Teologia (n)a zdrowy rozum. Człowiek

Współczesna świadomość, pozbawiona samej idei religii jako konstatacji stanu rzeczy, w ogóle nie zna pojęcia diabła osobowego – pisze Frank Joseph SHEED

.Człowiek nie wystarcza sobie – nie tylko z racji złego użytku, jaki z siebie czyni, ale w ogóle. Musi w tej kwestii panować jasność. Z niewłaściwego używania posiadanej przez nas inteligencji, woli lub energii wynika tak wiele naszych problemów, że grozi nam niebezpieczeństwo myślenia, że dałoby się rozwiązać wszystkie nasze problemy, gdybyśmy lepiej spożytkowali własne siły – innymi słowy, że człowiek kryje w sobie sekret wystarczalności, jeśli tylko zechce go wykorzystać. Pomijając wszakże niedostatki, którym możemy jakoś zaradzić, istnieje w nas zasadnicza niewystarczalność, wypływająca całkowicie z naszego bytu.

1.  Działanie, rozum, wola – bez Boga skazane na fiasko

.Człowiek bez Boga jest niewystarczający, ponieważ bez Niego nawet by nie istniał. Łatwo przychodzi mu uważać się za autonomicznego, jeżeli nie myśli zbyt wiele: Bóg nie szarpie go bowiem za łokieć – że tak powiem – lecz jedynie zabiega o jego umysł. Skoro jednak istota, która nie powołuje się do istnienia i nie może się z niego wyrwać, myśli, że utrzymuje się w nim własną mocą, to jej umysł musi być zajęty innymi sprawami. Dla pełni bytu człowiek musi wiedzieć o tym i współpracować z tym, co utrzymuje go w istnieniu – z tym, co w ogóle jest warunkiem jego bytu. Mylić się co do tego – to mylić się co do siebie: widzieć siebie takim, jakim się nie jest; działać takim, jakim się nie jest; dążyć do tego, czego nie ma (to znaczy kochać rzeczy takimi, jakimi nie są). W samym sercu naszego jestestwa zieje otchłań nicości i powinniśmy ją neutralizować, w pełni wykorzystując swoją więź z Nieskończonym, również przebywającym w samym sercu naszego jestestwa. Nieświadomość tego równa się życiu w nierzeczywistości, w której nie można osiągnąć żadnego zadowolenia ani z niczym sobie poradzić.

Poza wolą Boga ludzkie działanie pozostaje skazane na fiasko, ponieważ podstawową zasadą wszystkiego – samego człowieka działającego, przedmiotu jego działania, wreszcie wszechświata, w którym on działa – jest wola Boga. Nie możemy jej udaremnić. Możemy nie przestrzegać Bożych praw, lecz nasze nieposłuszeństwo nie zaszkodzi im, tylko nam. Możemy uwielbiać wolę Boga na dwa sposoby: przestrzegając jej, a w tym przypadku sami dostępujemy chwały, lub nie przestrzegając jej, a w tym przypadku się poniżamy. Zakwestionowaniu nie ulega chwała Boża, tylko nasza. Dlatego cel nie uświęca środków: oczywiście niedopuszczalne moralnie jest używanie złych środków do osiągnięcia dobrego skutku. Co więcej, wręcz niemożliwe jest osiągnięcie dobrego skutku złymi środkami. Może się to udać chwilowo – tak jak opium może dać chwilową przyjemność – jednak we wszechświecie, kierowanym przez najwyższą inteligencję i dobroć, złe środki same w sobie muszą przynieść zły skutek. Nisi Dominus frustra – bez Boga wszystko daremne. O tym świadczy rozum. O tym zaświadcza historia.

Daremność jednak nie dotyczy jedynie ludzkiego działania niezgodnego z wolą Boga. Głębsza daremność tkwi w samym naszym bycie, najwyraźniej widoczna w naszych najwyższych władzach – rozumie i woli. Rozum pozostaje skazany na niezaspokojenie, jeżeli nie widzi wszechrzeczy w Bogu. Wszystko widzi źle: wielu rzeczy w ogóle nie dostrzega, przez co nie potrafi pojąć sensu tych, które widzi. Żyje w świecie odłamków i okruchów, owego zaś głodu porządku – który rozum odczuwa dlatego, że jest rozumem – nie da się zaspokoić jakimś uporządkowaniem odłamków i okruchów. Niezbyt lepiej przedstawia się także sprawa z innym głodem rozumu, mianowicie głodem celu. Rozum, jeśli okazuje się wystarczająco aktywny, może sobie wytyczać wszelkiego rodzaju doraźne, krótkoterminowe, wycinkowe cele. Nie może jednak mieć całościowego poczucia, czym w ogóle jest rzeczywistość, i ostatecznie zostaje sparaliżowany poczuciem daremności.

Podobnie na niezaspokojenie skazana pozostaje wola, o ile dąży do różnych rzeczy w oderwaniu od Boga. Wolą skłaniamy się ku rzeczom, kochamy je, pragniemy je posiąść. Na gruncie zwykłego doświadczenia możemy umiejscowić pragnienie swojego serca gdziekolwiek między niczym a nieskończonością. Bez Boga jednak wszystko staje się niczym. Kochać rzeczy, nie kochając Boga, to znaczy kochać cienie i oczekiwać od nich tego, co dać może tylko rzeczywistość.

Jednym z najtragiczniejszych tego efektów jest rozczarowanie mężczyzn i kobiet sobą nawzajem, oczekują oni bowiem tego, czego drugie dać nie może. W tym leży przyczyna straszliwej dysproporcji między wilczym, nieodpartym głodem a rozkoszą. Ciemność rzeczy oddzielonych od Boga, najboleśniej uwidaczniająca się w relacji między mężczyzną a kobietą, przenosi się w istocie na całe życie. Trudno powiedzieć, czy poeci żałośniej opłakują przyjemność kończącą się za wcześnie, czy tę trwającą zbyt długo. Niech zachód słońca lub utwór muzyczny będą tak piękne, jak tylko potrafimy sobie wyobrazić, a jednak trudno nam podziwiać piękno zachodu słońca nawet przez tę krótką chwilę, którą on zajmuje, zaś muzyka powtórzona kilka razy z rzędu doprowadziłaby nas do szału. Rozum drży, a wola gaśnie na myśl o oglądaniu jakiegoś widowiska choćby w połowie tak często, jak uczestniczymy we Mszy. Niemniej sama Msza nie nuży rozumu ani woli.

Dotychczas rozważaliśmy całkowitą nieobecność Boga w świadomym stosunku człowieka do rzeczywistości.

„Całkowita nieobecność” to określenie mało pasujące do ogólnego stanu świata, w którym żyjemy. W przeważającej mierze wcale nie zaprzecza on istnieniu Boga. Jeżeli nie zapomniał jednak, że On istnieje, to tak bardzo zapomniał, czym On jest, że nie widzi dla Niego żadnej roli i dlatego w praktykowanym stylu życia coraz bardziej skłania się ku temu, by Go pomijać. Od tego do prawdziwego ateizmu dzieli nas tylko krok i dostatecznie wielu ludzi już go postawiło. Weźmy przynajmniej pod uwagę to, co wskutek tego musi nastąpić. Pominięcie Boga pozostawia człowieka na szczycie, lecz w pomniejszonym wszechświecie, życie zaś w takim wszechświecie pomniejsza samego człowieka.

Posłużmy się zgrubną analogią: gdy postanawiamy ignorować muzykę i poezję, wtedy nie upokarza nas porównanie naszego własnego przeciętniejszego uzdolnienia z większym potencjałem muzyka i poety – takie zranienie zostaje naszemu ego zaoszczędzone – nie karmimy się jednak ich muzyką i poezją.

Odcięcie głowy pozostawia szyję na górze – ale z jakim ciałem? Prawie tak samo złe okazuje się ignorowanie głowy, pozostawianie jej bez użytku: potrafi ona tyle rzeczy, których szyja nie umie.

2. Niebezpieczeństwo osłabienia

.Frustracje, głód, rozpacz to fakty, które możemy dostrzec, obserwując ludzi, nawet jeśli oni nie znają ich przyczyny. Przyjrzyjmy się temu poczuciu daremności, mogącemu niemal całkowicie wstrzymać wszelką działalność. Jesteśmy w całości dziełem Boga, tak samo jak wszystko inne. Bez Niego zatem wszystko staje się dosłownie niewytłumaczalne – nie tylko w tym sensie, że człowiek nie potrafi znaleźć wyjaśnienia, lecz także w tym sensie, że takowe w ogóle nie istnieje. Znowuż zatem bez wiedzy o Bogu człowiek pozostaje prawdziwie skazany na życie w bezsensownym wszechświecie i może jedynie nużyć się staraniami o prowadzenie sensownego życia w otoczeniu pozbawionym sensu. Nie znając Boga, nie wie sam, kim jest. Nie wie również, po co się tu znalazł, dokąd ma zmierzać, jak tam dotrzeć. Jest w podróży, lecz nie zna ani celu, ani drogi, ani zasad ruchu. Pozbawieni tej niezbędnej wiedzy, ludzie zajmują się innymi sprawami: piwem, kobietami, rzadkimi znaczkami pocztowymi bądź nauką. Na przykład ktoś został wielkim znawcą motyli. Będzie o nich rozprawiał bez końca i z godnym podziwu entuzjazmem. Przerwijmy wszakże jego wywód o motylach, aby zapytać, co wie o sobie, o tym, dokąd i jak powinien podążać: odpowie, że są to pytania religijne i że brak mu na nie czasu, ponieważ tak intensywnie zajmuje się motylami. To śmieszne, ale i przerażające. Nie sposób zrozumieć człowieka poświęcającego motylom tak wiele uwagi, że nie zostaje mu czasu na zajmowanie się sobą. Te małe stworzenia powinny się poczuć zaszczycone. Ów człowiek jednak w zasadzie rozstał się ze zdrowym rozumem – a trzeba dodać, że doskonale reprezentuje typ naszych czasów.

Jednym z katastrofalnych skutków nieświadomości faktu, że droga życia prowadzi do jakiegoś szczególnego celu, staje się obumieranie nadziei. „Większość ludzi prowadzi życie w cichej rozpaczy”1, powiada Henry David Thoreau. Nie wiem, jak dalece było to prawdą w jego pokoleniu, ale jest niezwykle prawdziwe w naszym. Zauważmy, że chodzi o cichą rozpacz – nie tyle o czynną desperację, ile o brak nadziei. Ludzie żyją z dnia na dzień, licząc na to, że jutro okaże się trochę lepsze niż dzisiaj, a jeśli nie lepsze, to niewiele gorsze. Od czasu do czasu pobudza ich trochę jakiś dodatkowy przypływ nadziei, że to czy owo przedsięwzięcie – umysłowe, finansowe, sportowe, miłosne lub jakiekolwiek inne – może się powiedzie. Dla większości ludzi jednak nawet te nadzieje nie trwają długo – i jak nie mają oni ogólnego celu w życiu, tak też brakuje im całościowej nadziei. Nie żyją ku czemuś. Nie ma w przyszłości niczego wielkiego, co by ich pociągało – żadnego celu.

Niekiedy całe społeczeństwo doświadcza podobnego przypływu nadziei, jaki zauważamy u jednostki. Może to być nowe credo społeczne lub polityczne, nadające życiu pozorny sens, albo nowe zdobycze techniki, napełniające ludzi upajającym poczuciem władzy. Na długą chwilę powietrze zostaje naelektryzowane świeżą nadzieją. Nowe credo się jednak starzeje, a ogień w nim gaśnie. Ograniczenia człowieka czyhają na niego nieprzyjemnie, a iluzja panowania przeradza się w kpinę. Złota chwila przemija, a wraz z nią nadzieja. Niemniej nadzieja i witalność są ze sobą nierozerwalnie związane: gdzie blednie nadzieja, tam więdnie witalność; gdzie nadzieja obumiera, tam witalność zanika. Ponadto ludzie nie muszą zdawać sobie sprawy ze swojego braku nadziei, aby wskutek niego słabnąć. Wielu zmarło z niedożywienia, nigdy nie usłyszawszy o witaminie B. Ludzie umierają z braku nadziei, nawet nie uświadamiając sobie własnej beznadziei. Trzymanie się życia jest dość kruche, kiedy ludzie żyją jedynie z braku konkretnego powodu do tego, by umrzeć.

Do tego słabnięcia przyczynia się coś innego, co pochodzi – tak jak beznadzieja – z nieznajomości sensu życia. Beznadzieja wynika z nieznajomości celu drogi życiowej, a ta druga słabość – z nieznajomości zasad drogi. Tam, gdzie Bóg nie zostaje wystarczająco uznany, ludzie nie znajdują żadnych norm, według których mogliby decydować o słuszności bądź niesłuszności postępowania.

A sumienie? To, że istnieje wewnętrzny głos, mówiący nam, że powinniśmy albo nie powinniśmy czynić tego czy tamtego, jest dosyć powszechnym doświadczeniem – doświadczenie wszakże bywa mylnie interpretowane. Sumienie to nie jest głos Boga, ale naszego własnego rozumu. Niemniej Bóg w nim działa. Nasz rozum ocenia według normy, a normę nade wszystko stanowi prawo Boże, zapisane w naszej naturze. Bóg nie stworzył nas najpierw, a potem narzucił prawa: stworzył nas według praw, tak że znajdują one swój wyraz w sposobie, w jaki zostaliśmy stworzeni. Działania im przeciwne rodzą bunt w naszej naturze, a rozum wyraża go w sądach, które nazywamy sumieniem.

Problem polega na tym, że przestaliśmy być tacy, jakimi stworzył nas Bóg. W ciągu pokoleń narosły zniekształcenia, tak że nikt z nas nie nosi wyraźnej, czystej kopii prawa Bożego w swojej naturze. Rozum – jeżeli sądzi jedynie na podstawie zamazanej kopii, którą w sobie mamy – może się mylić. Dla pewności potrzebujemy również obiektywnego stwierdzenia, które Bóg dał nam o swoim prawie: Dziesięciu Przykazań, nauczania Kościoła. Sumienie musi zawsze nami kierować, ale jeśli intelektowi brakuje tej pewniejszej wiedzy o prawie Bożym, to może nas ono prowadzić w złą stronę. Tak czy inaczej prawo Boże – poznane w całości albo tylko częściowo – stanowi podstawę moralnych osądów rozumu.

Niezależnie od tego, czy się to rozumie, czy nie, kodeks moralny musi być na czymś oparty. Społeczeństwo może uznawać taki kodeks bez żadnej świadomej znajomości jego podstaw, pod warunkiem że on istnieje od dawna i nie jest kwestionowany. Jednakże w pokoleniu takim jak nasze, w którym kwestionuje się wszystko, fundament musi pozostawać wyraźnie widoczny – a poza Bogiem nie da się go wyraźnie dostrzec. Praktycznym rezultatem dla przeciętnego człowieka naszego pokolenia jest to, że gdy staje on w obliczu czegoś, co jego dziadkowie nazwaliby pokusą, nie znajduje żadnej podstawy, na której mógłby to ocenić. W pierwszym odruchu pyta: „Dlaczego nie miałbym tego zrobić?”. Przez krótki czas sumienie może stawiać opór. Ono wszakże, jak widzieliśmy, jest sądem naszego rozumu, a właśnie nasz rozum okazuje się zagubiony. W każdym razie współczesny człowiek z pewnością słyszał już niejedną teorię tłumaczącą sumienie. Wszystko to stanowi zbyt kruchą barierę przed jakimkolwiek naprawdę silnym naporem pokusy. Od początkowego pytania człowiek przechodzi – z niepokojem zbyt lekkim, by wpłynął na jego decyzję – do stwierdzenia: „Nie widzę powodu, dla którego nie miałbym tego zrobić”. Jak już zauważyliśmy, to stwierdzenie jest precyzyjne, wręcz drobiazgowe. Człowiek nie widzi powodu, dla którego nie powinien czegoś zrobić. W rzeczy samej nie widzi niczego, bo zgasił światło albo ktoś mu je zgasił – w ciemności po prostu jest świadom wielu chęci i pragnień, których kierunku nie sposób pomylić.

Nie sposób pomylić ich kierunku. To linia najmniejszego oporu. To podążanie za własnymi skłonnościami, unikanie cierpienia i wysiłku. W kontekście naszych rozważań unikanie wysiłku jest najważniejsze. Nawet gdyby prawo moralne nie miało żadnych podstaw, i tak pozostaje prawdą, że wola kierująca się wyłącznie zasadą unikania wysiłku musi zwiotczeć i osłabnąć.

Ta prosta zasada – „nie widzę powodu, dla którego nie miałbym tego zrobić” – tak zdrowa i rozsądna, zaczyna się od usprawiedliwiania rozwodów i rozwiązłości, a doprowadziła już do usprawiedliwienia wszelkich zboczeń płciowych. Dlaczego jednak – w braku prawa moralnego, które by ich wprost zakazywało – wola miałaby walczyć z rzeczami obiecującymi przyjemność? Nieliczni mogliby się skłaniać do narzucenia dyscypliny własnym pragnieniom, nie w imię moralności, lecz dla sprawności duchowej, dla dobrego wyćwiczenia sił duchowych. Nie dotyczy to jednak ogółu ludzi. Dla nich – jeżeli nie ma bardzo jasnego i przekonującego powodu przeciwnego – może jedynie istnieć podążanie za skłonnościami, unikanie wysiłku, wiotkość i słabość duchowa. Jednakże te cechy w duszy, tak jak w ciele, prowadzą do ogólnego poczucia niesprawności, mówiąc wprost – do zmniejszonej witalności. Ludzie tak osłabieni własną miękkością, brakiem celu dla swojej nadziei, poczuciem daremności, wciąż mogą reagować na tak poważną stymulację jak wojna. Niemniej pod wpływem spokojniejszych bodźców w warunkach pokoju grozi im całkowity upadek.

3.  Nieszczęśliwe pokolenie

.Naturalnie pokolenie prowadzące zwiędłe życie – w połowie zmarnowane na szukanie szczęścia tam, gdzie go nie ma, jak też na unikanie cierpienia, którego uniknąć się nie da – nie jest szczęśliwe. Może tylko mniejszość jest bezsprzecznie nieszczęśliwa, lecz większość ludzi na pewno nie jest szczęśliwa. Nieszczęście zawsze polega na niewykorzystaniu lub niewłaściwym wykorzystaniu energii duchowej. Człowiek ma w sobie tak wiele energii stworzonych dla Boga, że bez Niego nie mogą one zostać spożytkowane i mogą jedynie zwrócić się przeciwko człowiekowi i go rozerwać. Czasami powstaje wrażenie, że gdyby chcieć przekształcić definicję człowieka w opis, można by najpierw powiedzieć, że człowiek jest zwierzęciem rozumnym zdolnym do rozpaczy.

Istnieje wszakże stan gorszy od rozpaczy. Teologowie moralni nas uczą, że nadziei przeciwstawiają się dwa grzechy – rozpacz i zuchwałość. Podobnie moglibyśmy powiedzieć, że istnieje dwojaka alternatywa dla rozpaczy – nadzieja i apatia. Dzięki nadziei wznosimy się ponad rozpacz, a przez apatię upadamy niżej. Rozpacz to szczególna postać nieszczęścia pochodząca z niewykorzystania energii duchowej. Gdzie jednak nie ma energii duchowej, tam nie ma nieszczęścia – nie ma niczego. U niektórych ludzi rozum i wola mają tak mało potrzeb i są tak stępiałe, że nie są oni aktywnie nieszczęśliwi. Prawdopodobnie uznaliby się za szczęśliwych, gdyby ich zapytać, ponieważ ich energia duchowa jest tak ograniczona, że nie są świadomi swojego niezaspokojenia, a tym mniej – udręczeni przez nie. Nie pomyliłby wszakże tego ze szczęściem nikt, kto wie, na czym polega szczęście. Szczęścia nie należy definiować jako braku nieszczęścia. Jest ono wspaniałością wypływającą z maksymalnie działających energii duchowych. Kto nie zna ani Boga, ani rozpaczy, ten upadł nisko. Dlatego jedną z przysług, jakie możemy oddać ludziom, jest unaocznienie im oblicza ich własnej beznadziei. Człowiek, który nawet nie wie, że jest głodny, nie podejmie wysiłku, aby zdobyć jedzenie.

Nieszczęśliwe pokolenie musi koniecznie odwracać uwagę od własnej pustki. Od zarania dziejów człowiek szuka rozrywki w grzechu. Nasz świat znalazł kolejną, szczególną dla siebie rozrywkę w nauce.

Na początek weźmy naukę. To wprost niewiarygodne, od jak dawna z powodzeniem odwraca ona uwagę ludzi od ich fundamentalnego nieszczęścia oraz od swojej własnej, bardzo ograniczonej zdolności do tego, żeby mu zaradzić. Jeden cud goni drugi: światło elektryczne, gramofon, samochód, telefon, radio, samolot, telewizja. To dziwna i wręcz żałosna lista. Dusza człowieka woła o nadzieję, o cel lub sens, a naukowiec mówi „oto telefon” albo „spójrz, telewizor!” – dokładnie tak, jak próbuje się odwrócić uwagę dziecka płaczącego za matką, podając mu lizaki i strojąc do niego zabawne miny. Rwący strumień wynalazków nadzwyczaj skutecznie pochłania człowieka, aby nie pamiętał o tym, co go trapi. On jest tylko strapiony. Nigdy nie zdążył przeanalizować swojego poczucia daremności, ale pozostaje nim przyduszony.

Nie wiadomo, jak długo nauka będzie nadal odwracała uwagę człowieka od jego nędzy. To może minąć. Można jednak rozsądnie założyć, że nie przeminie grzech, zwłaszcza ten, który pozwala na uśmierzanie pragnień umysłu przez folgowanie ciału. Nie chodzi nam o grzech z namiętności, lecz o grzech wypływający z czystego poczucia daremności. Ta rana zieje wszędzie. Ona albo dręczy ludzi, albo bez dręczenia osłabia po cichu ich witalność. Dlatego niektórzy dążą do obalenia porządku świata przez rewolucję, i to oni zazwyczaj okazują się najbardziej energiczni – najżywszy nerw najbardziej potrzebuje znieczulenia. Większość jednak nie jest aż tak energiczna. Mimo to również ona musi znaleźć dla siebie jakieś ujście, a w folgowaniu ciału, zwłaszcza w rozwiązłości, jest coś, co czyni je niemal nieuniknionym źródłem daremności. Sam akt jest tak łatwy, tak naturalny, i dodaje pewnej otuchy zgnębionemu, zniechęconemu ego. Wielu ludziom wydaje się to jedyną chwilą, w której działają samodzielnie, postępują wedle swojej woli, wyrażają swoją osobowość, są kimś – są jednocześnie sobą i wznoszą się ponad siebie. To oczywiście tylko pozory. W rzeczywistości skutkuje to dalszym rozproszeniem ludzkich sił, coraz bardziej zmniejszając panowanie człowieka nad sobą. Przynosi mu to odrobinę satysfakcji, za to trzyma w okowach jego ciało.

Wpływ tego wszystkiego na życie społeczne wydaje się całkiem oczywisty. Mężczyźni i kobiety to istoty rozumne, potrzebujące się nawzajem i nieposiadające siebie. Jesteśmy omylni w osądzie i zaślepieni w woli, nie widzimy jasno, nie działamy bezinteresownie. Nasze osądy się różnią, a namiętności podsycają konflikt. Mimo wszystko życie społeczne musi toczyć się dalej. Już samo to, że jednostka nie wie, kim jest człowiek, dokąd zmierza i jak ma tam dotrzeć, jest dla niej wystarczająco złe, ale jeszcze bardziej chaotyczne staje się dla społeczeństwa. Jednostka może obrać sobie cel, który – nawet jeśli jest nieprawidłowy – rzeczywiście coś w niej zaspokaja i skupia jej wysiłki. Społeczeństwo to wielość jednostek dążących do różnych celów. Tylko wtedy, gdy ludzie pozostają we właściwej relacji z Bogiem, mogą być we właściwych relacjach między sobą. Tylko w takim stopniu, w jakim panuje ta fundamentalna jedność między ludźmi, jedności wtórne – na przykład małżeństwo, porządek społeczny, społeczność międzynarodowa – mogą być zdrowe. Jednakże nie może być w tym przymusu. Ludzie muszą mieć swobodę decyzji. Podczas gdy odrzucają fundamentalną jedność odpowiednich stosunków między sobą w Bogu, wciąż musimy dążyć do jak największego powodzenia w jednościach wtórnych. Mamy ponure, lecz nieuniknione zadanie pracy na rzecz czegoś gorszego. Prawdziwym wszakże zadaniem chwili jest ponowna chrystianizacja świata – zaczynając oczywiście od siebie, ale nie odkładając reszty świata do czasu, aż nasza własna chrystianizacja zostanie ukończona.

.Musimy pracować dla dobra wtórnej rzeczywistości społecznej oraz działać dla rzeczywistości pierwotnej. Tak czy owak, jest to wyścig z czasem. W atmosferze naszego świata unoszą się słabość i znużenie, szybko się rozprzestrzeniające. Śmierć zagląda nam w oczy. Nie istnieje gwarancja nieśmiertelności dla żadnego porządku ludzkiego. Cywilizacje umierały już wcześniej, a czas je pożerał. Nasza też może zginąć. Nikt, kto patrzy na nią uczciwie, nie może nie dostrzegać oznak niebezpieczeństwa – możliwości, że ludzie zmęczą się ponad bezpieczną miarę wysiłkami i trudnościami, jakie narzuca życie. Oprócz oczywistych i dających się wskazać niebezpieczeństw nam grożących istnieje największe niebezpieczeństwo ze wszystkich: niebezpieczeństwo niczego konkretnego, zwykłego dryfowania, niewidzenia niczego, nierobienia niczego, życia bez celu.

Frank Joseph Sheed

Fragment książki „Teologia (n)a zdrowy rozum. Człowiek” wyd. W Drodze, Poznań 2026 [LINK]