Co kryje się za uśmiechem Mony Lisy?

Czy jeden wyraz twarzy może oznaczać kilka różnych emocji? Naukowcy przeanalizowali 116 twarzy z dawnych obrazów. Wyniki pokazują, jak niejednoznaczna bywa ludzka mimika.
Europejskie malarstwo
Twarz potrafi przekazywać emocje bez użycia słów. Uśmiech kojarzy się z radością, zmarszczone brwi ze złością, a szeroko otwarte oczy ze zdziwieniem lub strachem. W praktyce jednak rozpoznawanie uczuć innych ludzi nie zawsze okazuje się tak proste. Ten sam wyraz twarzy może wywoływać odmienne interpretacje, nawet jeśli obserwatorzy patrzą dokładnie na tę samą osobę.
Międzynarodowy zespół psychologów postanowił zbadać to zjawisko w nietypowy sposób. Zamiast korzystać z fotografii osób odgrywających określone emocje, naukowcy sięgnęli po europejskie malarstwo z okresu od XV do XIX wieku.
Wyniki eksperymentu, opublikowane w czasopiśmie naukowym „i-Perception”, wskazują, że niemal połowa analizowanych twarzy nie dawała się jednoznacznie przyporządkować do jednej podstawowej emocji. Badanie otwiera nowe możliwości wykorzystania dzieł sztuki do poznawania mechanizmów ludzkiej percepcji.
Naukowcy zbadali emocje ukryte w dawnych obrazach
Psychologowie od dziesięcioleci badają sposoby rozpoznawania emocji na podstawie mimiki. Jednym z najbardziej rozpowszechnionych podejść jest wyróżnianie sześciu podstawowych emocji: radości, smutku, gniewu, strachu, wstrętu i zaskoczenia.
W tradycyjnych eksperymentach wykorzystuje się często zdjęcia przedstawiające osoby przyjmujące charakterystyczne wyrazy twarzy. Tak przygotowane materiały pomagają ustalić, które cechy mimiki są kojarzone z określonymi emocjami. Nie zawsze jednak odzwierciedlają złożoność naturalnej ekspresji człowieka.
Badacze postanowili sprawdzić, czy dawni malarze mogą dostarczyć psychologii bardziej różnorodnego materiału badawczego. Do eksperymentu wybrano 116 twarzy przedstawionych na europejskich obrazach powstałych między około 1400 a 1900 rokiem. Następnie naukowcy wyodrębnili je z oryginalnych kompozycji i ujednolicili sposób prezentacji.
W badaniu uczestniczyły 152 osoby. Ich zadaniem było przypisanie każdej oglądanej twarzy jednej z sześciu podstawowych emocji. Uczestników losowo przydzielono do dwóch zestawów obrazów.
Jedna twarz może wyrażać kilka różnych emocji
W przypadku 61 spośród 116 przedstawień badacze stwierdzili wyraźną zgodność odpowiedzi. Obserwatorzy najczęściej rozpoznawali na tych twarzach tę samą emocję, co pozwoliło zakwalifikować je do kategorii podstawowych ekspresji emocjonalnych.
Pozostałe 55 twarzy okazało się znacznie trudniejszych do jednoznacznego sklasyfikowania. Uczestnicy wskazywali różne emocje, przy czym odpowiedzi nie rozkładały się w sposób całkowicie przypadkowy. Część przedstawień regularnie kojarzono z dwiema lub trzema kategoriami emocjonalnymi.
Oznacza to, że określony układ mięśni twarzy może zawierać sygnały, które różni obserwatorzy interpretują na odmienne sposoby. Niektóre ekspresje łączą cechy charakterystyczne dla kilku stanów emocjonalnych, również takich, które na pierwszy rzut oka wydają się przeciwstawne.
Wyniki te nie podważają całkowicie możliwości rozpoznawania emocji z mimiki. Pokazują natomiast, że jednoznaczne przypisanie wyrazu twarzy do konkretnej kategorii nie zawsze jest możliwe. Badacze określili takie przedstawienia jako ekspresje wieloaspektowe, czyli takie, które mogą wywoływać kilka powtarzających się interpretacji emocjonalnych.
Tajemnica uśmiechu Mony Lisy
Problem niejednoznaczności emocji od stuleci fascynuje także historyków sztuki. Jednym z najsłynniejszych przykładów pozostaje „Mona Lisa” Leonarda da Vinci.
Wyraz twarzy sportretowanej kobiety od dawna prowokuje pytania o to, co naprawdę przedstawia artysta. Jej uśmiech bywa interpretowany jako subtelny, tajemniczy, a nawet trudny do jednoznacznego dostrzeżenia.
Badania nad percepcją tego dzieła wskazywały, że sposób oglądania obrazu może wpływać na postrzeganie jego szczegółów. To przypomnienie, że odbiór emocji zależy nie tylko od samego przedstawienia, lecz również od mechanizmów ludzkiego widzenia.
W codziennym życiu sytuacja jest jeszcze bardziej złożona. Oceniając nastrój rozmówcy, wykorzystujemy ton głosu, gesty, ruchy ciała, wcześniejsze doświadczenia i wiedzę o okolicznościach spotkania. Sama twarz jest więc ważnym źródłem informacji, ale nie zawsze wystarczającym do prawidłowego zrozumienia tego, co przeżywa drugi człowiek.
Malarstwo może stać się nowym narzędziem psychologii
Autorzy badania zwracają uwagę, że malarstwo od wieków przedstawiało stany emocjonalne trudne do ujęcia w prostych kategoriach. Artyści starali się oddawać nie tylko radość czy smutek, ale również niepewność, napięcie, wewnętrzny konflikt i emocje towarzyszące szczególnym wydarzeniom.
Takie obrazy mogą stanowić wartościowe uzupełnienie tradycyjnych materiałów badawczych wykorzystywanych w psychologii.
Zespół badaczy wskazuje możliwość opracowania nowej bazy przedstawień twarzy zaczerpniętych z dzieł sztuki. Pozwoliłaby ona analizować zarówno ekspresje łatwo rozpoznawalne, jak i te, które wywołują bardziej złożone reakcje obserwatorów.
Jednocześnie badacze podkreślają znaczenie kulturowego kontekstu i artystycznych konwencji. Namalowana twarz nie jest bezpośrednim zapisem rzeczywistego przeżycia człowieka, lecz efektem decyzji malarza, który świadomie posługuje się określonymi środkami wyrazu.
Odkrycie pokazuje zatem nie tyle, jakie emocje rzeczywiście odczuwały postacie przedstawione na obrazach, ile w jaki sposób współcześni ludzie interpretują ich ekspresję. To istotna różnica. Badanie przypomina, że rozpoznawanie cudzych uczuć jest procesem wymagającym interpretacji, a nie jedynie prostego odczytywania sygnałów z twarzy.
Dzieła dawnych mistrzów mogą więc służyć nie tylko poznawaniu historii sztuki, ale również badaniu ludzkiego umysłu. Okazuje się bowiem, że wielowiekowe malarstwo nadal może pomóc odpowiedzieć na jedno z podstawowych pytań psychologii: skąd właściwie wiemy, co czują inni ludzie?
Nina Zientarzewska


