Trwanie, cichy sukces Europy [Michał KŁOSOWSKI]

Sukces Europy? Wspólnota stała się – niemal wbrew własnej narracji – bezpieczną przystanią. A przcież nie tak lubimy o sobie myśleć. Dominujący obraz kontynentu w wielu medich to obraz kryzysu: presji migracyjnej, wojny wracającej na europejskie obrzeża, politycznych napięć, gospodarczych niepewności i strategicznej bezradności.

Cichy sukces Europy

.Od Brukseli po stolice państw narodowych dominuje ton niepokoju, czasem wręcz zwątpienia. Jednak, gdy odsunąć się od bieżącego szumu, wyłania się obraz inny, znacznie mniej dramatyczny, bardziej istotny. Unia Europejska pozostaje jednym z najbardziej udanych projektów politycznych i społecznych XXI wieku; to miejsce, w którym życie po prostu działa. Jednak, by to dostrzec, trzeba wyjść poza Stary Kontynent i zobaczyć, jak żyją inni.

Wbrew bowiem wieloletnim trudnościom europejskie społeczeństwa wcale tak bardzo nie biednieją, nie tracą. Instytucje, choć przecież nieustannie krytykowane, pozostają stabilne. Usługi publiczne funkcjonują, podobnie jak infrastruktura, obywatele korzystają zaś z poziomu bezpieczeństwa prawnego, osobistego i społecznego, który w skali świata wciąż jest rzadkością a może nawet precedensem. Przykład? Pojedźcie do Indii.

Europa, która działa

.To nie przypadek a efekt konkretnego modelu demokracji deliberatywnej, która a i owszem, bywa powolna, czasem frustrująca, ale produkuje rozwiązania a nie wielkie manifesty czy bombastyczne wpisy w social mediach. Europa może bowiem nie działa szybko, ale gdy już działa, robi to w sposób legitymizowany społecznie, konkretny, a kompromis nie jest tu słabością systemu lecz jego fundamentem. W epoce globalnego przyspieszenia i twardych postaw to ma znaczenie.

Porównania, choć zawsze niedoskonałe, są pouczające. W Stanach Zjednoczonych rosnąca polaryzacja podważa spójność instytucjonalną. W Chinach efektywność okupiona jest brakiem wolności politycznej i przejrzystości. O Rosji nie ma nawet co wspominać. W wielu częściach świata rozwój jest dynamiczny, jak w Afryce czy Indiach, ale niestabilny, kruchy, nierównomierny, podporządkowany jedynie najbogatszym.  Europa wybiera inną drogę, mniej spektakularną ale bardziej zrównoważoną; drogę stabilnosci, która wciąż ma wartość. Nie tylko ekonomiczną, ale także obywatelską i kulturową. To stabilność wpisana w codzienne oczekiwania: że umowy będą respektowane, że wybory będą miały znaczenie, że prawo będzie obowiązywać wszystkich i że słowa mają znaczenie. To założenia tak oczywiste, że aż niewidoczne — a przecież wcale nie uniwersalne. I tu kryje się paradoks Europy: jej sukces jest niedoceniany właśnie dlatego, że stał się normą dla jej mieszkańców i trudnym do doścignięcia ideałem dla pozostałych.

Kryzysy i wojny? Poza Europą

.Kryzysy gdy się pojawiają wydają się odległe, rozgrywają się na granicach albo w abstrakcyjnej przestrzeni instytucji takich jak Bruksela albo Strasburg. Tymczasem wyzwania mniej widowiskowe takie jak innowacyjność, zdolność przewidywania przyszłości czy długofalowa konkurencyjność, pozostają w cieniu. Świat zewnętrzny widzi jednak coś, czego Europejczycy często nie dostrzegają i dlatego to Europa znajduje się w strefie zgniotu: trwanie i stabilność.

Z Europą chcą rozmawiać globalni gracze: nie z grzeczności, lecz z konieczności. Europejski rynek ma wciąż globalne znaczenie, tak samo jak europejskie standardy. Europejska dyplomacja, nawet jeśli rozproszona, wciąż ma wagę a brak jej poparcia, jak wskauzje przykład irańskiej ofensywy Izraela i Ameryki, kosztuje. Co zaś być może najważniejsze, ludzie wciąż tu przyjeżdżają, emigrują do Europy. To także cichy sukces.

Nie dlatego, że jest idealna, ale dlatego, że jest przewidywalna i oferuje bezpieczeństwo, dając szansę na stabilne, godne życie — coś, co w wielu miejscach świata pozostaje poza zasięgiem. Wystarczy spojrzeć na Bliski Wschód czy amerykański Pas Rdzy. Nawet migracja, tak często opisywana wyłącznie jako problem, jest formą uznania; jest głosowaniem nogami na rzecz europejskiego modelu.

Problemy? Na nich opiera się demokracja

.To wszystko nie oznacza, że Europa nie ma problemów. Ma, i to poważne: demografię, konkurencyjność, bezpieczeństwo, redefinicję swojej roli w świecie, który staje się coraz bardziej konfrontacyjny i samą z tymi siłami konfrontację, które chcą zguby europejskiej Wspólnoty. Jej jedność nie jest dana raz na zawsze ale własnie dlatego perspektywa ma znaczenie.

W świecie, w którym coraz częściej dominują systemy tylko częściowo demokratyczne albo otwarcie niedemokratyczne i nieliberalne, Europa wyróżnia się nie tym, że jest doskonała lecz tym, że działa; nie tym, że dominuje lecz tym, że pozostaje stabilna. To przestrzeń, w której dobrobyt nie całkowicie wypiera solidarność, w której polityka, choć konfliktowa, wciąż toczy się w ramach reguł, a państwo, rynek i społeczeństwo obywatelskie pozostają we względnej równowadze.

Być może właśnie to jest dziś miarą sukcesu. Europa nie oferuje bowiem wielkiej narracji triumfu, ale coś cichszego, bardziej trwałego: ciągłość, odporność i zdolność do przetrwania wstrząsów bez popadania w chaos. W XXI wieku to może być najwięcej, na co można liczyć. Ironia polega jednak na tym, że najmniej przekonani są o tym sami Europejczycy, zwłaszcza na Zachodzie. A jednak gdyby dziś trzeba było wybrać miejsce do życia — nie idealne, lecz rozsądnie zrównoważone między wolnością, bezpieczeństwem a szansą rozwoju — dla wielu odpowiedź wciąż byłaby ta sama: Europa. Nie dlatego, że jest bez wad lecz dlatego, że w świecie pełnym turbulencji wciąż po prostu działa i jest.

Michał Kłosowski