Dlaczego Francja walczy z (przydrożnymi) krzyżami? Alert „Le Figaro”

Francuskie sądy coraz częściej rozstrzygają, czy przydrożny krzyż jest jeszcze chronionym zabytkiem, czy już nowym symbolem religijnym ustawionym w przestrzeni publicznej wbrew ustawie z 1905 roku. „Le Figaro” opisuje kolejne sprawy z Bretanii, Korsyki, Prowansji i Doliny Loary, w których naprzeciwko siebie stają mieszkańcy broniący lokalnego dziedzictwa oraz stowarzyszenia domagające się rygorystycznego przestrzegania zasady laickości. W tle trwa znacznie ważniejszy spór o to, czy republikańska neutralność powinna chronić Francję przed dominacją religii, czy też zaczyna prowadzić do wymazywania śladów jej własnej historii.

.Francja nie prowadzi jednej, zorganizowanej przez państwo kampanii przeciwko krzyżom. Nie istnieje ministerialny program ich usuwania ani powszechny nakaz likwidowania symboli chrześcijańskich, które znajdowały się w przestrzeni publicznej przed wejściem w życie ustawy o rozdziale Kościołów od państwa. Powtarzające się procesy pokazują jednak, że każda renowacja, rekonstrukcja albo zmiana miejsca zabytkowego krzyża może uruchomić mechanizm prawny, w którym o jego dalszym istnieniu decydują nie pamięć mieszkańców i wartość historyczna, lecz możliwość przedstawienia dokumentów dowodzących, gdzie dokładnie znajdował się w 1905 roku.

Czterystuletnia kalwaria uznana za nowy symbol religijny

Spór opisany przez „Le Figaro” rozpoczął się od kalwarii Kerdalaes, wzniesionej w 1652 roku na obrzeżach Saint-Divy w Bretanii. Monument przedstawiał Chrystusa nad czaszką, a na poprzecznej belce krzyża znajdowały się figury Matki Bożej i św. Jana oraz łaciński napis „Mater ecce filius tuus”. W 1967 roku górną część kalwarii przeniesiono dla bezpieczeństwa na cmentarz w Saint-Divy, podczas gdy jej granitowa podstawa pozostała przy drodze. Kiedy w 2022 roku gmina postanowiła odtworzyć monument w jego historycznym miejscu, rozpoczął się spór, który zakończył się przed sądem administracyjnym w Rennes.

Sąd uznał, że ustawiona przez gminę konstrukcja jest repliką, a zatem nie stanowi jedynie konserwacji obiektu istniejącego nieprzerwanie od XVII wieku. Z prawnego punktu widzenia stała się „nowym symbolem religijnym” umieszczonym w przestrzeni publicznej już po wejściu w życie ustawy z 1905 roku. Na tej podstawie nakazano jej usunięcie, przychylając się do argumentacji Cercle Jean-Marie Deguignet–Libre Pensée 29, stowarzyszenia odwołującego się do wolnomyślicielskiej i antyklerykalnej tradycji francuskiej laickości.

Dla obrońców kalwarii taka interpretacja prawa pomija jednak znaczenie całej operacji. Gmina nie postanowiła ustawić w Saint-Divy nieistniejącego wcześniej krzyża ani zamanifestować przywiązania władz publicznych do katolicyzmu. Próbowała odtworzyć zabytek stojący w tym miejscu przez stulecia, związany z historią miejscowości i bretońskich rodzin. Różnica między odrestaurowaniem zabytku a wzniesieniem nowego symbolu wydaje się oczywista dla mieszkańców, ale przestaje być oczywista w chwili, gdy część monumentu jest repliką albo przez kilkadziesiąt lat znajdowała się gdzie indziej.

Stowarzyszenie Guipavas Identité et Patrimoine rozważa obecnie rozwiązanie polegające na przejęciu od gminy kilku metrów kwadratowych terenu, na którym stoi kalwaria. Jeżeli grunt przestanie należeć do podmiotu publicznego i znajdzie się w rękach prywatnego stowarzyszenia, dalsza obecność krzyża może stać się zgodna z prawem. Byłby to francuski paradoks doprowadzony do granic: czterystuletni monument mógłby pozostać w historycznym miejscu nie dlatego, że uznano jego wartość, ale dlatego, że zmieniłby się właściciel niewielkiego fragmentu ziemi.

Na czym polega francuska ustawa z 1905 roku?

Ustawa z 9 grudnia 1905 roku o rozdziale Kościołów od państwa jest jednym z fundamentów francuskiego modelu laickości. Powstała po wielu dziesięcioleciach konfliktu między republikańskim państwem a Kościołem katolickim, który dla części środowisk politycznych pozostawał związany z monarchią, konserwatyzmem i sprzeciwem wobec dziedzictwa rewolucji. Jej celem nie było formalne zakazanie religii, lecz zerwanie instytucjonalnego związku państwa z poszczególnymi wyznaniami oraz zagwarantowanie neutralności władz publicznych.

Pierwszy artykuł ustawy zapewnia wolność sumienia i gwarantuje swobodne wykonywanie praktyk religijnych, z ograniczeniami uzasadnionymi koniecznością zachowania porządku publicznego. Drugi stanowi, że Republika nie uznaje, nie opłaca ani nie dotuje żadnej religii. Państwo nie ma więc własnego wyznania, nie powinno uprzywilejowywać żadnego Kościoła, ale nie może również zwalczać obywateli z powodu ich wiary. Laickość w pierwotnym sensie miała tworzyć wspólną przestrzeń dla wierzących i niewierzących, a nie przekształcać ateizm w oficjalny światopogląd Republiki.

Dla obecnych sporów najważniejszy jest artykuł 28, który zabrania „w przyszłości” wznoszenia lub umieszczania znaków i symboli religijnych na budynkach publicznych i w miejscach publicznych. Ustawa wymienia jednak wyjątki obejmujące budynki przeznaczone do sprawowania kultu, miejsca pochówku na cmentarzach, pomniki nagrobne, muzea i wystawy. Sformułowanie „w przyszłości” ma zasadnicze znaczenie: krzyże, figury świętych i inne symbole istniejące przed 1905 rokiem nie miały zostać usunięte. Republika oddzielała Kościoły od państwa, ale nie zarządziła oczyszczenia francuskiego krajobrazu z wcześniejszych świadectw chrześcijaństwa.

Ustawa z 1905 roku nie zabrania również obywatelom noszenia krzyży ani publicznego wyrażania wiary, nie usuwa symboli z prywatnych gruntów i nie obejmuje każdej sytuacji, w której religia staje się widoczna. Nie należy jej utożsamiać z ustawą z 2004 roku dotyczącą ostentacyjnych symboli religijnych w szkołach publicznych ani z późniejszymi przepisami dotyczącymi zasłaniania twarzy. Co więcej, ustawa z 1905 roku nie obowiązuje w identycznej postaci w Alzacji i Mozeli, które w chwili jej uchwalenia należały do Cesarstwa Niemieckiego i do dziś zachowały odmienny system relacji między państwem a wyznaniami.

Najtrudniejszy problem pojawia się wówczas, gdy dawny krzyż został zniszczony, przeniesiony, rozebrany lub przez wiele lat nie istniał, a następnie został odbudowany. Sąd musi wtedy ustalić, czy dokonano restauracji historycznego obiektu, czy w rzeczywistości wzniesiono nowy znak religijny. Analizuje się ciągłość w czasie, zgodność miejsca, wygląd konstrukcji, własność gruntu i dokumenty potwierdzające stan sprzed 1905 roku. To właśnie w tej szczelinie między pamięcią zbiorową a wymogiem dowodowym narasta większość obecnych konfliktów.

Czy pamięć mieszkańców może być dowodem?

Sprawa z korsykańskiej Quasquary pokazuje, jak rygorystyczna może być odpowiedź sądu. W 2022 roku przy wjeździe do liczącej około 60 mieszkańców miejscowości ustawiono wysoki drewniany krzyż na murowanej podstawie. Obrońcy monumentu podkreślali, że w okolicy znajdowała się wcześniej kalwaria zapamiętana przez starszych mieszkańców, a nowy krzyż odtwarzał jeden z lokalnych punktów odniesienia. Administracyjny sąd apelacyjny w Marsylii uznał jednak, że nastąpiło podwójne zerwanie ciągłości – czasowe i przestrzenne.

Pozostałości dawnego krzyża usunięto w latach 90., a nowy monument pojawił się dopiero po upływie ponad trzydziestu lat. Poprzedni krzyż znajdował się ponadto w centrum miejscowości, podczas gdy nowy stanął przy drodze departamentalnej. Do tego gmina zaprosiła mieszkańców na jego poświęcenie przez księdza, co potwierdzało religijny charakter konstrukcji. W rezultacie sąd uznał, że nie odtworzono starego obiektu, lecz ustawiono nowy symbol, którego obecność na gruncie publicznym narusza artykuł 28 ustawy z 1905 roku.

Orzeczenie wywołało na Korsyce protesty, a petycję w obronie krzyża podpisało ponad 53 800 osób. Jej autorzy przekonywali, że laickość nie wymaga wymazywania lokalnej pamięci ani symboli kulturowych należących do historii wyspy. Kardynał François-Xavier Bustillo, biskup Korsyki, apelował jednocześnie, aby krzyż nie stał się przyczyną podziału, ponieważ łatwo dostrzec, że proces sądowy przestał dotyczyć jedynie niewielkiego obiektu stojącego przy drodze. Stał się sporem o to, kto ma prawo definiować korsykańską tożsamość.

Podobny konflikt trwa w Robion w departamencie Vaucluse. Władze gminy utrzymują, że krzyż nazywany obecnie Corilou od dawna stanowi część lokalnego krajobrazu, wskazuje drogę do należącej do gminy owczarni, a po śmierci dwóch mieszkanek zyskał także znaczenie memorialne. Sąd administracyjny w Nîmes uznał jednak, że gmina nie przedstawiła wystarczających dowodów potwierdzających istnienie obiektu przed 1905 rokiem. Petycja w obronie krzyża zebrała ponad 25 tysięcy podpisów, a poświęcony sprawie film obejrzano w mediach społecznościowych ponad 1,8 miliona razy.

Dla prawników podstawowym pytaniem pozostaje data ustawienia krzyża i możliwość jej udokumentowania. Dla mieszkańców ważniejsze są ciągłość krajobrazu, przekaz rodzinny i przechowywana przez miejscowość pamięć. Prawo domaga się dokumentu, fotografia, wpisu do rejestru lub planu kartograficznego; wspólnota odpowiada, że wie, iż krzyż „stał tam od zawsze”. Obie strony posługują się więc innymi kategoriami dowodu, a granica między nimi coraz częściej prowadzi przez salę sądową.

Ile krzyży może stać się przedmiotem sporu?

Według rejestru francuskiego Narodowego Instytutu Informacji Geograficznej i Leśnej we Francji znajduje się około 150 tysięcy kalwarii. Louis Guéry, dyrektor generalny SOS Calvaires, ocenia jednak, że po uwzględnieniu wszystkich krzyży przydrożnych i podobnych monumentów rzeczywista liczba może być trzy lub cztery razy większa, a więc sięgać od 450 do 600 tysięcy obiektów. Użytkownicy aplikacji prowadzonej przez stowarzyszenie zarejestrowali dotąd około 60 tysięcy krzyży, co pokazuje zarówno skalę tego dziedzictwa, jak i niekompletność oficjalnych wykazów.

Brak pełnej dokumentacji ma konsekwencje prawne. Jeżeli krzyż nie został uwzględniony w dawnych inwentarzach, nie zachowało się jego zdjęcie albo na mapie nie oznaczono dokładnego położenia, gmina może mieć trudności z wykazaniem, że obiekt znajdował się w tym miejscu przed 1905 rokiem. SOS Calvaires proponuje więc przyjęcie swoistego „domniemania niewinności” wobec starych krzyży, szczególnie gdy pamięć mieszkańców i charakter monumentu wskazują, że nie jest on współczesną manifestacją religijną.

Fondation du patrimoine prowadzi obecnie trzynaście zbiórek przeznaczonych na restaurację kalwarii w różnych regionach Francji. Fundacja podkreśla, że niewielkie przydrożne krzyże przez dziesięciolecia pozostawały poza głównym nurtem ochrony zabytków, skoncentrowanym na katedrach, pałacach i dużych zespołach architektonicznych. Tymczasem to właśnie one przechowują pamięć o dawnych pielgrzymkach, misjach, epidemiach, wojnach, rodzinnych tragediach i aktach wdzięczności. Ich wartość nie wynika wyłącznie z poziomu artystycznego, lecz z obecności w krajobrazie, który bez nich staje się mniej czytelny.

Nie wszystkie opisywane spory dają się jednak sprowadzić do renowacji bezspornie historycznych zabytków. W Mettray metalowy krzyż został umieszczony na odnowionym filarze cmentarnej bramy, później usunięty, następnie przywrócony po wewnętrznej stronie ogrodzenia i ostatecznie przekazany na złom. W Villaines-les-Rochers niemal trzymetrowy krzyż z figurą Chrystusa, przewrócony przez burzę w 2009 roku, został odrestaurowany na koszt gminy i ponownie ustawiony na terenie należącym obecnie do szkoły publicznej. Każda z tych spraw ma inną historię, lecz we wszystkich powraca pytanie, czy władza publiczna zachowuje dziedzictwo, czy angażuje się w propagowanie religii.

Republika odbudowuje Notre-Dame i usuwa krzyż z pobocza

Francuski stosunek do chrześcijańskiego dziedzictwa jest pełen paradoksów. Państwo z ogromną determinacją uczestniczyło w odbudowie katedry Notre-Dame po pożarze z 2019 roku, a jej ponowne otwarcie stało się wydarzeniem narodowym i międzynarodowym. Francuzi, niezależnie od tego, czy są praktykującymi katolikami, osobami niewierzącymi czy przedstawicielami innych religii, przeżywali pożar katedry jako stratę dotyczącą całej wspólnoty narodowej. Jak przekonywał na łamach „Wszystko co Najważniejsze” prof. Antoine Arjakovsky, Notre-Dame należy jednocześnie do religijnej i świeckiej pamięci Francji, a odbudowa świątyni stworzyła szansę na przejście od laickości opartej na wzajemnym ignorowaniu się do laickości opartej na uznaniu.

Ta sama Republika, która mobilizuje najlepszych rzemieślników do odbudowy katedry, może jednak nakazać usunięcie niewielkiego krzyża przydrożnego, jeżeli gmina nie potrafi udowodnić jego obecności przed 1905 rokiem. Nie jest to formalna sprzeczność prawna, ponieważ Notre-Dame jest budynkiem służącym kultowi oraz zabytkiem o wyjątkowym statusie, podczas gdy krzyż stoi na zwykłym gruncie publicznym. Dla wielu mieszkańców różnica ta nie usuwa jednak sprzeczności symbolicznej: wielkie chrześcijańskie dziedzictwo jest celebrowane jako własność narodowa, natomiast jego niewielkie i prowincjonalne świadectwa muszą stale uzasadniać swoje prawo do istnienia.

Jean Sévillia zwracał uwagę na łamach „Wszystko co Najważniejsze”, że odbudowa Notre-Dame wywołała zbiorowe emocje także wśród ludzi niezwiązanych z religią. Pokazała, że sekularyzacja nie zlikwidowała potrzeby duchowości, piękna i historycznej ciągłości. Krzyż przy wiejskiej drodze nie ma oczywiście rangi paryskiej katedry, ale spełnia w lokalnej wspólnocie podobną funkcję: pozwala rozpoznać krajobraz jako przestrzeń odziedziczoną, a nie przypadkowy zbiór dróg, budynków i znaków administracyjnych.

Paradoks staje się jeszcze wyraźniejszy, gdy spory prawne zestawi się z zagrożeniami, przed którymi francuskie państwo musi chronić katolików. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych nakazało wzmocnienie ochrony kościołów i zgromadzeń religijnych przed uroczystościami Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. W 2025 roku odnotowano 843 czyny antychrześcijańskie, o 9 proc. więcej niż rok wcześniej, natomiast w pierwszym półroczu 2026 roku służby zarejestrowały już 458 podobnych zdarzeń. Obejmują one dewastacje, kradzieże, profanacje, podpalenia, groźby i przemoc wymierzoną w duchownych oraz wiernych.

Nie wolno stawiać znaku równości między postępowaniem sądowym prowadzonym na podstawie ustawy z 1905 roku a wandalizmem lub atakiem na kościół. Pierwsze jest działaniem państwa prawa, w którym istnieją procedury odwoławcze, drugie może być przestępstwem. Ich jednoczesna obecność w debacie publicznej buduje jednak w części społeczeństwa przekonanie, że chrześcijańskie symbole są podwójnie zagrożone: z jednej strony przez fizyczne niszczenie, z drugiej przez administracyjne usuwanie. To właśnie ta percepcja, niezależnie od prawnych różnic, może wywołać konsekwencje polityczne.

Czy krzyże wpłyną na wybory prezydenckie 2027?

Spory o pojedyncze kalwarie prawdopodobnie nie staną się najważniejszym tematem kampanii prezydenckiej 2027 roku. Francuzi będą głosować przede wszystkim pod wpływem sytuacji gospodarczej, bezpieczeństwa, migracji, zadłużenia państwa, ochrony zdrowia i poczucia utraty kontroli nad przemianami kraju. Krzyż może jednak skupić wszystkie te lęki w jednym prostym obrazie. Nie będzie wówczas wyłącznie znakiem wiary, lecz symbolem pytania, czy Francja potrafi zachować ciągłość własnej historii.

Elektorat katolicki nie stanowi jednolitego bloku. Obejmuje wyborców centrum, tradycyjnej centroprawicy, Zjednoczenia Narodowego, Reconquête, a także katolików lewicowych, których udział w katolickim elektoracie oceniany jest na 25–30 proc. Zmiana zachodząca w ostatniej dekadzie polega jednak na osłabieniu dawnej nieufności praktykujących katolików wobec narodowej prawicy. Po zamachach terrorystycznych, sporach bioetycznych i narastającym poczuciu kulturowej marginalizacji część z nich zaczęła przesuwać się w stronę kandydatów silniej akcentujących tożsamość, bezpieczeństwo i chrześcijańskie dziedzictwo Francji.

W pierwszej turze wyborów prezydenckich w 2022 roku wśród regularnie praktykujących katolików Emmanuel Macron otrzymał 25 proc., a Marine Le Pen 21 proc. Łączne poparcie dla Marine Le Pen, Érica Zemmoura, Nicolasa Dupont-Aignana i Jeana Lassalle’a wyniosło w tej grupie 42 proc. Równocześnie regularnie praktykujący katolicy należą do najbardziej zdyscyplinowanych wyborców: w pierwszej turze w 2022 roku głosowało 86 proc. z nich, wobec 75 proc. ogółu Francuzów, a w drugiej turze 93 proc., wobec 72 proc. całego elektoratu. Nawet jeżeli tworzą coraz mniejszą część społeczeństwa, ich wysoka frekwencja zwiększa ich realną wagę polityczną.

Znaczenie tych wyborców nie sprowadza się jednak do uczestnictwa w praktykach religijnych. Według analiz przywoływanych przez „Wszystko co Najważniejsze” 70 proc. francuskich katolików uważa, że kraj przechodzi głęboką transformację demograficzną. Dla części z nich obrona krzyży, kościołów i kalwarii będzie się łączyła z pytaniami o migrację, obecność islamu, bezpieczeństwo i przyszłość francuskiego modelu kulturowego. Prawica może przedstawiać sądowe nakazy usuwania krzyży jako dowód, że Republika stała się surowa wobec własnego dziedzictwa, lecz nie potrafi z podobną stanowczością bronić swoich reguł w innych obszarach.

To pole potencjalnej rywalizacji między narodową prawicą, konserwatywnymi Republikanami i kandydatami centrum. Zjednoczenie Narodowe może łączyć ochronę krzyży z szerszą opowieścią o odzyskiwaniu francuskiej tożsamości, Reconquête będzie skłonne stawiać sprawę jeszcze ostrzej, natomiast kandydat centroprawicy może próbować pogodzić wierność zasadzie laickości z ochroną historycznego dziedzictwa. Centrum znajdzie się w trudniejszej sytuacji, ponieważ będzie musiało bronić prawa i instytucji, nie pozwalając jednocześnie, by zostało przedstawione jako obojętne na historię prowincjonalnej Francji.

Lewica będzie podkreślała, że ustawa z 1905 roku nie jest wymierzona w katolików, lecz chroni neutralność państwa i wszystkich obywateli. Jej problemem może stać się jednak oskarżenie o asymetrię: rygorystyczne stosowanie laickości wobec chrześcijaństwa przy równoczesnym zabieganiu części lewicy o głosy wyborców muzułmańskich. Bez względu na to, czy zarzut ten w każdej konkretnej sprawie jest uzasadniony, ma on dużą siłę mobilizacyjną i może pogłębić podział między Francją prowincjonalną, historyczną i katolicką a Francją wielkich metropolii, nowych tożsamości i polityki wspólnotowej.

Religia wraca więc do kampanii niekoniecznie jako kwestia wiary, lecz jako język opisywania tożsamości. Podobne napięcie pojawiło się już w dyskusji o możliwej wizycie papieża Leona XIV we Francji i obawach przed jej politycznym wykorzystaniem. Dla francuskich katolików pytaniem coraz częściej staje się nie tylko to, który kandydat podziela ich poglądy, ale także to, kto uznaje ich historię, symbole i obecność za prawomocną część Republiki.

Krzyże nie przesądzą samodzielnie o wyniku wyborów prezydenckich, ale mogą wpłynąć na mobilizację jednego z najbardziej zdyscyplinowanych elektoratów. Jeżeli kolejne orzeczenia będą interpretowane jako usuwanie chrześcijaństwa z przestrzeni publicznej, prawica otrzyma łatwy do zrozumienia symbol kampanii tożsamościowej. Jeżeli natomiast zwolennicy ustawy z 1905 roku zdołają wykazać, że jej celem jest neutralność państwa, a nie niszczenie dziedzictwa, spór może pozostać ograniczony do konkretnych miejscowości i procedur prawnych.

„Le Figaro” ogłasza alert, ponieważ liczba podobnych spraw rośnie, a każda z nich dotyczy czegoś większego niż kilka metrów gruntu i stary kamień. We Francji zamknięto tysiące sklepów, szkół i lokalnych instytucji, ale kościelna wieża, merostwo i kalwaria nadal wyznaczają przestrzeń wielu miejscowości. Gdy znika krzyż, część mieszkańców nie widzi w tym zwycięstwa świeckości, lecz utratę kolejnego elementu świata, który pozwalał im wiedzieć, skąd pochodzą. Wybory 2027 pokażą, czy takie poczucie wykorzenienia pozostanie doświadczeniem lokalnym, czy stanie się jednym z głównych źródeł politycznej zmiany.

Arkadiusz Jordan
Paryż