Rocznice najważniejsze [9-15 marca]

Przypominamy o rocznicach niektórych najważniejszych wydarzeń, które miały miejsce od 9 do 15 marca

9 marca

1009 – Podczas misji ewangelizacyjnej w Prusach zabity został Bruno z Kwerfurtu. Kanonizowany przez Kościół katolicki, został patronem Warmii, a także dwóch diecezji: łomżyńskiej i ełckiej.

1630 – W Podhajcach zmarł Mikołaj Wolski, marszałek wielki koronny, dyplomata, przedsiębiorca, fundator klasztoru kamedułów na krakowskich Bielanach.

1652 – Powołując się na zasadę Liberum Veto Władysław Siciński (poseł z Litwy, związany z księciem Januszem Radziwiłłem) nie wyraził zgody na przedłużenie obrad Sejmu.

1777 – W Warszawie urodził się Aleksander Orłowski, rysownik, malarz, grafik.

1830 – W Reszlu urodził się Julius Dinder, arcybiskup gnieźnieński i poznański w latach 1886-1890.

1838 – W Krakowie urodził się Ludwik Gumplowicz, prawnik, teoretyk prawa, pionier polskiej socjologii, badacz m.in. problematyki mniejszości etnicznych.

1918 – Rząd Lenina przeniósł się z Piotrogrodu do Moskwy – po dwóch wiekach miasto to ponownie zostało stolicą kraju.

1922 – W Suwałkach urodził się Lechosław Marszałek, reżyser i scenarzysta filmów animowanych, m.in. „Przygód Błękitnego Rycerzyka”, twórca serialu „Reksio”.

1926 – W Warszawie urodziła się Zofia Stefanowska, historyczka literatury, redaktorka „Pamiętnika Literackiego”, profesor IBL PAN, uczestniczka Powstania Warszawskiego, sanitariuszka batalionu „Zośka”.

1931 – W Strumieniu koło Cieszyna urodził się Janusz Kidawa, reżyser filmowy, autor m.in. filmu „Grzeszny żywot Franciszka Buły”.

1936 – W Przytyku pod Radomiem z powodu kłótni na jarmarku doszło do starć między żydowskimi kupcami i polskimi chłopami, a następnie do pogromu. Zginęło trzech Żydów i jeden Polak i zdemolowano kilkadziesiąt domów.

1937 – W Kaliszu urodził się Ryszard Cieślak, aktor Teatru Laboratorium, reżyser teatralny, pedagog; bliski współpracownik Jerzego Grotowskiego.

1938 – W Warszawie urodził się Ryszard Parulski, szermierz, wicemistrz olimpijski (1964), wielokrotny medalista mistrzostw świata we florecie i szpadzie; prawnik, założyciel i prezes fundacji „Gloria Victis”.

1943 – Władze niemieckie zalegalizowały aborcję w nieograniczonym zakresie na obszarze Generalnego Gubernatorstwa. Decyzja była elementem prowadzonej przez Niemcy polityki wyniszczania „niższych ras”.

1947 – W Zielonej Górze urodził się Ryszard Peryt, aktor, reżyser operowy, twórca inscenizacji operowych, dyrektor Warszawskiej Opery Kameralnej w latach 1985-2005.

1949 – Sejm przyjął ustawę o likwidacji analfabetyzmu.

1953 – W Moskwie odbył się pogrzeb Józefa Stalina.

1955 – W Rybniku urodził się Józef Pinior, polityk, działacz opozycji demokratycznej i podziemnej „Solidarności”, autor operacji ukrycia przed władzami komunistycznymi 80 milionów złotych należących do dolnośląskiej Solidarności, senator RP, eurodeputowany.

1956 – Postanowieniem Najwyższego Sądu Wojskowego z więzienia zwolniony został gen. Marian Spychalski.

1959 – Sąd Wojewódzki w Warszawie skazał niemieckiego zbrodniarza, nazistowskiego dygnitarza Ericha Kocha na karę śmierci za zbrodnie popełnione w czasie II wojny światowej na ludności polskiej i żydowskiej; wyroku jednak nigdy nie wykonano; Koch zmarł w więzieniu w Barczewie w 1986 r.

1959 – Premiera filmu Jana Rybkowskiego „Pan Anatol szuka miliona” z Tadeuszem Fijewskim w roli głównej.

1962 – Premiera filmu „Nóż w wodzie” w reżyserii Romana Polańskiego.

1968 – Na Politechnice Warszawskiej odbył się wiec wyrażający poparcie dla studentów UW i potępiający brutalne działania milicji; w odpowiedzi na kłamliwe informacje prasy dotyczące studenckich protestów palono gazety i wznoszono okrzyki „Prasa kłamie!”.

1973 – W Łodzi zmarł Andrzej Witos, działacz ruchu ludowego, członek PSL „Piast”, SL i ZSL, w 1943 roku wstąpił do Związku Patriotów Polskich, a rok później wszedł w skład PKWN, poseł Sejmu Ustawodawczego; brat Wincentego Witosa.

1983 – W Grudziądzu rozpoczął się proces Anny Walentynowicz oskarżonej o kontynuowanie działalności związkowej po wprowadzeniu stanu wojennego. Walentynowicz została skazana na rok i trzy miesiące więzienia w zawieszeniu.

1984 – Premiera filmu „Soból i panna” w reżyserii Huberta Drapelli.

1985 – W Warszawie spłonął gmach Teatru Narodowego.

1991 – Sejm kontraktowy przyjął uchwałę o skróceniu kadencji.

1992 – W Tel Awiwie zmarł Menachem Begin, urodzony w Brześciu nad Bugiem działacz syjonistyczny, izraelski polityk, w latach 1977-1983 premier Izraela; laureat Pokojowej Nagrody Nobla w 1978 r.

2006 – W Warszawie zmarła Hanka Bielicka, aktorka, nazywana „królową estrady i kabaretu”, grała m.in. w kabarecie „Szpak”, w radiowym „Podwieczorku przy mikrofonie” i filmach (np. „Zakazane piosenki” i „Cafe pod Minogą”)

2011 – Zakończyła się ostatnia (trzydziesta trzecia) misja kosmiczna amerykańskiego wahadłowca Discovery.

2012 – Adam Bielecki i Janusz Gołąb dokonali pierwszego zimowego wejścia na ośmiotysięcznik Gaszerbrum I.

2022 – W Krakowie zmarła Zofia Gołubiew, historyk sztuki i była wieloletnia dyrektor Muzeum Narodowego w Krakowie w latach 2000-2015.

10 marca

1517 – W Moskwie został zawarty traktat pomiędzy wielkim księciem moskiewskim Wasylem III a Krzyżakami, wymierzony był w Polskę i Litwę.

1526 – Zmarł Janusz III, ostatni książę mazowiecki; po jego śmierci Mazowsze włączono do Korony.

1752 – Urodził się Józef Zajączek, od 1815 r. namiestnik Królestwa Polskiego, a wcześniej poseł na Sejm Czteroletni, zwolennik Konstytucji 3 Maja i jej obrońca w wojnie polsko-rosyjskiej, polski jakobin, odznaczony orderem Virtuti Militari, generał w Powstaniu Kościuszkowskim i w wojnach napoleońskich, bohater spod Racławic i Borodino.

1788 – W Łubowicach na Górnym Śląsku urodził się Joseph von Eichendorff, jeden z najważniejszych poetów niemieckiego romantyzmu, związany m.in. z Raciborzem (gdzie ma pomnik) i Nysą (gdzie został pochowany).

1810 – Urodził się Stanisław Kierbedź, inżynier, konstruktor mostu Aleksandrowskiego w Warszawie.

1822 – Zmarł Józef Wybicki, autor „Mazurka Dąbrowskiego”, współtwórca Legionów Polskich we Włoszech, a wcześniej uczestnik Powstania Kościuszkowskiego.

1823 – Zmarł Antoni Amilkar Kosiński, żołnierz Powstania Kościuszkowskiego, współtwórca Legionów Polskich we Włoszech, generał armii Księstwa Warszawskiego.

1847 – Urodził się Karol Kozłowski, architekt, autor projektu gmachu Filharmonii Warszawskiej.

1865 – Urodził się Julian Nowak, premier RP w 1922 r. senator w latach 1922-1927 z ramienia PSL „Piast”, lekarz, bakteriolog, rektor UJ w roku akademickim 1921/1922.

1870 – Urodziła się Ester Rachel Kamińska, założycielka teatru przy Oboźnej w Warszawie, jedna z najwybitniejszych aktorek swoich czasów, nazywana „matką żydowskiego teatru”; grała w języku jidysz.

1873 – Urodził się Witold Noskowski, dziennikarz, krytyk literacki i muzyczny, współzałożyciel kabaretu „Zielony Balonik”, zamordowany przez Gestapo w listopadzie 1939 roku.

1918 – Urodził się Zygmunt Michałowski, dziennikarz, publicysta, dyrektor Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa w latach 1976-1982.

1939 – Urodził się Stanisław Radwan, kompozytor muzyki teatralnej i filmowej m.in. do filmów „Blizna” i „Sprawa Gorgonowej”.

1939 – Józef Stalin wygłosił w Moskwie tzw. mowę kasztanową. Odnosząc się do propozycji antyniemieckiego sojuszu z Francją i Wielką Brytanią stwierdził, że nie pozwoli, aby Związek Radziecki został wciągnięty do wojny przez „podżegaczy, którzy przywykli, by inni wyciągali za nich kasztany z ognia”.

1944 – W ruinach warszawskiego getta Niemcy rozstrzelali Emanuela Ringelbluma – historyka, działacza społecznego i politycznego związanego z partią Poalej Syjon-Lewica, organizatora Podziemnego Archiwum Getta – zwanego Archiwum Ringelbluma.

1944 – Z inicjatywy Związku Patriotów Polskich w Moskwie powstała agencja prasowa Polpress.

1947 – Pod naciskiem ZSRR Polska i Czechosłowacja podpisały układ o przyjaźni i wzajemnej pomocy; oba państwa zobowiązały się w ciągu dwóch lat ostatecznie uregulować sporne kwestie graniczne i respektować prawa mniejszości narodowych.

1955 – Urodził się Juliusz Machulski, reżyser, scenarzysta, producent filmowy; autor filmów „Vabank”, „Vabank II, czyli riposta”, „Seksmisja”, „Kingsajz”, „Deja vu”, „Szwadron”, „Killer” i „Vinci”.

1974 – Zmarł kardynał Bolesław Kominek, arcybiskup metropolita wrocławski, w 1965 r. inicjator i autor słynnego listu o Episkopatu Niemiec „Przebaczamy i prosimy o przebaczenie”.

1981 – Odbyło się pierwsze spotkanie przewodniczącego „Solidarności” Lecha Wałęsy z gen. Wojciechem Jaruzelskim.

1994 – Z połączenia Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu i filii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego w Nysie powstał Uniwersytet Opolski.

2021 – Zmarł Stefan Raszeja, żołnierz Tajnej Organizacji Wojskowej „Gryf Pomorski” i Armii Krajowej, lekarz medycyny sądowej, profesor, rektor Akademii Medycznej w Gdańsku w latach 1972–1975. W 1980 r. doprowadził do rozpoczęcia programu przeszczepu nerek w Gdańsku.

2023 – Zmarł Janusz Weiss, dziennikarz, prezenter radiowy, telewizyjny, gospodarz teleturnieju „Miliard w rozumie” i audycji „Dzwonię do Pani, Pana w bardzo nietypowej sprawie”.

11 marca

1646 – Zmarł Stanisław Koniecpolski, hetman wielki koronny; zwycięski wódz w bitwach pod Trzcianą ze Szwedami (1629) i pod Ochmatowem z Tatarami (1644).

1849 – Walczący po stronie węgierskich powstańców Józef Bem zdobył miasto Sybin w Siedmiogrodzie

1851 – W Wenecji odbyła się premiera opery Giuseppe Verdiego „Rigoletto” ze słynną arią La donna e mobile.

1863 – Powstanie styczniowe: w obozie w Goszczy pod Krakowem gen. Marian Langiewicz został ogłoszony dyktatorem powstania.

1886 – Urodził się Edward Śmigły-Rydz, od śmierci Piłsudskiego do 1939 r. Generalny Inspektor Sił Zbrojnych, Naczelny Wódz w kampanii wrześniowej, uciekł z resztą władz sanacyjnych przez Zaleszczyki.

1896 – Urodził się Tadeusz Tański, inżynier, konstruktor samochodowy, autor pierwszego polskiego samochodu pancernego Ford FT-B oraz samochodu osobowego CWS T-1.

1928 – W Warszawie otwarty został Ogród Zoologiczny.

1929 – Urodził się Józef Zapędzki, dwukrotny mistrz olimpijski z Meksyku (1968) i Monachium (1972) w strzelaniu; wielokrotny medalista mistrzostw świata i Europy.

1930 – Otwarto regularną morską linię pasażerską z Gdyni do Nowego Jorku.

1932 – Sejm uchwalił ustawę o szkolnictwie – tzw. reformę jędrzejewiczowską, która wprowadzała m.in. powszechny obowiązek szkolny na szczeblu szkoły powszechnej, odpowiednik obecnej szkoły podstawowej.

1938 – Na granicy polsko-litewskiej zastrzelony został przez strażników litewskich żołnierz KOP Stanisław Serafin; władze polskie wykorzystały powstały kryzys do wymuszenia na Litwie normalizacji stosunków dyplomatycznych.

1941 – W odwecie za zabicie przez grupę bojową ZWZ aktora Igo Syma, obywatela polskiego współpracującego z wywiadem i policją niemiecką, w Palmirach rozstrzelano 21 więźniów Pawiaka, wśród nich dwóch profesorów Uniwersytetu Warszawskiego: Stefana Kopcia, biologa, oraz Kazimierza Zakrzewskiego, historyka.

1942 – Urodził się Marek Kotański, twórca Monaru i Markotu, które pomagały osobom uzależnionym od narkotyków, psycholog terapeuta, społecznik.

1947 – W Warszawie rozpoczął się proces byłego komendanta KL Auschwitz-Birkenau Rudolfa Hoessa, który został skazany na karę śmierci; wyrok przez powieszenie wykonano 16 kwietnia 1947 r.

1950 – Urodził się Maciej Góraj, aktor filmowy i teatralny, wystąpił m.in. w filmach „To ja zabiłem”, „Ziemia obiecana” i serialu „Polskie drogi”.

1951 – Powstało Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich.

1956 – W „Po prostu” ukazał się artykuł Jerzego Ambroziewicza, Walerego Namiotkiewicza i Jana Olszewskiego „Na spotkanie ludziom z AK”. Tekst wzywał do rehabilitacji żołnierzy Armii Krajowej i włączenia ich do środowisk kombatanckich zdominowanych przez byłych funkcjonariuszy AL i Armii Berlinga; artykuł przeszedł do historii jako jeden z najważniejszych symboli odwilży.

1966 – Premiera filmu „Faraon” w reżyserii Jerzego Kawalerowicza.

1968 – Marzec 68: w Warszawie pod gmachem KC PZPR odbyła się demonstracja studencka, która została rozpędzona przez milicję; Koło Poselskie Znak wystosowało interpelację w obronie represjonowanych studentów.

1980 – Zmarła Estera Kowalska, aktorka związana z teatrami w Łodzi i Wrocławiu, a od 1957 roku z Teatrem Żydowskim w Warszawie.

1988 – Premiera „Krótkiego filmu o zabijaniu” w reżyserii Krzysztofa Kieślowskiego.

1993 – Zmarła Alina Centkiewicz, pisarka, polarniczka, współautorka wraz z mężem Czesławem Centkiewiczem, książek „Odarpi, syn Egigwy”, „Znowu na Wyspie Niedźwiedziej”, „Fridjof, co z ciebie wyrośnie”.

1996 – Zmarł Tadeusz Nowakowski, pisarz, publicysta, współpracownik BBC i sekcji polskiej RWE, autor książek „Obóz Wszystkich Świętych”, „Syn zadżumionych”, „Wiza do Hrubieszowa”.

2000 – Zmarł Kazimierz Brandys, prozaik, eseista; autor m.in. powieści „Obywatele”, „Matka Królów”, „Nierzeczywistość”, opowiadania „Jak być kochaną”, a także czterotomowego dziennika „Miesiące”.

2002 – Zmarła Marion Doenhoff, przed II wojną zarządzała majątkami rodzinnymi w Prusach Wschodnich; w 1944 r. uczestniczyła w nieudanym spisku przeciwko Hitlerowi; po II wojnie światowej dziennikarka, redaktorka naczelna i wydawca tygodnika „Die Zeit”, zwolenniczka pojednania niemiecko-polskiego; w 1991 r. otrzymała doktorat honoris causa Uniwersytetu w Toruniu, a od 1995 r. jej imię nosi gimnazjum w Mikołajkach.

2011 – Trzęsienie ziemi w północno-wschodniej Japonii. Zginęło kilkanaście tysięcy osób, a fala tsunami doprowadziła do awarii, a następnie katastrofy w elektrowni atomowej w Fukushimie – najpoważniejszemu takiemu wypadkowi od Czernobyla.

2012 – Zmarł Bogusław Mec, piosenkarz, kompozytor, artysta plastyk; do jego największych przebojów należą piosenki „Jej portret”, „Na pozór”, „Z wielkiej nieśmiałości”, „Mały, biały pies”.

2013 – Zmarł gen. Florian Siwicki, jeden z najbliższych współpracowników gen. Jaruzelskiego, minister obrony narodowej w latach 1983-1990, a w stanie wojennym członek Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego.

2020 – Światowa Organizacja Zdrowia ogłosiła pandemię covid-19.

12 marca

1329 – Król Czech Jan Luksemburski i wielki mistrz zakonu krzyżackiego Werner von Orseln podpisali w Toruniu sojusz skierowany przeciw Polsce, który był to odpowiedzią na najazd Władysława Łokietka na ziemię chełmińską.

1679 – Jan III Sobieski podpisał w Grodnie przywileje dla rotmistrzów tatarskich na osiedlenie się we wsiach trzech ekonomii królewskich: brzeskiej, kobryńskiej i grodzieńskiej; jedną z nadanych Tatarom wsi były Kruszyniany.

1817 – W Królestwie Polskim powołany został Korpus Górniczy, formacja obejmująca personel państwowych kopalni i hut.

1818 – Papież Pius VII podniósł diecezję warszawską do rangi archidiecezji; arcybiskup warszawski otrzymał tytuł prymasa Królestwa Polskiego.

1865 – W Poznaniu zmarł Leon Przyłuski, arcybiskup gnieźnieński i poznański, prymas Polski w latach 1845-1865.

1871 – W Poitiers zmarł Leonard Chodźko, historyk, kartograf, działacz emigracyjny, wydawca.

1889 – W Kijowie urodził się Wacław Niżyński, tancerz, choreograf.

1894 – W Poznaniu zmarł August Cieszkowski, filozof, ekonomista.

1908 – W Warszawie zmarł Jan Ludwik Popławski, współzałożyciel Ligi Narodowej i Stronnictwa Demokratyczno-Narodowego, publicysta.

1910 – Urodził się Zygmunt Szendzielarz „Łupaszka”, w czasie II wojny światowej dowódca 5 Wileńskiej Brygady AK (której żołnierze w czerwcu 1944 dopuścili się mordów na cywilnej ludności litewskiej w Dubinkach). W 1945 r. nie wyszedł z podziemia – walczył z oddziałami Wojska Polskiego i Armii Czerwonej na Podlasiu, a potem na Pomorzu, w 1948 r. aresztowany, skazany na karę śmierci i stracony 8 lutego 1951 r.

1922 – W Krakowie zmarła Aniela Salawa, zakonnica, mistyczka, błogosławiona Kościoła katolickiego.

1923 – Urodził się Władysław Sheybal, aktor i reżyser, znany m.in. z roli muzyka w filmie „Kanał” Andrzeja Wajdy, roli Kronsteena „From Russia with Love” Terrence’a Younga i występu w serialu telewizyjnym „Shogun”.

1931 – Urodził się Józef Tischner, katolicki duchowny, filozof, teolog, pisarz; autor m.in. książek „Świat ludzkiej nadziei”, „Etyka Solidarności”, „Myślenie według wartości”, „Nieszczęsny dar wolności” oraz „Historii filozofii po góralsku”.

1934 – Urodził się Henryk Bista, aktor, przez 30 lat związany z Teatrem Wybrzeże w Gdańsku, od 1992 r. występował w Teatrze Współczesnym w Warszawie; znany m.in. z roli Senatora w filmie „Lawa” Tadeusza Konwickiego, sędziego Jaskóły w „Piłkarskim pokerze” Janusza Zaorskiego oraz Bertolda Brechta w telewizyjnej inscenizacji „Opowieści z Hollywoodu”.

1936 – Urodził się Michał Heller, katolicki duchowny, filozof, teolog, fizyk, kosmolog; laureat Nagrody Templetona, kawaler Orderu Orła Białego, fundator i pomysłodawca Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych w Krakowie; autor kilkudziesięciu książek z zakresu filozofii, teologii, kosmologii, historii nauki.

1937 – Zwycięzcą III Międzynarodowego Konkursu im. Fryderyka Chopina został radziecki pianista Jakow Zak.

1938 – Aneksja (anschluss) Austrii – na żądanie Hitlera kraj ten został przyłączony do III Rzeszy.

1940 – Traktat pokojowy między ZSRR a Finlandią zakończył tzw. wojnę zimową. Finlandia straciła część terytorium, ale obroniła niepodległość.

1943 – Oddział „Jędrusiów” związany z konspiracyjną organizacją Odwet działającą na Kielecczyźnie, wspólnie z żołnierzami AK rozbił niemieckie więzienie w Opatowie, uwalniając kilkudziesięciu więźniów.

1944 – W Palikrowach w powiecie Brody ukraińscy nacjonaliści zamordowali około 360 osób narodowości polskiej.

1948 – Zmarł Józef Świeżyński, polityk, w 1918 mianowany przez Radę Regencyjną premierem rządu Królestwa Polskiego, w latach 1919-33 prezes Polskiej Macierzy Szkolnej.

1955 – Urodziła się Janina Ochojska, założycielka i szefowa Polskiej Akcji Humanitarnej.

1956 – W Moskwie zmarł I sekretarz KC PZPR Bolesław Bierut.

1956 – Urodził się Stanisław Bobak, skoczek narciarski, dwukrotny olimpijczyk.

1963 – Urodził się Kazik Staszewski, wokalista, kompozytor, lider zespołu „Kult”.

1965 – Premiera filmu „Życie raz jeszcze” w reżyserii Janusza Morgensterna.

1999 – Polska (a także Czechy i Węgry) zostały przyjęte do NATO.

2005 – Zmarł Zbigniew Kuźmiński, reżyser, autor filmów „Nad Niemnem”, „Między ustami a brzegiem pucharu”, „Agent nr 1”.

2013 – Zmarł Marek Skwarnicki, poeta, publicysta, członek redakcji „Tygodnika Powszechnego”.

2019 – W Krakowie zmarł Leopold Kozłowski-Kleinman, kompozytor, dyrygent i pianista, nazywany „ostatnim klezmerem Galicji”.

2020 – Pandemia koronawirusa: zarejestrowano pierwszy w Polsce przypadek śmierci osoby zarażonej COVID-19.

13 marca

1202 – W Kaliszu zmarł Mieszko III Stary, książę wielkopolski i krakowski.

1516 – W Budzie zmarł Władysław II Jagiellończyk, król Czech i Węgier.

1707 – W kościele św. Krzyża w Warszawie po raz pierwszy odśpiewano Gorzkie żale (pod nazwą „Snopek Mirry z Ogrodu Gethsemańskiego”, albo „Żałosne gorzkiej męki Syna Bożego rozpamiętywanie”). W tym samym roku zapis nowego rodzaju nabożeństwa został wydany drukiem.

1814 – Bitwa pod Reims, jedno z ostatnich zwycięstw Napoleona, w którym udział miał gen. Wincenty Krasiński (założyciel Biblioteki Ordynacji Krasińskich w Warszawie i ojciec poety Zygmunta Krasińskiego).

1832 – W Petersburgu zmarł Aleksander Orłowski, malarz, batalista.

1845 – W Radzyminie urodził się Jan Baudouin de Courtenay, językoznawca, jeden z najwybitniejszych lingwistów świata; w 1922 r. wysunięty przez mniejszości narodowe, jako kandydat w wyborach na prezydenta RP.

1863 – Francuski poeta August Barbier napisał wiersz „Atak pod Węgrowem”, który został zainspirowany atakiem polskich kosynierów na rosyjskie armaty w czasie stoczonej 3 lutego bitwy pod Węgrowem.

1873 – Urodziła się Maryla Wolska, poetka okresu Młodej Polski, autorka tomików „Symfonia jesienna”, „Dzbanek malin”.

1881 – Polak Ignacy Hryniewiecki, członek rosyjskiej organizacji spiskowej Narodna Wola, dokonał zamachu bombowego, w wyniku którego zginął car Aleksander II.

1884 – Urodził się Józef Węgrzyn, aktor filmowy i teatralny, reżyser, znany m.in. z filmów „Dziesięciu z Pawiaka”, „Strachy”, „Kościuszko pod Racławicami”, laureat Złotego Wawrzynu Polskiej akademii Literatury.

1893 – Urodził się Konstanty Drucki-Lubecki, pułkownik WP; w kampanii wrześniowej dowodził Wileńską Brygadą Kawalerią. Dostał się do niewoli sowieckiej, wiosną 1940 r. został zamordowany (prawdopodobnie w Kijowie) i pogrzebany razem z innymi polskimi oficerami w zbiorowych mogiłach w Bykowni.

1899 – Urodził się Jan Lechoń, poeta, eseista, tłumacz, krytyk teatralny i literacki, związany z grupą artystyczną „Skamander”.

1909 – Urodził się Lucjan Szenwald, poeta, współtwórca Grupy Kwadryga, związał się z KPP, w czasie II wojny był żołnierzem dywizji kościuszkowskiej, walczył pod Lenino i zmarł kilka miesięcy później w następstwie wypadku.

1913 – Zmarł Walery Przyborowski, pisarz, autor powieści historycznych m.in. „Bitwa pod Raszynem”, „Szwedzi w Warszawie”; uczestnik powstania styczniowego.

1922 – Urodził się Józef Szajna, scenograf, reżyser teatralny, scenarzysta, teoretyk teatru, malarz i grafik; więzień niemieckiego obozu Auschwitz, gdzie dwukrotnie trafił do bloku śmierci, i obozu w Buchenwaldzie; doświadczenia obozowe i wojenne obecne są w całej jego twórczości; międzynarodowe uznanie przyniosły mu „Reminiscencje” – niemy spektakl teatralny, poświęcony pomordowanym w czasie niemieckiej okupacji artystom krakowskiej ASP.

1923 – Urodził się Emil Karewicz, aktor, niezapomniany Brunner z serialu „Stawka większa niż życie”, Jagiełło z „Krzyżaków” i porucznik „Mądry” z „Kanału”; w czasie II wojny światowej żołnierz 2 Armii WP, z którą przeszedł szlak bojowy do Berlina.

1931 – Sejm RP uchwalił ustawę o wygaśnięciu mocy prawnej przepisów wyjątkowych, związanych z pochodzeniem, narodowością, językiem, rasą lub religią obywateli Rzeczypospolitej.

1932 – Urodził się Edward Szymkowiak, bramkarz Ruchu Chorzów, Gwardii Warszawa i Polonii Bytom, trzykrotny mistrz Polski, 53 razy wystąpił w reprezentacji narodowej.

1940 – Pomiędzy 13 a 15 marca Niemcy zamordowali pierwszą grupę pacjentów Szpitala dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w Kochanówce k. Łodzi; kolejną grupę zamordowano w dniach 27-28 marca; w sumie w marcu zamordowano ok. 550 pacjentów.

1942 – Maciej Aleksy Dawidowski „Alek” z Organizacji Małego Sabotażu „Wawer” wypisał na murach Muzeum Narodowego w Warszawie wielkimi literami: „Ludu W-wy jam tu. Kiliński Jan”; pomnik Jana Kilińskiego został przez władze niemieckie zdemontowany i ukryty w muzeum w odwecie za usunięcie niemieckiej tablicy z pomnika Mikołaja Kopernika.

1942 – Organizacja Małego Sabotażu „Wawer” umieściła na cokole pomnika Mikołaja Kopernika w Warszawie napis: „W odwet za zniszczenie pomnika Kilińskiego zarządzam przedłużenie zimy o 6 tygodni. Mikołaj Kopernik astronom”.

1943 – Niemcy rozpoczęli ostateczną likwidację getta w Krakowie; która zakończyła się 14 marca.

1945 – W niemieckim obozie koncentracyjnym Mauthausen-Gusen zginął Kazimierz Prószyński, wynalazca, konstruktor, pionier polskiej kinematografii.

1947 – Urodził się Jacek Bierezin, poeta, działacz opozycji, taternik, współzałożyciel ukazującego się poza cenzurą czasopisma „Puls” (1977-1981).

1953 – W więzieniu NKWD we Władymirze zmarł Jan Stanisław Jankowski, od 1943 r. wicepremier i Delegat Rządu RP na Kraj; wiosną 1945 r. razem z innymi przywódcami Polskiego Państwa Podziemnego podstępnie aresztowany i skazany w tzw. procesie szesnastu w Moskwie.

1954 – Urodził się Piotr Łazarkiewicz, reżyser, aktor, scenarzysta, producent filmowy, reżyser m.in. filmów: „Fala – Jarocin ’85”, „Kocham kino”, „Pora na czarownice”.

1954 – W Warszawie powstał Studencki Teatr Satyryków.

1960 – Włoski pianista Maurizio Pollini zwyciężył w VI Międzynarodowym Konkursie im. Fryderyka Chopina w Warszawie.

1965 – Argentyńska pianistka Martha Argerich zwyciężyła w VII Międzynarodowym Konkursie im. Fryderyka Chopina w Warszawie.

1996 – Zmarł Krzysztof Kieślowski, reżyser filmowy, scenarzysta; autor m.in. „Przypadku”, „Dekalogu” i tryptyku „Trzy kolory. Niebieski, Biały, Czerwony”, którego pierwsza część zdobyła Złotego Lwa na festiwalu w Wenecji (1994).

2002 – W Warszawie odsłonięto pomnik Tarasa Szewczenki, ukraińskiego poety i malarza.

2002 – Zmarł Hubert Wagner, siatkarz, wielokrotny reprezentant Polski, trener; prowadzona przez niego drużyna siatkarzy zdobyła w 1974 r. w Meksyku mistrzostwo świata, a dwa lata później złoty medal olimpijski na igrzyskach w Montrealu.

2019 – Zmarła aktorka Zofia Czerwińska, znana między innymi z filmów Stanisława Barei, ról teatralnych, spektakli Teatru Telewizji i seriali „Czterdziestolatek”, „Czterdziestolatek 20 lat później”, „Alternatywy 4”; łącznie zagrała około 150 ról i epizodów w produkcjach kinowych i telewizyjnych.

2022 – Zmarł Paweł Kwiek, fotograf, operator filmowy, prekursor wideo w sztuce nowoczesnej, działacz opozycji antykomunistycznej, współtwórca Akademickiego Ruchu Odnowy i Solidarności.

14 marca

1440 – W Kwidzynie przedstawiciele miast i rycerstwa państwa zakonnego założyli tajny Związek Pruski, opozycyjny wobec Zakonu Krzyżackiego.

1503 – W Krakowie zmarł Fryderyk Jagiellończyk, biskup krakowski, arcybiskup gnieźnieński, prymas Polski.

1771 – Urodził się Józef Chłopicki, generał, wódz naczelny wojsk polskich i dyktator w czasie powstania listopadowego.

1794 – Urodził się Józef Bem, uczestnik wojny 1812-1813 i powstania listopadowego; w czasie Wiosny Ludów dowódca rewolucyjnego Wiednia; podczas powstania węgierskiego (1848-1849) stał na czele wojsk w Siedmiogrodzie, a następnie był naczelnym wodzem armii węgierskiej; po upadku powstania służył w armii tureckiej jako Murat Pasza.

1801 – Zmarł Ignacy Krasicki, biskup warmiński i arcybiskup gnieźnieński, poeta, prozaik, autor satyrycznych poematów „Monachomachia”, „Myszeis” oraz powieści „Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki”.

1801 – Urodził się Franciszek Salezy Dmochowski, pisarz, poeta, tłumacz, krytyk literacki, wydawca, autor książek: „Nauczycielka. Powieść z tegoczesnych obrazów społecznych”, „Dawne obyczaje i zwyczaje szlachty i ludu wiejskiego w Polsce i w ościennych prowincjach”, „Opowiadania starego nauczyciela”.

1845 – Zmarł Jan Gałeczka, duchowny katolicki, działacz społeczny, założyciel pierwszej polskiej drukarni na Górnym Śląsku.

1862 – Urodził się Józef Wolff, księgarz, wydawca, współudziałowiec wydawnictwa „Gebethner i Wolff”, animator życia kulturalnego.

1882 – Urodził się Wacław Sierpiński, matematyk, profesor Uniwersytetu Lwowskiego i Uniwersytetu Warszawskiego, wieloletni prezes Towarzystwa Naukowego Warszawskiego.

1887 – Urodził się Leon Schiller, reżyser, krytyk i teoretyk teatru, wybitny interpretator twórczości klasyków literatury romantycznej.

1891 – Urodził się Józef Zając, generał WP, w czasie kampanii wrześniowej naczelny dowódca lotnictwa i obrony przeciwlotniczej.

1907 – Urodził się Stanisław Ryszard Dobrowolski, poeta, prozaik, tłumacz, autor słów pieśni „Warszawskie dzieci pójdziemy w bój”, uczestnik Powstania Warszawskiego, w latach 1949-1968 prezes ZAiKS-u.

1920 – Urodził się Stefan Mirowski, harcmistrz, instruktor ZHP, porucznik Armii Krajowej, komendant Chorągwi Warszawskiej Szarych Szeregów (Ul „Wisła”).

1924 – Rada Ligi Narodów przyznała Polsce Westerplatte, na którym powstała wojskowa składnica tranzytowa.

1938 – Urodził się Tadeusz Ross, aktor, satyryk, znany m.in. z filmu „Milion za Laurę” i radiowej audycji satyrycznej „Ross-mówki”.

1939 – Urodził się Jerzy Surdykowski, dziennikarz, pisarz, dyplomata, scenarzysta, autor m.in. „Błękitnego kontynentu”, „Powracającego z morza”, „Wołania o sens”.

1942 – Urodził się Jerzy Trela, aktor, przez wiele lat związany ze Starym Teatrem w Krakowie; wykładowca krakowskiej PWST, w latach 1984-1990 jej rektor; wystąpił m.in. w filmach „Epitafium dla Barbary Radziwiłłówny”, „Śmierć jak kromka chleba”, „Pan Tadeusz”, „Quo vadis”, „Anioł w Krakowie” i „Ziarno prawdy”, a także w serialach „Kolumbowie” i „Królowa Bona”.

1946 – Urodził się Zygmunt Anczok, piłkarz, zawodnik Polonii Bytom i Górnika Zabrze, z którym zdobył tytuł mistrza Polski; srebrny medalista olimpijski z 1972 roku.

1952 – Premiera filmu „Młodość Chopina” w reżyserii Aleksandra Forda.

1952 – Urodził się Wojciech Belon, poeta, pieśniarz, kompozytor, założyciel, lider i autor repertuaru zespołu Wolna Grupa Bukowina, m.in. „Majstra Biedy”.

1957 – Urodził się Leon Tarasiewicz, malarz; laureat m.in. Nagrody im. Jana Cybisa, Nagrody Fundacji Zofii i Jerzego Nowosielskich.

1964 – Antoni Słonimski doręczył kancelarii premiera Józefa Cyrankiewicza tzw. List 34, będący sprzeciwem wobec polityki kulturalnej prowadzonej przez władze PRL, m.in. ograniczaniu wolności słowa, a także swobód obywatelskich.

1968 – Marzec ’68: Edward Gierek (I sekretarz Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Katowicach) podczas wiecu poparcia dla Władysława Gomułki zarzucił uczestnikom studenckich protestów (ale też np. Pawłowi Jasienicy i Antoniemu Słonimskiemu), że służą obcym interesom. Do historii przeszła jego groźba: „śląska woda nigdy nie będzie wodą na ich młyn. I jeśli poniektórzy będą nadal próbowali zawracać nurt naszego życia z obranej przez naród drogi, to śląska woda pogruchocze im kości”.

1978 – Premiera filmu „Pasja” w reżyserii Stanisława Różewicza.

1980 – W pobliżu lotniska Okęcie rozbił się lecący z Nowego Jorku samolot PLL LOT IŁ-62 „Kopernik”; zginęli wszyscy znajdujący się na pokładzie: 77 pasażerów i 10 członków załogi; wśród nich piosenkarka Anna Jantar oraz bokserska reprezentacja USA, lecąca na mecz z polskimi pięściarzami.

1983 – Premiera filmu „Epitafium dla Barbary Radziwiłłówny” w reżyserii Janusza Majewskiego.

1990 – Główny Urząd Statystyczny ogłosił, że inflacja w ciągu poprzednich dwunastu miesięcy wyniosła 1360 procent. Była to najwyższa wartość tego wskaźnika w historii Polski.

2007 – Zmarł Zygmunt Kęstowicz, aktor, wystąpił m.in. w filmach „Cień” i „Baza ludzi umarłych”, popularność przyniosły mu programy dla dzieci „Piątek z Pankracym” i „Pora na Telesfora”; w ostatnich latach życia znany z roli Władysława Lubicza w telenoweli „Klan”.

2013 – Zmarł Andrzej Biegalski, polski pięściarz, mistrz Europy w wadze ciężkiej z 1975 r.

2020 – Pandemia koronawirusa: w Polsce zaczął obowiązywać stan zagrożenia epidemicznego w związku z szerzeniem się zakażeń wirusem SARS-CoV-2. Wprowadzono m.in. zakaz zgromadzeń powyżej 50 osób, nakaz zamknięcia barów i restauracji, kin, teatrów, klubów, basenów, bibliotek, muzeów, a także ograniczenia w handlu w centrach handlowych oraz obrzędów religijnych w świątyniach.

2022 – Zmarł porucznik Józef Caban, przedwojenny działacz ruchu narodowego, ostatni żyjący uczestnik bitwy pod Mławą, obrońca Warszawy we wrześniu 1939 r., żołnierz Armii Krajowej.

15 marca

1000 – W Gnieźnie zakończyło się spotkanie księcia Bolesława z cesarzem Ottonem III, tzw. zjazd gnieźnieński.

1570 – Powołana przez sejm komisja, pod przewodnictwem biskupa kujawskiego Stanisława Karnkowskiego, przedstawiła ustawę regulującą relacje Gdańska z Rzeczpospolitą, tzw. statuty Karnkowskiego.

1595 – W Zamościu uroczyście otwarto ufundowaną przez Jana Zamoyskiego Akademię.

1765 – W Warszawie król Stanisław August Poniatowski powołał Szkołę Rycerską, elitarną uczelnię, mającą kształcić światłych oficerów i obywateli.

1777 – Urodził się Józef Sowiński, generał, jeden z dowódców Powstania Listopadowego; obrońca reduty na Woli, uwieczniony m.in. w poemacie Juliusza Słowackiego „Sowiński w okopach Woli”.

1805 – Zmarł Stanisław Szczęsny Potocki, przeciwnik reform Sejmu Czteroletniego, marszałek konfederacji targowickiej.

1821 – Urodził się Adam Prażmowski, astronom, astrofizyk, konstruktor urządzeń służących do obserwacji nieba, badacz zjawisk polaryzacji światła.

1849 – W Paryżu ukazał się pierwszy numer „Trybuny Ludów”, dziennika politycznego założonego i redagowanego przez Adama Mickiewicza.

1869 – Urodził się Stanisław Wojciechowski, działacz spółdzielczy i polityczny; prezydent RP w latach 1922-1926.

1890 – Urodził się Kazimierz Bagiński, polityk, działacz ludowy, poseł na Sejm II RP, więzień brzeski; w latach II wojny światowej wiceprzewodniczący Rady Jedności Narodowej, aresztowany przez NKWD i skazany w „procesie szesnastu”.

1901 – Urodził się Franciszek Misztal, inżynier, konstruktor lotniczy, współtwórca projektu PZL.23 Karaś i PZL.38 Wilk.

1903 – Urodził się Józef Czechowicz, poeta, dziennikarz, autor m.in. „Poematu o mieście Lublinie” i tomików „Kamień”, „W błyskawicy”, „Nuta człowiecza”; ochotnik w czasie wojny polsko-bolszewickiej.

1917 – Kulminacyjny moment Rewolucji Lutowej – Abdykacja Mikołaja II, ostatniego cara Rosji.

1923 – Podpisano dodatkowy protokół do Traktatu Wersalskiego zatwierdzający ostatecznie wschodnią granicę II Rzeczypospolitej i uznający tym samym przynależność do niej Galicji Wschodniej i Wileńszczyzny.

1930 – Urodził się Jerzy Dobrowolski, aktor, reżyser, satyryk, twórca kabaretów „Koń” i „Owca” oraz radiowych audycji satyrycznych, popularność przyniosły mu role komediowe w filmach: „Jak zdobyć pieniądze, kobietę i sławę”, „Poszukiwany, poszukiwana”, „Nie ma róży bez ognia”, „Hydrozagadka”.

1931 – W Warszawie odbył się Zjednoczeniowy Kongres Chłopski, w czasie którego powołano Stronnictwo Ludowe (SL); prezesem Rady Naczelnej SL został Wincenty Witos.

1932 – Urodził się Jerzy Hoffman, reżyser filmowy, twórca m.in. ekranizacji „Trylogii” Henryka Sienkiewicza oraz filmów „Prawo i pięść”, „Znachor”, „Trędowata”.

1932 – Urodził się Jerzy Sobociński, wielkopolski rzeźbiarz, autor licznych pomników, m.in. Pomnika Dzieci Wrzesińskich we Wrześni, pomnika Bolesława Chrobrego w Gnieźnie.

1936 – Uruchomiono kolej linową na Kasprowy Wierch.

1938 – Premiera filmu „Kobiety nad przepaścią”, w reżyserii Michała Waszyńskiego i Emila Chaberskiego.

1939 – Armia niemiecka zajęła Czechosłowację, co doprowadziło do wydłużenia granicy Polski z Niemcami, Węgry zajęły należącą do Czechosłowacji (obecnie do Ukrainy) Ukrainę Zakarpacką, w rezultacie czego Polska zaczęła graniczyć z Węgrami.

1941 – Ukazał się pierwszy numer konspiracyjnego pisma „Rzeczpospolita Polska”, które było centralnym organem prasowym Delegatury Rządu RP na Kraj.

1943 – W Siedliskach w Małopolsce niemieccy funkcjonariusze Sonderdienstu zamordowali pięcioosobową rodzinę Baranków oraz czterech ukrywanych przez nią Żydów.

1944 – Rozpoczęła się trzecia bitwa o Monte Cassino, w której uczestniczył korpus nowozelandzki, wspierany przez dywizję hinduską; po 11 dniach walk sprzymierzeni wycofali się, ponosząc ogromne straty.

1944 – Deklaracja (emigracyjnej) Rady Jedności Narodowej „O co walczy Naród Polski?”.

1946 – Powstał konspiracyjny Komitet Porozumiewawczy Organizacji Polski Podziemnej, który zrzeszał antykomunistyczne stronnictwa, m.in. Stronnictwo Niezawisłości Narodowej i Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość”.

1946 – Centralny Komitet Żydów Polskich przesłał do premiera Edwarda Osóbki-Morawskiego memoriał, w którym informował rząd o „nowej fali morderstw antyżydowskich” w Polsce.

1947 – W Londynie powołano Instytut Józefa Piłsudskiego.

1948 – Rejonowy Sąd Wojskowy w Warszawie skazał na karę śmierci rotmistrza Witolda Pileckiego, oficera ZWZ-AK, który w 1940 r. dobrowolnie poddał się aresztowaniu i wywózce do niemieckiego obozu Auschwitz, aby zdobyć informacje o obozie; po ucieczce z Auschwitz walczył w Powstaniu Warszawskim; wyrok wykonano 25 maja 1948 r.

1948 – Urodził się Tomasz Tryzna, pisarz, scenarzysta, autor powieści „Panna Nikt”, sfilmowanej przez Andrzeja Wajdę.

1950 – Polska wystąpiła z Międzynarodowego Funduszu Walutowego i Międzynarodowego Banku Odbudowy i Rozwoju.

1952 – Urodził się Andrzej Grabowski, aktor, związany z Teatrem im. Juliusza Słowackiego w Krakowie; wystąpił m.in. w serialach „Boża podszewka”, „Pitbull”, „Świat według Kiepskich”, a także w filmach „Wszyscy jesteśmy Chrystusami”, „Mała Moskwa” i „Tajemnica Westerplatte”.

1957 – Do Egiptu wyruszyła pierwsza polska wyprawa archeologiczna, którą kierował profesor Kazimierz Michałowski, uważany za założyciela polskiej szkoły archeologii śródziemnomorskiej.

1961 – Zmarł Akiba Rubinstein, jeden z najlepszych polskich szachistów, członek polskiej reprezentacji, która zdobyła złoty medal na III Olimpiadzie Szachowej w Hamburgu (1930).

1967 – W Warszawie podpisano „Układ o Przyjaźni, Współpracy, i Wzajemnej Pomocy” pomiędzy PRL a NRD.

1968 – W Gdańsku doszło do największej manifestacji związanej z tzw. wydarzeniami marcowymi; wzięło w niej udział ok. 20 tys. osób m.in. studentów i robotników; doszło do walk ulicznych z Milicją Obywatelską.

1978 – Zmarł Aleksander Kamiński, harcmistrz, żołnierz AK, autor „Kamieni na szaniec”, jeden z ideowych przywódców Szarych Szeregów.

1989 – Powstało Stowarzyszenie Łemków.

1989 – W życie weszło nowe prawo dewizowe, legalizujące prywatny handel walutą.

1990 – W Warszawie powstał Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej.

1991 – Zmarł Stanisław Lorentz, historyk sztuki, muzeolog, wieloletni dyrektor Muzeum Narodowego w Warszawie (1935-1982).

2001 – Zmarł Ryszard Koncewicz, piłkarz, trener, kilkukrotny trener reprezentacji Polski, żołnierz kampanii polskiej 1939, więzień oflagu II C Woldenberg.

2017 – Zmarł Wojciech Młynarski, poeta, satyryk, artysta kabaretowy, autor i wykonawca piosenek, a także librecista, scenarzysta i reżyser teatralny.

2022 – Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy bez głosu sprzeciwu przy trzech głosach wstrzymujących się, z powodu agresji Rosji na Ukrainę, podjęło decyzję o wykluczeniu Rosji z tej organizacji.

2024 – Zmarł Tomasz Łubieński – polski dramaturg, eseista. 

Jak opowiadać polską historię?

.Z Niemcami nie ma fundamentalnych sporów co do faktów, polscy historycy dobrze współpracują z niemieckimi. Ale są, niestety, niemieckie podręczniki i filmy, w których polska historia niemal nie istnieje. Owszem, dostrzegany jest w nich 1939 r., ale już zbrodnie na ludności cywilnej czy powstanie warszawskie nie są zauważane – twierdzi Robert KOSTRO w rozmowie z Piotrem KOŚCIŃSKIM.

Piotr KOŚCIŃSKI: W 1941 r. powstał propagandowy niemiecki film „Kampfgeschwader Lützow” o wrześniu 1939 r., w którym m.in. pokazano rzekomy atak polskiej kawalerii na niemieckie czołgi. Jak to się dzieje, że fragmenty tego filmu wciąż można obejrzeć w brytyjskich czy amerykańskich filmach dokumentalnych jako prawdziwe zdjęcia?

Robert KOSTRO: Trzeba powiedzieć jasno: filmowcy całego świata idą na łatwiznę. Ci zagraniczni mają niewielką wiedzę historyczną o naszym kraju, a także słaby dostęp do polskich historyków. Trzeba działać tak, jak w przypadku pisania czy mówienia o „polskich obozach śmierci”, kiedy to reagują polskie placówki dyplomatyczne i organizacje polonijne. Musimy podkreślać, że fragmentów niemieckich filmów propagandowych można używać jedynie z komentarzem, że to antypolska propaganda, a sceny były inscenizowane.

– Sowiecki film „Wietier s wostoka” z 1940 r. o tym, jak źli Polacy gnębili Ukraińców, ale na szczęście 17 września 1939 r. do Polski wkroczyła Armia Czerwona, można bez problemu obejrzeć na YouTube. Czy tu mamy szanse na przeciwdziałanie?

– Na wschodzie nasze możliwości reagowania są minimalne. Rosyjska propaganda była i jest organizowana przez państwo, a nasiliła się po inwazji na Ukrainę. Najważniejszym tego objawem jest dopuszczenie do powtarzania kłamstwa katyńskiego. W mediach rosyjskich mnożą się wystąpienia pseudohistoryków, wracających do sowieckiej tezy, że ta zbrodnia została dokonana przez Niemcy. A przecież dokumenty jej dotyczące przekazał do Polski sam prezydent Borys Jelcyn. Są zresztą inne, liczne dowody świadczące, że winni są Sowieci.

Ale oczywiście na sprawę trzeba patrzeć szerzej, nie tylko w kontekście Niemiec i Rosji. Dobre efekty przynosi wymiana akademicka. Są zresztą na Zachodzie tacy znani historycy, jak: Norman Davies, Richard Butterwick czy Timothy Snyder, którzy przecież posługują się językiem polskim, a więc korzystają z polskich źródeł; czytelnicy książek im ufają. Są jednak i tacy zachodni historycy, którzy zajmują się wiekiem XIX czy np. II wojną światową i w ogóle nie korzystają z literatury i źródeł polskich, lecz rosyjskich, niemieckich czy francuskich. Jeszcze gorzej jest w sferze popkultury. Wiele stereotypów kształtowało się wtedy, kiedy mieliśmy niewielki wpływ na zachodnią naukę czy prasę.

– Niemcy, co prawda, uznały swoją winę za wybuch II wojny światowej, ale teraz dowodzą, że tak naprawdę winni są nieokreśleni „naziści”. Czy powinniśmy się tym martwić?

– Z Niemcami nie ma fundamentalnych sporów co do faktów, polscy historycy dobrze współpracują z niemieckimi. Ale są, niestety, niemieckie podręczniki i filmy, w których polska historia niemal nie istnieje. Owszem, dostrzegany jest w nich 1939 r., ale już zbrodnie na ludności cywilnej czy powstanie warszawskie nie są zauważane. Jak słusznie wskazał prof. Andrzej Nowak podczas swojego niedawnego wystąpienia na konferencji w Bundestagu, według Niemców Polacy nie byli poddani hitlerowskiemu ludobójstwu. Ofiarami ludobójstwa mają więc być Żydzi, homoseksualiści, Romowie czy osoby niepełnosprawne, ale nie Polacy. I tu między Polską i Niemcami istnieje ogromna rozbieżność.

– Podobno udało się Panu kiedyś przekonać niemiecką delegację oficjalną, by w Warszawie złożyła kwiaty pod jednym z pomników ofiar polskiej ludności cywilnej. Niemcy nie lubią takich rzeczy. Jak do tego doszło?

– W 1999 r. byłem dyrektorem departamentu spraw zagranicznych w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów. Mieliśmy zaplanowaną wizytę kanclerza RFN Gerharda Schrödera w 60. rocznicę agresji niemieckiej na Polskę. Powiedziałem ambasadorowi Niemiec, że chcemy, by kanclerz złożył kwiaty pod takim właśnie pomnikiem. Usłyszałem w odpowiedzi, że może być to Grób Nieznanego Żołnierza lub pomnik powstania w getcie warszawskim. Ja zaś zaproponowałem Palmiry, aleję Szucha albo Pawiak. Z początku strona niemiecka była zdecydowanie przeciwna, ale ostatecznie wyraziła zgodę na Palmiry. Premier Jerzy Buzek i kanclerz Schröder złożyli kwiaty właśnie tam. Był to bodaj pierwszy przypadek, gdy kanclerz Niemiec uhonorował polskie ofiary cywilne.

To bardzo ważne. Czasem za niechęć do takich gestów odpowiada brak wiedzy, ale bywa, że i my jesteśmy winni, bo nie umiemy opowiadać o naszych dziejach. Stąd trzeba pamiętać o Palmirach i Piaśnicy, gdzie ginęła polska elita, politycy i księża, naukowcy i sportowcy.

– Co robimy źle, że wiedza o polskiej historii w świecie jest tak skromna? Że na Zachodzie w powszechnym przekonaniu historia Europy to dzieje terenów od Atlantyku po Odrę, a nie po Bug, nie mówiąc już o Zbruczu czy Dnieprze?

– Po pierwsze, z powodów obiektywnych. Kto w Polsce zna ważne wydarzenia z dziejów Rumunii czy Portugalii? To oczywiste, że państwa i narody koncentrują się na historii swojej, swoich sąsiadów lub krajów związanych wspólną tradycją, np. Indie – jako dawna kolonia – dla Brytyjczyków. Po drugie, niestety, do końca lat 80., będąc za żelazną kurtyną, byliśmy w znacznej mierze izolowani od Zachodu. I po trzecie, we własną pamięć historyczną inwestujemy od niedawna. W ostatnim ćwierćwieczu powstały nowoczesne muzea, jak Muzeum Powstania Warszawskiego, potem Muzeum Historii Polski. Działa Instytut Pileckiego i IPN.

Niestety popełniamy błędy braku ciągłości, czego przykładem było odwołanie szefowej Instytutu Pileckiego Magdaleny Gawin i szefowej oddziału berlińskiego Hanny Radziejowskiej. Nieporozumieniem było powołanie na dyrektora tego instytutu Krzysztofa Ruchniewicza. I nie chodzi tu wcale o jego poglądy polityczne. Można być prawicowcem albo lewicowcem i doskonale rozumieć, na czym polega polityka historyczna. Odwołany szef Instytutu chciał zrobić z niego kolejną placówkę badawczą. Tymczasem brakuje dobrych działań popularyzacyjnych i edukacyjnych za granicą. Trzeba wskazywać na nasz punkt widzenia.

Tekst dostępny na łamach Wszystko co Najważniejsze: https://wszystkoconajwazniejsze.pl/robert-kostro-jak-opowiadac-polska-historie/

PAP/MB