Francuzi bronią szkoły zasad. Państwo porzuca mundurki, samorządy je ratują

Francuskie państwo przestaje finansować eksperyment z jednolitym strojem szkolnym, mimo że jego własne badanie wykazało wzrost poczucia przynależności do szkoły. Samorządy, dyrektorzy i rodzice nie chcą jednak rezygnować. Wbrew progresywistycznej nieufności wobec dyscypliny bronią przekonania, że szkoła potrzebuje reguł, symboli i czytelnie wyznaczonych granic.

.Francuska debata o mundurkach szkolnych w rzeczywistości nie dotyczy ubrań. Dotyczy odpowiedzi na znacznie ważniejsze pytanie: czy szkoła jest jedynie miejscem świadczenia usług edukacyjnych, czy pozostaje instytucją wprowadzającą młodego człowieka do wspólnoty, która posiada własne zasady, hierarchię i obowiązki?

Dla zwolenników jednolitego stroju odpowiedź jest oczywista. Uczeń, przekraczając próg szkoły, wchodzi do przestrzeni rządzącej się innymi regułami niż ulica, dom, centrum handlowe czy media społecznościowe. Mundurek nie rozwiązuje wszystkich problemów edukacji, ale pokazuje, że szkoła ma prawo określić sposób zachowania i wyglądu osób należących do jej wspólnoty.

Właśnie tego elementarnego przekonania bronią dziś francuscy rodzice, dyrektorzy i samorządowcy, podczas gdy państwo wycofuje się z programu uruchomionego zaledwie dwa lata wcześniej.

Państwo obiecywało odbudowę wspólnoty szkolnej

Eksperyment z jednolitym strojem rozpoczął w 2024 r. Gabriel Attal, pełniący wówczas funkcję ministra edukacji. Przystępowały do niego dobrowolnie szkoły i samorządy, a obowiązek noszenia stroju musiał zostać zapisany w regulaminie placówki.

Na oficjalnej stronie francuskiego rządu zapisano, że celem programu było ograniczenie różnic społecznych, wzmocnienie spójności między uczniami, poprawa atmosfery w szkole oraz stworzenie warunków sprzyjających pracy i równości. Mundurek miał także odbudowywać poczucie przynależności do szkoły i podnosić rangę samej instytucji.

Nie były to zatem cele konserwatywnych komentatorów dopisane do neutralnego programu. Tak definiowało je samo państwo francuskie.

Pełny zestaw ubrań kosztował około 200 euro. Państwo pokrywało połowę wydatku, do maksymalnej wysokości 100 euro na ucznia rocznie, drugą część finansowały samorządy. W październiku 2024 r. rząd przeznaczył na program 1,6 mln euro, obejmując nim około stu placówek. Jeżeli rezultaty okazałyby się przekonujące, jednolity strój miał zostać upowszechniony w 2026 r.

Stało się odwrotnie. Po dwóch latach państwo zakończyło finansowanie, a większość placówek, które nie są w stanie samodzielnie pokryć kosztów, rezygnuje z programu. Paradoks polega na tym, że eksperyment zainicjował polityk obozu władzy, który chciał uchodzić za obrońcę autorytetu szkoły, po czym samo państwo pozwoliło inicjatywie wygasnąć.

Co naprawdę wykazał oficjalny raport o mundurkach?

Decyzję o nieupowszechnianiu mundurków uzasadniono niejednoznacznymi rezultatami oraz zbyt wysokimi kosztami. Problem w tym, że oficjalne badanie francuskiego Ministerstwa Edukacji zawiera dane, które trudno uznać za argument przemawiający za prostym porzuceniem programu.

Aż 75 proc. dyrektorów szkół podstawowych uczestniczących w eksperymencie dostrzegło pozytywną zmianę w poczuciu przynależności uczniów do szkoły. Poprawę spójności między uczniami wskazało 43 proc. dyrektorów, poprawę klimatu szkolnego 36 proc., a lepszą współpracę między uczniami 33 proc. Negatywne następstwa programu zgłaszano rzadko.

W szkołach ponadpodstawowych oceny dyrekcji były jeszcze bardziej przychylne. Trzynastu z szesnastu ankietowanych dyrektorów uznało, że rodziny pozytywnie oceniają eksperyment, czternastu deklarowało jego kontynuowanie w roku szkolnym 2025–2026, a trzynastu opowiadało się za dalszym utrzymaniem wspólnego stroju.

Badanie wykazało również, że mundurek był szczególnie dobrze przyjmowany przez dzieci młodsze oraz uczniów pochodzących ze środowisk mniej uprzywilejowanych. Według 60 proc. dyrektorów szkół podstawowych właśnie ta druga grupa dobrze zareagowała na wprowadzenie jednolitego stroju. W przypadku uczniów z rodzin zamożniejszych podobną ocenę przedstawiło 45 proc. dyrektorów.

Są to dane istotne, ponieważ jednym z najczęściej powtarzanych argumentów przeciw mundurkom jest twierdzenie, że stanowią one narzucony z góry i społecznie obcy rytuał. Tymczasem eksperyment pokazuje, że wspólna reguła może być szczególnie dobrze przyjmowana przez dzieci, które najsilniej odczuwają różnice materialne i presję marek odzieżowych.

Raport nie wykazał natomiast istotnej poprawy wyników w nauce, koncentracji ani zachowania uczniów. Nie potwierdził również, aby sam mundurek mógł zlikwidować przemoc rówieśniczą. Byłoby jednak nierozsądne oczekiwać, że koszulka polo lub jednakowy sweter zastąpią dobrego nauczyciela, konsekwentne egzekwowanie regulaminu oraz odpowiedzialność rodziców.

Mundurek nie jest metodą nauczania. Jest częścią ładu, w którym nauczanie ma się odbywać.

Raport zmierzył opinie, nie długofalową zmianę

Oficjalnego badania nie należy przedstawiać jako zbioru przypadkowych rozmów. Ankietę przeprowadzono wśród dyrektorów wszystkich uczestniczących placówek, uzyskując odpowiedzi z 87 szkół pierwszego stopnia i 16 placówek drugiego stopnia. Uzupełniło ją jakościowe badanie FORS-Recherche Sociale, obejmujące osiem szkół i cztery collèges.

Jednocześnie raport posiada poważne ograniczenia. Ankiety przeprowadzono przede wszystkim w czerwcu 2025 r., a więc przed zakończeniem całego dwuletniego eksperymentu. Badanie opierało się głównie na ocenach i deklaracjach uczestników, nie zaś na wieloletnim porównaniu obiektywnych wskaźników przemocy, absencji, naruszeń dyscypliny i wyników nauczania z odpowiednio dobraną grupą kontrolną.

Autorzy pełnego raportu ministerialnego sami zaznaczają, że wpływ na stosunek uczniów do szkoły i zaangażowanie w naukę może ujawnić się dopiero w dłuższym okresie. Państwo zakończyło zatem finansowanie, zanim możliwe stało się rzetelne zbadanie długofalowych rezultatów.

To jedna z najważniejszych słabości podjętej decyzji. Jeżeli od symbolicznej zmiany kultury szkoły oczekuje się mierzalnych następstw po jednym roku, eksperyment od początku zostaje poddany kryterium, którego nie może spełnić.

Francuzi nie chcą rezygnować

Tygodnik „Journal du Dimanche” opisał samorządy i szkoły, które postanowiły utrzymać mundurki mimo wycofania się państwa. Są wśród nich Puteaux, Béziers, Neuilly-sur-Marne, Rueil-Malmaison, Saint-Quentin, Bouzonville, Le Touquet, Rillieux-la-Pape oraz Troyes.

Najdalej idzie Béziers. Jak podał także „Le Parisien”, od początku roku szkolnego 2026/2027 jednolity strój będzie nosić 4545 uczniów ze wszystkich 21 publicznych szkół podstawowych miasta. Rodzice nie poniosą kosztów. Aby utrzymać wydatki na poziomie około 90 tys. euro, samorząd uprościł zestaw do dwóch koszulek polo i dwóch bluz z herbem miasta.

Mer Robert Ménard przekonuje, że mundurki częściowo zacierają różnice społeczne i wzmacniają spójność. Zamiast zamykać przedsięwzięcie po odejściu państwa, Béziers rozszerza je na wszystkie publiczne szkoły podstawowe.

Według „Journal du Dimanche” w Puteaux do programu przystępują cztery kolejne placówki, a we wrześniu 2026 r. mundurki założy około 2000 dzieci. Pierwszy zastępca mera Vincent Franchi podkreśla, że inicjatywa nie została narzucona szkołom przez ratusz. Wnioski o jej kontynuowanie i rozszerzanie wychodzą od rad szkół, dyrektorów i rodziców.

Władze Puteaux opisują także praktyczną konstrukcję stroju. Zestaw dla uczniów szkoły podstawowej składa się z granatowych bluz, kamizelki i białych koszulek polo z wyhaftowaną nazwą szkoły. Dzieci zachowują swobodę wyboru spodni lub spódnicy. Nie chodzi więc o kostium odtwarzający szkołę z początku XX wieku, lecz o współczesny strój, który łączy wygodę z rozpoznawalnością wspólnoty szkolnej.

W Neuilly-sur-Marne szkoła im. Juliusza Verne’a przystąpi do programu, chociaż trzy dotychczas uczestniczące placówki z niego zrezygnują. „Journal du Dimanche” przytacza wyniki badania miejskiego, według którego 350 spośród 800 dzieci deklarowało, że dzięki wspólnemu strojowi doświadcza mniej drwin i przemocy rówieśniczej. Ponadto 68 proc. uczniów miało odczuwać większą dumę z przynależności do szkoły, a 80 proc. rodziców starszych dzieci doceniało praktyczność rozwiązania.

Danych samorządowych nie należy utożsamiać z kontrolowanym badaniem naukowym. Pokazują one jednak coś, czego nie powinno się lekceważyć: część wspólnot szkolnych, które rzeczywiście wypróbowały mundurki, chce je zachować nawet wtedy, gdy musi sama znaleźć sposób ich finansowania.

Mundurek wyznacza granicę między szkołą a światem zewnętrznym

Współczesna kultura progresywistyczna z podejrzliwością traktuje reguły, które nie wynikają z indywidualnego wyboru. Obowiązek bywa w niej utożsamiany z opresją, hierarchia z niesprawiedliwością, a wymaganie dostosowania się do wspólnej normy z naruszeniem tożsamości jednostki.

Szkoła nie może jednak funkcjonować według takiej logiki. Jej istnienie opiera się na założeniu, że dziecko nie zna jeszcze wszystkiego, nie potrafi samodzielnie określić wszystkich reguł i potrzebuje dorosłych, którzy wyznaczą granice. Nie ma szkoły bez rozróżnienia między nauczycielem a uczniem, wiedzą a niewiedzą, obowiązkiem a zachcianką, zachowaniem dopuszczalnym a niedopuszczalnym.

Mundurek jest jednym z najprostszych sposobów uczynienia tej granicy widoczną. Przypomina, że wejście do szkoły oznacza przyjęcie określonej roli. Tak jak sportowiec zakłada strój drużyny, lekarz fartuch, a pracownik wielu instytucji ubranie odpowiadające wykonywanym obowiązkom, tak uczeń może nosić strój wskazujący, że należy do wspólnoty nauki.

Nie odbiera mu to indywidualności. Uczy natomiast, że indywidualność nie jest jedyną wartością organizującą życie społeczne.

Równość nie polega na eksponowaniu wszystkich różnic

Francuska Republika uczyniła z równości jedno ze swoich najważniejszych zobowiązań. Tym bardziej zastanawia nieufność wobec rozwiązania, które choćby na kilka godzin dziennie ogranicza demonstracyjne różnice majątkowe między dziećmi.

Mundurek nie usuwa nierówności rodzinnych. Nie sprawi, że znikną różnice mieszkań, wakacji, telefonów czy możliwości uczestniczenia w dodatkowych zajęciach. Ogranicza jednak jeden z najbardziej widocznych obszarów codziennego porównywania się uczniów.

W szkole, która zrezygnowała ze wspólnego kodu ubioru, miejsce instytucjonalnej reguły zajmuje presja grupy. O tym, co należy nosić, nie decyduje już wspólnota szkolna, lecz moda, marki, influencerzy i hierarchia tworzona przez rówieśników. Formalna „wolność stroju” może więc oznaczać podporządkowanie znacznie bardziej bezwzględnym zasadom rynku i środowiska uczniowskiego.

Wspólny strój zastępuje tę niepisaną hierarchię jasną regułą, jednakową dla wszystkich. Z punktu widzenia tradycyjnego republikanizmu nie powinno być w tym niczego kontrowersyjnego.

Samorządy bronią szkoły, z której wycofuje się państwo

Francuski spór o mundurki ujawnia paradoks współczesnego państwa. Władze chętnie ogłaszają wielkie programy odbudowy autorytetu, równości i spójności, lecz wycofują się, gdy przychodzi do konsekwentnego utrzymywania prostych reguł.

Samorządy postępują inaczej. Widzą uczniów, rozmawiają z rodzicami i dyrektorami, znają atmosferę w placówkach. Nie oczekują od mundurka cudu. Dostrzegają natomiast, że może on być jednym z elementów większej całości: regulaminu, wymagań, szacunku dla nauczyciela, wspólnej symboliki i dumy z własnej szkoły.

To właśnie dlatego decyzje Béziers, Puteaux czy Neuilly-sur-Marne mają znaczenie wykraczające poza lokalną politykę edukacyjną. Pokazują społeczeństwo, które nie chce pogodzić się z demontażem wszystkich reguł w imię nieograniczonej ekspresji jednostki.

Francuzi nie bronią kawałka materiału. Bronią szkoły jako instytucji, która ma prawo wymagać, kształtować i wychowywać.

Arkadiusz Jordan
Paryż