. Wynika z tego odrębność decyzji o organizacji i oceny prawa konkretnej osoby do ubiegania się o urząd. Samo rozwiązanie ruchu nie zastępowałoby podstawy prawnej i procedury wymaganych do stwierdzenia osobistej niezdolności do kandydowania. [S11]
Zakaz miałby natomiast realne znaczenie dla dalszego działania struktur objętych dekretem. Francuskie przepisy karne przewidują odpowiedzialność za utrzymywanie lub odtwarzanie rozwiązanej organizacji, także pod pozorem innej formy działalności. Trwałość poglądów i więzi społecznych, o której mówi Boutin, nie oznaczałaby zatem swobody odtworzenia tej samej struktury pod nowym szyldem. Ewentualne próby obejścia decyzji prowadziłyby do kolejnych sporów o faktyczny charakter podejmowanych działań.
Ideowe tło tej debaty opisywaliśmy także przy okazji zapowiedzi uroczystości ku czci Robespierre’a organizowanej przez środowisko LFI. Odwołania do rewolucji francuskiej pomagają zrozumieć język i polityczną tożsamość ruchu, a także źródła niepokoju jego przeciwników. Ocena tych odniesień należy do debaty historycznej i politycznej, podczas gdy decyzja o rozwiązaniu organizacji wymagałaby wykazania ustawowych przesłanek w jej współczesnej działalności.
Przed wyborami prezydenckimi we Francji w 2027 roku pytanie o LFI będzie więc dotyczyło zdolności Republiki do egzekwowania swoich reguł również wobec wpływowych ugrupowań. Jeżeli organy państwa wykażą zachowania objęte ustawą oraz konieczność rozwiązania organizacji, jej znaczenie wyborcze nie daje jej immunitetu. Z analizy Boutina wynika jednak, że odpowiedzialność za przygotowanie takiej decyzji jest szczególnie duża, ponieważ skutki przegranego postępowania mogłyby utrudnić obronę autorytetu instytucji. Szerszy układ kandydatur i scenariuszy przedstawiamy w przewodniku po wyborach prezydenckich we Francji w 2027 roku.
Arkadiusz Jordan
Paryż
