Czy podniesienie wieku emerytalnego w Polsce wymaga referendum?

Zmiana wieku emerytalnego w Polsce nie wymaga obowiązkowego referendum. Granice dostępu do powszechnej emerytury określa ustawa, którą można zmienić w postępowaniu parlamentarnym z udziałem prezydenta. Referendum może jednak nadać decyzji bezpośrednie umocowanie obywateli, a po spełnieniu konstytucyjnego warunku frekwencji jego wynik wiąże właściwe organy państwa. Co w tej sytuacji oznacza głosowanie z 2023 roku, w którym zdecydowana większość ważnych odpowiedzi na pytanie emerytalne była przeciwna podwyżce?
.W powszechnym systemie ZUS wiek emerytalny nadal wynosi 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn. Obowiązujące granice, propozycje ich zmiany oraz zasady dotyczące poszczególnych roczników przedstawiamy w kompendium wieku emerytalnego w Polsce. Osobnym zagadnieniem pozostaje to, czy ustawodawca musi uzyskać zgodę obywateli w głosowaniu ogólnokrajowym, zanim przesunie termin uzyskania świadczenia.
Odpowiedź wymaga rozdzielenia kilku spraw. Jedną jest możliwość prawnego przeprowadzenia reformy, drugą społeczna akceptacja jej skutków, a trzecią obowiązek wykonania wyniku referendum. W debacie wszystkie te kwestie często pojawiają się obok siebie, choć każda podlega innym regułom.
Czy można podnieść wiek emerytalny bez referendum?
Konstytucja w art. 67 zapewnia prawo do zabezpieczenia społecznego po osiągnięciu wieku emerytalnego, pozostawiając ustawie określenie zakresu i form tego zabezpieczenia. Nie wpisuje granic 60 i 65 lat jako konkretnych, niezmiennych wartości. Ich przesunięcie wymagałoby zmiany przepisów ustawowych, ale sama taka reforma nie oznacza konieczności zmiany Konstytucji.
Z kolei art. 125 przewiduje możliwość przeprowadzenia referendum ogólnokrajowego w sprawach o szczególnym znaczeniu dla państwa. Nie ustanawia go jako obligatoryjnego etapu uchwalania każdej ważnej społecznie ustawy. Z zestawienia tych przepisów wynika, że referendum nie jest obowiązkowym warunkiem podniesienia ustawowego wieku emerytalnego.
Nie zwalnia to ustawodawcy z przestrzegania zasad konstytucyjnych, w tym ochrony praw nabytych i zaufania obywateli do państwa. Brak obowiązkowego referendum nie oznacza dowolności w ustalaniu tempa reformy, jej zakresu czy sytuacji osób zbliżających się do emerytury. Są to odrębne zagadnienia oceny konkretnych przepisów.
O zmianie ustawowych granic rozstrzygałaby zatem właściwa procedura: wniesienie projektu, postępowanie w Sejmie i Senacie, etap prezydencki oraz ogłoszenie ustawy. Kompetencje poszczególnych organów i znaczenie weta omawiamy w materiale wyjaśniającym, kto może zmienić wiek emerytalny w Polsce.
Kto może zarządzić referendum w sprawie emerytur?
Referendum w trybie art. 125 może zarządzić Sejm, podejmując uchwałę bezwzględną większością głosów przy obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów. Druga droga prowadzi przez prezydenta, który potrzebuje zgody Senatu. Senat wyraża ją również bezwzględną większością głosów, przy obecności co najmniej połowy ustawowej liczby senatorów.
Oznacza to, że sam prezydent nie może wyznaczyć takiego głosowania bez udziału Senatu. Również zapowiedź premiera czy uchwała partyjna nie są jeszcze aktem zarządzającym referendum. W sejmowej drodze ustawa dopuszcza podjęcie decyzji z własnej inicjatywy izby lub na wniosek Senatu, Rady Ministrów albo obywateli.
Szczegółowe zasady określa ustawa o referendum ogólnokrajowym. Uchwała Sejmu lub postanowienie prezydenta muszą wskazywać między innymi treść pytań albo wariantów odpowiedzi oraz termin głosowania. Dlatego przy każdej informacji o „referendum emerytalnym” trzeba ustalić, czy chodzi o polityczny postulat, formalny wniosek, czy już o zarządzone głosowanie.
Czy podpisy obywateli wystarczą do przeprowadzenia głosowania?
Ustawa przewiduje możliwość złożenia do Sejmu wniosku popartego przez co najmniej 500 tys. osób mających prawo udziału w referendum. Zebranie wymaganej liczby podpisów nie oznacza jednak automatycznego zarządzenia głosowania. Decyzję nadal podejmuje Sejm.
Ta droga ma również ograniczenia przedmiotowe. Referendum z inicjatywy obywateli nie może dotyczyć wydatków i dochodów, w szczególności podatków i innych danin publicznych, a także obronności państwa oraz amnestii. Przy konkretnym wniosku trzeba więc uwzględnić zarówno jego treść, jak i ustawowe granice dopuszczalności. Sama liczba zebranych podpisów nie rozstrzyga wszystkich tych kwestii.
Nie należy też mylić wniosku o referendum z obywatelską inicjatywą ustawodawczą. Konstytucja przyznaje co najmniej 100 tys. obywateli mających prawo wybierania do Sejmu możliwość wniesienia projektu ustawy, na zasadach określonych odrębnie. Projekt reformy i wniosek o głosowanie ogólnokrajowe uruchamiają różne postępowania. Żaden z tych dokumentów samodzielnie nie zmienia wieku emerytalnego.
Kiedy wynik referendum jest wiążący?
W referendum dotyczącym spraw o szczególnym znaczeniu dla państwa decydujące są dwa różne obliczenia. Pierwsze dotyczy udziału uprawnionych. Aby wynik był wiążący, w głosowaniu musi uczestniczyć więcej niż połowa osób mających prawo do udziału. Dokładnie 50 proc. nie wystarcza do przekroczenia tego progu.
Drugie obliczenie dotyczy odpowiedzi. Jeżeli pytanie przewiduje odpowiedź pozytywną lub negatywną, rozstrzygnięcie następuje zgodnie z większością ważnych głosów oddanych na to pytanie. Możliwa jest zatem bardzo wyraźna przewaga jednej odpowiedzi przy frekwencji zbyt niskiej, aby wynik wiązał organy państwa.
Warto również odróżniać ważność karty od ważności odpowiedzi. Zgodnie z ustawą udział w referendum ustala się na podstawie liczby ważnych kart wyjętych z urny. Nieważna odpowiedź na jedno z pytań nie oznacza automatycznie, że dana osoba nie została uwzględniona przy obliczaniu frekwencji. Przy kilku pytaniach wyniki odpowiedzi ustala się oddzielnie.
To ważne dla odczytywania danych procentowych. Udział odpowiedzi „nie” w ważnych głosach na pytanie emerytalne ma inny mianownik niż frekwencja całego referendum. Nie można używać tych dwóch wskaźników zamiennie.
Co rozstrzygnięto w referendum z 2023 roku?
W referendum przeprowadzonym 15 października 2023 roku drugie pytanie brzmiało: „Czy popierasz podniesienie wieku emerytalnego, w tym przywrócenie podwyższonego do 67 lat wieku emerytalnego dla kobiet i mężczyzn?”.
Według oficjalnego obwieszczenia Państwowej Komisji Wyborczej odpowiedzi „nie” udzieliło 10 675 211 osób, a „tak” 608 254. Przeciw podwyższeniu wieku padło zatem 94,61 proc. ważnych głosów na to pytanie. Wskaźnik ten opisuje odpowiedzi tej grupy głosujących, a nie stanowisko 94,61 proc. wszystkich osób uprawnionych do referendum.
Frekwencja całego referendum wyniosła 40,91 proc. Udział, liczony na podstawie ważnych kart, wzięło 12 082 588 osób spośród 29 532 595 uprawnionych. Nie został więc spełniony konstytucyjny warunek udziału więcej niż połowy uprawnionych. Państwowa Komisja Wyborcza stwierdziła, że wynik referendum nie jest wiążący.
W konsekwencji głosowanie z 2023 roku nie ustanowiło prawnie wiążącego zakazu podniesienia wieku emerytalnego. Udokumentowało sprzeciw zdecydowanej większości osób, które udzieliły ważnej odpowiedzi na pytanie emerytalne. Są to dwa różne ustalenia, które powinny być przedstawiane łącznie.
Ważność referendum i wiążący wynik to różne sprawy
Braku wiążącego wyniku nie należy utożsamiać ze stwierdzeniem nieważności referendum. O ważności rozstrzyga Sąd Najwyższy w postępowaniu dotyczącym przeprowadzonego głosowania, z uwzględnieniem przewidzianych prawem dokumentów i protestów. Próg frekwencji służy natomiast ustaleniu wiążącego charakteru wyniku.
W uchwale z 7 grudnia 2023 roku, sygn. I NSWR 2262/23, Sąd Najwyższy stwierdził ważność referendum z 15 października. Nie zmieniło to faktu, że frekwencja wyniosła 40,91 proc. i wynik nie był wiążący. Te dwa ustalenia opisują odmienne aspekty tego samego wydarzenia.
Przy powoływaniu się na referendum w debacie o emeryturach potrzebna jest więc precyzja: jaki był rozkład odpowiedzi, ile osób uczestniczyło w głosowaniu, czy wynik wiązał organy państwa i jakie rozstrzygnięcie zapadło w sprawie ważności. Samo słowo „ważne” nie odpowiada na wszystkie te pytania.
Czy nowe referendum samo zmieniłoby wiek emerytalny?
Wiążący wynik referendum w sprawie reformy tworzyłby obowiązek jego realizacji przez właściwe organy państwa. Art. 67 ustawy o referendum przewiduje niezwłoczne podjęcie czynności w tym celu, przez wydanie aktów normatywnych albo podjęcie innych decyzji, nie później niż w ciągu 60 dni od ogłoszenia w Dzienniku Ustaw uchwały Sądu Najwyższego o ważności referendum.
Nie oznacza to, że karta referendalna staje się tekstem nowelizacji ustawy emerytalnej. Gdy wykonanie rozstrzygnięcia wymaga zmiany ustawy, nadal potrzebne są odpowiednie działania prawodawcze. Treść pytania określałaby zakres rozstrzygnięcia, natomiast konkretne przepisy musiałyby regulować sposób jego wykonania.
Ogólna odpowiedź dotycząca podwyższenia wieku nie ustalałaby sama harmonogramu dla poszczególnych roczników, wyjątków ani zasad przejściowych. Tych elementów nie można dopowiadać na podstawie samego hasła reformy. Przy każdym wariancie istotne byłyby także sytuacja osób bliskich emerytury i uprawnienia już nabyte, które omawiamy w analizie zmiany wieku emerytalnego i praw nabytych.
Co oznacza to dla debaty o zmianie wieku emerytalnego?
Referendum może służyć uzyskaniu bezpośredniej odpowiedzi obywateli na pytanie o kierunek reformy. Jego skutek prawny zależy jednak od właściwego trybu zarządzenia, treści pytania, udziału uprawnionych, rozstrzygnięcia oraz oceny ważności. Polityczna deklaracja, że „o emeryturach zdecydują obywatele”, wymaga doprecyzowania, jaki mechanizm ma zostać zastosowany.
Z drugiej strony sam brak obowiązkowego referendum nie rozstrzyga o społecznej akceptacji ewentualnej podwyżki. Przepisy określają sposób podjęcia decyzji, natomiast jej ocena obejmuje także skutki dla ludzi planujących zakończenie aktywności zawodowej. Właśnie dlatego w rozmowie o reformie tak duże znaczenie mają przewidywalność zasad i jasna informacja o tym, kogo zmiana miałaby objąć.
Dla osoby śledzącej doniesienia o nowym wieku emerytalnym praktyczny sprawdzian jest prosty: czy powstał projekt ustawy, czy jedynie postulat referendum, czy głosowanie zostało formalnie zarządzone i czy jego wynik byłby wiążący. Dopiero odczytanie odpowiednich dokumentów pozwala ustalić, na jakim etapie znajduje się sprawa. Dotychczasowe głosowanie, nowa zapowiedź polityczna i obowiązujący przepis nie są tym samym źródłem uprawnień do emerytury.
Karolina Jaszowiecka



