
Wrocław wielkich fabryk i zapomnianych marek
Co pozostało po przemysłowej potędze Wrocławia i Dolnego Śląska i dlaczego tak wiele znanych marek nie przetrwało transformacji? Te i inne pytania pojawiły się podczas konferencji poświęconej markom przemysłowym Ziem Zachodnich i Północnych, zorganizowanej w Centrum Historii Zajezdnia. Są też punktem wyjścia do przygotowywanej wystawy o wrocławskim przemyśle. „Dorobek przemysłowy PRL-u na Ziemiach Zachodnich i Północnych był doprawdy imponujący” – pisze Kamil BORECKI
.W dniach 21–22 października 2026 r. w Centrum Historii Zajezdnia we Wrocławiu odbyła się konferencja naukowa „Marki przemysłowe Ziem Zachodnich i Północnych”. W ciągu dwóch dni wystąpiło 34 referentów reprezentujących uczelnie, instytucje naukowe i kulturalne z całej Polski (Wrocław, Zielona Góra, Toruń, Kraków, Olsztyn, Wałbrzych, Gdańsk, Poznań, Jelenia Góra). Dzięki temu publiczność mogła wysłuchać prelekcji ukazujących zróżnicowanie i znaczenie marek przemysłowych, które powstały na ziemiach przyłączonych po II wojnie światowej do Polski. Rozważania konferencyjne skłoniły także do kilku refleksji.
Dorobek przemysłowy PRL-u na Ziemiach Zachodnich i Północnych był doprawdy imponujący. Udało się bowiem stworzyć wiele rozpoznawalnych marek, znanych również poza granicami kraju (i to nie tylko w państwach bloku wschodniego, ale także na Zachodzie). Spójrzmy na sam Wrocław – w 1980 r. w jego obrębie znajdowały się aż 723 zakłady przemysłowe, które wytwarzały ok. 3 proc. całej produkcji tego sektora gospodarki w Polsce. W stolicy Dolnego Śląska funkcjonowały: Pafawag (tabor kolejowy), Fadroma (maszyny budowlane), Hutmen (huta metali nieżelaznych produkująca m.in. rury miedziane), Elwro (sprzęt elektroniczny, z komputerami na czele), Polar (RTV i AGD, w tym pierwsza w Polsce pralka automatyczna), Intermoda (odzież), Dolmel (turbogeneratory, turbosilniki), Volta (baterie) czy Radiotechnika (sprzęt elektroniczny, m.in. oscyloskopy, a na początku działalności zakładu – pierwsze radia samochodowe w Polsce).
Spoglądając na resztę Ziem Zachodnich i Północnych, dostrzeżemy inne znane marki – Unimor z Gdańska (sprzęt elektroniczny), Stilon w Gorzowie Wielkopolskim (m.in. słynne taśmy magnetofonowe), Diora w Dzierżoniowie (radioodbiorniki, ale także przez pewien czas telewizory), Novita w Zielonej Górze (wykładziny) czy Stomil w Olsztynie (opony). Ponadto na tych terenach funkcjonowały stocznie, nie tylko morskie, ale także rzeczne (ta we Wrocławiu produkowała także statki morskie).
Zaprezentowana lista jest tylko przeglądem najbardziej rozpoznawalnych zakładów, o których mieliśmy okazję rozmawiać podczas konferencji. Było ich jednak znacznie więcej. Można wręcz odnieść wrażenie, że Polska była potęgą przemysłową, która była w stanie wyprodukować niemalże wszystko. Prawda była jednak inna. Gospodarka PRL-u, pomimo starań władz, nie stała się światową potęgą. Największym jej problemem nie była jakość produktów – pod tym potrafiły one konkurować z wyrobami zachodnimi – lecz materiałochłonność i czasochłonność produkcji. Peerelowskie fabryki potrzebowały po prostu więcej czasu, więcej pracowników i nakładów finansowych oraz materiałowych, by wyprodukować coś, co mogło stanąć w szranki z produktami zachodnimi.
Te mankamenty przez długi czas mogły być niewidoczne, gdyż istniał popyt na produkty przemysłowe czy to na rynku krajowym, czy w ramach bloku wschodniego. Nie było problemów ze sprzedażą – zapewne nawet nie trzeba było reklamować tych produktów, żeby znaleźć kupców. Sytuacja zmieniła się diametralnie po 1989 r. Transformacja ustrojowa, której jednym z głównych założeń było urynkowienie gospodarki, sprawiła, że protekcja państwa i cieplarniane warunki, w jakich funkcjonował polski przemysł, znikły. Zastąpiła je walka na wolnym rynku – wedle dotychczas słabo znanych kapitalistycznych zasad. Przedsiębiorstwa nie radziły sobie z tym wyzwaniem, co doprowadzało je do upadku, a wraz z tym powstawała fala bezrobocia.
Brak miejsc pracy nie był jednak jedyną tragedią. W żartobliwym powiedzeniu, że zakłady przemysłowe w PRL-u wytwarzały w większym stopniu więzi i relacje społeczne niż dobra materialne, tkwi jakiś element prawdy. Fabryki w gospodarce realnego socjalizmu – często molochy zatrudniające po kilka tysięcy ludzi (w Stoczni Gdańskiej nawet 16 tys. w 1980 r.) – wytworzyły swój własny ekosystem. Posiadały rozbudowaną ofertę socjalną dla swoich pracowników – od organizowania wypoczynku po przydzielanie mieszkań lub nawet budowę osiedli robotniczych. Do tych materialnych korzyści należy doliczyć także te znacznie trudniej uchwytne, które da się dostrzec po latach, gdy się rozmawia z byłymi już pracownikami wielu zakładów. Praca, którą wykonywali, była źródłem poczucia dumy, a nieraz wręcz sensu życia. Uczestniczenie w produkcji statku, ładowarki czy komputera łączyło się z przeświadczeniem, że robi się coś ważnego, użytecznego i, co nie mniej istotne, spektakularnego. Zatrudnienie w danym zakładzie zatem nie tylko zapewniało pracę i wynagrodzenie, ale także mogło prowadzić do realizacji osobistych ambicji.
Ciekawym i nieoczywistym wątkiem poruszanym na konferencji była współpraca plastyków z przemysłem. Otóż jednym z zadań, jakie władze państwowe stawiały przed wyższymi szkołami plastycznymi w PRL-u, było dostarczanie projektantów dla fabryk. Studenci mieli odbywać staże w zakładach przemysłowych, zaznajamiać się z ich produkcją i specyfiką, aby później świadczyć usługi z zakresu designu. Plany były ambitne, ale nie udało się ich wdrożyć na szerszą skalę. Przykłady udanej współpracy to projekt walca WDT-1 dla Fadromy autorstwa Krystyny Pławskiej-Jackiewicz czy logotypy poszczególnych zakładów przemysłowych, do dzisiaj rozpoznawalne, choć już w większości nieużywane.
Jednym z tematów wystąpień konferencyjnych była kwestia produkcji specjalnej na potrzeby wojska. Wiele zakładów prowadziło ją obok swojej docelowej działalności. W ten sposób we wrocławskim Archimedesie, gdzie na co dzień wytwarzano sprzęt rolniczy (m.in. dojarki), produkowano także amunicję i działa bezodrzutowe. Były także bardziej oczywiste przykłady – Pafawag produkujący wagony na potrzeby armii czy Elwro wytwarzające dla niej aparaturę cyfrową. Interesującym zagadnieniem jest to, w jaki sposób te zlecenia specjalne wpływały na docelową produkcję zakładów przemysłowych i czy realizowanie zamówień na potrzeby armii kolidowało z planem produkcyjnym założonym przez planistów gospodarczych. Na te pytania jeszcze nie znamy odpowiedzi.
.Zaprezentowałem powyżej tylko garść refleksji i spostrzeżeń, jakie mogły się nasunąć w trakcie przysłuchiwania się referatom. Na szczęście wysiłek uczestników zostanie uwieczniony w postaci wydawnictwa pokonferencyjnego, które powinno wyjść drukiem w przyszłym roku. Na tym jednak nie skończą się atrakcje dla osób zainteresowanych tematyką produkcji przemysłowej lat 1945–1989. W Ośrodku „Pamięć i Przyszłość” trwają prace nad wystawą tymczasową poświęconą wrocławskiemu przemysłowi, która będzie otwarta w pierwszym kwartale 2027 roku. Towarzyszyć jej będzie wydawnictwo prezentujące historię najważniejszych produktów.
Kamil Borecki


