Wybory w Bośni i Hercegowinie 2026
Bośnia i Hercegowina to wysoce zdecentralizowany kraj, którego system polityczny powstał na mocy porozumienia pokojowego, mającego pogodzić oczekiwania walczących ze sobą przez lata stron. W państwie funkcjonuje kilkanaście rządów i parlamentów, a na jego czele stoi trzyosobowe i trzynarodowe Prezydium.
System i ustrój Bośni i Hercegowiny stworzyło porozumienie pokojowe z Dayton
Mieszkańcy BiH wyłonią w wyborach powszechnych skład trzyosobowego Prezydium BiH (kolegialnej głowy państwa), izby niższej parlamentu BiH oraz władze dwóch części autonomicznych państwa: Federacji BiH i Republiki Serbskiej.
System i ustrój Bośni i Hercegowiny stworzyło porozumienie pokojowe z Dayton, które zakończyło trwającą w tym kraju wojnę z lat 1992-95. Konstytucja BiH stanowi część tej umowy (aneks nr 4).
Na państwo Bośnia i Hercegowina składają się dwa podmioty zwane entitetami – Federacja BiH oraz Republika Serbska – oraz niewielki i samorządny Dystrykt Brczko. Wiele kompetencji dotyczących funkcjonowania kraju i jego mieszkańców należy do entitetów oraz 10 kantonów tworzących Federację BiH.
Na szczycie struktury znajduje się uznawane na arenie międzynarodowej państwo Bośnia i Hercegowina. Posiada typowe atrybuty suwerennego kraju, czyli granice państwowe, relacje dyplomatyczne, walutę, zobowiązania międzynarodowe, członkostwo w organizacjach międzynarodowych itp. Jednak zgodnie z konstytucją wszelkie kompetencje, które nie zostały wyraźnie przypisane instytucjom szczebla centralnego, należą do entitetów.
Do kompetencji państwa należą m.in.: polityka zagraniczna, handel zagraniczny, polityka celna, kwestie imigracji i kontrola ruchu lotniczego. Na przestrzeni lat kompetencje były przenoszone z entitetów na szczebel państwowy. Jednym z ważniejszych tego przykładów jest kwestia obronności – początkowo w kraju funkcjonowały siły zbrojne poszczególnych entitetów, a dopiero później utworzono zjednoczoną armię BiH.
Najważniejszymi instytucjami szczebla centralnego są: Prezydium BiH, dwuizbowy parlament, Zgromadzenie Parlamentarne BiH, oraz Rada Ministrów.
W skład Prezydium wchodzą przedstawiciele trzech największych narodów BiH: Bośniaków (d. Muzułmanów), Serbów i Chorwatów (tzw. narodów konstytutywnych). Prezydium odpowiada za politykę zagraniczną, mianuje ambasadorów oraz negocjuje umowy międzynarodowe. Przedstawiciele bośniaccy i chorwaccy są wybierani w Federacji BiH, przedstawiciel Serbów – w Republice Serbskiej.
Rozwiązanie to prowadzi do sporów, w które zaangażowany został m.in. Europejski Trybunał Praw Człowieka. W 2009 roku orzekł on naruszenia europejskich standardów przez dyskryminację osób niebędących Bośniakami, Serbami ani Chorwatami. Przeciwko państwu wystąpili przedstawiciele mniejszości romskiej i żydowskiej.
Zgromadzenie Parlamentarne składa się z Izby Reprezentantów, której członków wybiera się w wyborach bezpośrednich, oraz Izby Narodów – izby wyższej, w której skład wchodzi po pięciu przedstawicieli trzech największych narodów BiH z dwóch entitetów.
Izba Narodów odgrywa szczególną rolę ze względu na mechanizm ochrony żywotnych interesów narodów konstytutywnych. Oznacza to, że większość nie zawsze może przeforsować daną decyzję, ponieważ przedstawiciele jednego z trzech narodów BiH mają możliwość zablokowania rozwiązań uznawanych za zagrożenie dla swojej społeczności.
Rada Ministrów pełni funkcję zbliżoną do rządu federalnego – jej przewodniczącego nominuje Prezydium BiH, a zatwierdza Izba Reprezentantów. Rząd realizuje politykę państwową w ramach swoich kompetencji.
Jeden z dwóch entitetów to Republika Serbska, posiadająca m.in. własnego prezydenta, wiceprezydentów, Zgromadzenie Narodowe (parlament), rząd, sądy i policję.
W przeciwieństwie do Federacji BiH Republika Serbska nie posiada dodatkowego szczebla konstytucyjnego w postaci 10 kantonów. Entitetowi przysługują wszelkie uprawnienia nieprzypisane państwu, np. dotyczące edukacji, zdrowia, administracji i polityki społecznej.
Wyborcy w Republice Serbskiej wybierają skład organu ustawodawczego tej części składowej BiH, jej prezydenta i wiceprezydentów.
Drugi entitet stanowi Federacja Bośni i Hercegowiny, z własnym parlamentem i rządem. Jest podzielona na 10 kantonów. Każdy kanton posiada swój parlament, rząd, premiera i ministrów. Konstytucja Federacji powierza kantonom zadania obejmujące m.in. edukację, politykę kulturalną, mieszkalnictwo, lokalne regulacje dotyczące zagospodarowania przestrzennego, usługi publiczne oraz opiekę społeczną.
Osobnym podmiotem jest Dytrykt Brczko z własnym parlamentem, rządem, administracją i policją.
Osoby zamieszkujące Sarajewo i Banja Lukę – stolicę kraju i największe miasto Federacji oraz główny ośrodek Republiki Serbskiej – są zatem obywatelami tego samego kraju, jednak żyją w dużej mierze w odmiennej rzeczywistości politycznej i administracyjnej. Mieszkaniec Sarajewa podlega jednocześnie państwu, Federacji BiH, kantonowi Sarajewo oraz miastu Sarajewo, podczas gdy codzienność mieszkańca Banja Luki określają decyzje państwa, Republiki Serbskiej oraz miasta Banja Luka.
Bośnia i Hercegowina ma status kraju kandydującego do Unii Europejskiej
Wybory mają ogromne znaczenie, gdyż rozstrzygną, czy obywatele doczekają się wreszcie nowych, sprawniejszych władz państwowych, zdolnych do przybliżenia kraju do Unii Europejskiej i spełnienia związanych z tym wymogów, czy też u władzy utrzyma się obecna wielka koalicja – zauważył politolog Elvis Fejzić z Uniwersytetu w Sarajewie..
Bośnia i Hercegowina ma status kraju kandydującego do Unii Europejskiej i prowadzi oficjalne rozmowy akcesyjne.
Władzę na szczeblu państwowym sprawują: SNSD (partia bośniackich Serbów pod wodzą Milorada Dodika), HDZ BiH (partia bośniackich Chorwatów pod przywództwem Dragana Czovicia) oraz trójpartyjna koalicja Troika, złożona z SDP, NiP oraz Naszej Partii.
Szefową rządu BiH jest Borjana Kriszto z HDZ BiH, a trzyosobowe Prezydium BiH, złożone z przedstawicieli Bośniaków, Chorwatów i Serbów, tworzą: Denis Becirović, Żeljka Cvijanović oraz Żeljko Komszić.
– Koalicja (rządowa) nie wykazała ani woli politycznej, ani zdolności do sprostania wymogom integracji (z UE). Zamiast tego, poprzez ciągłe blokowanie działań rządu, destabilizowała ład polityczny, podtrzymywała destrukcyjne status quo i pogłębiała systemową, etnokratyczną „stabilitokrację” – ocenił Fejzić.
– SNSD i ich partnerzy z jednej strony oraz HDZ BiH i ich sojusznicy z drugiej dążyli do narzucenia narracji przedstawiającej Bośnię i Hercegowinę jako państwo dysfunkcyjne. Promowali, jawnie bądź w sposób zakamuflowany, idee separatystyczne i secesjonistyczne – zaznaczył ekspert.
– Jednocześnie Troika wykazała się rażącą niekompetencją w zarządzaniu sprawami państwa i polityką publiczną, zarówno na szczeblu centralnym, jak i na niższych szczeblach władzy – dodał.
Komentując bośniacką scenę polityczną, zauważył, że „charakteryzuje się ona ideologicznym rozproszeniem i chaosem”. – Rywalizuje na niej wiele ugrupowań o różnej orientacji ideowej. Formalnie można je zaklasyfikować jako partie prawicowe lub lewicowe, ale w praktyce funkcjonują głównie jako populistyczne partie typu „catch-all” (skierowane do szerokiego, niejednorodnego elektoratu), odgrywając rolę zarówno propagatorów, jak i źródeł prawicowego bądź lewicowego populizmu – podkreślił rozmówca.
Jego zdaniem kluczowe jest jednak to, że obok podziałów ideologicznych partie w Bośni i Hercegowinie wpisują się w istniejące tożsamości etniczne oraz wynikające z nich podziały polityczne. – W rezultacie wiele z nich funkcjonuje w praktyce jako partie etniczne – zauważył.
– Demokracja w Bośni i Hercegowinie jest wytworem kultury politycznej typu „poddańczego”, w której wyborcy zazwyczaj oddają głosy zgodnie z preferencjami dominującej grupy tożsamościowej, w tym przypadku etnicznej, do której należą – wyjaśnił Fejzić.
W konsekwencji „znaczenie i sprawczość jednostek w sferze praktycznej polityki maleją” – podkreślił. Obywatele BiH nie podejmują decyzji „w oparciu o model racjonalnego wyboru”, jak w dojrzałych systemach liberalno-demokratycznych, lecz głosują pod wpływem dominujących grup etnicznych – podkreślił ekspert. – Tym samym ich sprawczość polityczna i rzeczywista rola są zdominowane przez wpływy polityczne dominujących grup. To cecha wspólna dla innych państw okresu transformacji i krajów postsocjalistycznych – podsumował rozmówca.
