Nowa Jałta czy fotografia trzech przywódców [Vincent HERVOUËT]

nowa Jałta w Shenzhen

Zapowiadane spotkanie Donalda Trumpa, Xi Jinpinga i Władimira Putina w Shenzhen ożywiło obawy przed nową Jałtą. Vincent Hervouët w „Le Journal du Dimanche” przekonuje jednak, że podobieństwo do konferencji z 1945 roku dotyczy przede wszystkim politycznej inscenizacji. Powracające porównanie mówi zarazem wiele o lęku Europejczyków przed rozstrzyganiem ich przyszłości bez ich udziału.

.Trzech przywódców, zamknięte rozmowy, nieobecni Europejczycy i pytanie o przyszłość Ukrainy. W takim otoczeniu odwołanie do Jałty niemal samo narzuca się komentatorom. Zanim jednak w Shenzhen padną konkretne ustalenia, trwa już spór o znaczenie samego spotkania i o to, czy jego uczestnicy rzeczywiście mogą występować w roli architektów nowego porządku.

Rozmowy Trumpa, Xi i Putina są zapowiadane na 19 listopada 2026 roku, na marginesie szczytu Wspólnoty Gospodarczej Azji i Pacyfiku. Oficjalny program APEC przewiduje spotkanie przywódców gospodarek członkowskich w Shenzhen 18 i 19 listopada. Trójstronne rozmowy o polityce światowej mają więc odbywać się obok forum poświęconego współpracy gospodarczej regionu, a ich rezultaty pozostają przedmiotem oczekiwań.

Co Hervouët dostrzega za porównaniem do Jałty

Vincent Hervouët, francuski komentator spraw międzynarodowych związany z Europe 1, w felietonie opublikowanym 17 listopada w „Le Journal du Dimanche” kwestionuje przypisywanie spotkaniu w Shenzhen rangi konferencji ustanawiającej nowy ład. Jego zdaniem rozgłos towarzyszący rozmowom wyprzedza ich przygotowanie merytoryczne. Brak uzgodnionej agendy oraz rozbieżność interesów uczestników skłaniają go do sceptycyzmu wobec zapowiedzi historycznego przełomu.

Autor nie odmawia spotkaniu znaczenia dla politycznego wizerunku uczestników. Według jego interpretacji Władimir Putin zabiega o uznanie Rosji za mocarstwo, którego nie da się pominąć przy rozwiązywaniu najważniejszych konfliktów, Donald Trump chce wystąpić jako przywódca zdolny porozumieć się z największymi rywalami, a Xi Jinping zyskuje możliwość pokazania Chin jako centrum dyplomatycznego dialogu. W tej perspektywie każdy może ogłosić sukces, nawet jeżeli strony nie uzgodnią wspólnego rozwiązania.

Hervouët wskazuje również na możliwość łączenia różnych konfliktów w jednej politycznej transakcji. W jego rozważaniach pojawia się hipotetyczna wymiana ustępstw dotyczących Ukrainy oraz kryzysu wokół Iranu i Zatoki Perskiej. Podobnie traktuje on perspektywę rozmów o kontroli zbrojeń jądrowych. Samo podjęcie tematu dobrze służy wizerunkowi polityka występującego w roli rozjemcy, lecz ustalenia wymagają długich negocjacji, mechanizmów weryfikacji i rozstrzygnięcia sprzecznych interesów.

Nowa Jałta, druga Jałta i Jałta 2.0

W ostatnich tygodniach określenia odwołujące się do Jałty pojawiały się w różnych znaczeniach. Czasem opisywały przypisywaną Kremlowi ambicję ustanowienia stref wpływów, czasem wyrażały obawę państw pomijanych w negocjacjach. Warto zachować to rozróżnienie, ponieważ zamiar jednego przywódcy, ostrzeżenie drugiego i przewidywanie komentatora mają odmienny status.

W opublikowanym na łamach „Wszystko co Najważniejsze” omówieniu doniesień „The Wall Street Journal” o możliwej nowej Jałcie w Shenzhen przedstawiono rosyjską propozycję rozmów trzech przywódców. Według przywołanych przez amerykański dziennik źródeł Putin liczył na spotkanie pozwalające wynegocjować korzystne dla Moskwy zakończenie wojny. Porównanie do Jałty opisywało tu przede wszystkim przypisywany mu projekt polityczny, zakładający rozstrzyganie o losach państwa trzeciego w gronie największych potęg.

W omówieniu stanowiska „Der Spiegel” określenie „druga Jałta” towarzyszyło ostrzeżeniu przed układem zawieranym z pominięciem Ukrainy i Europejczyków. Niemiecki tygodnik wskazywał zarazem na możliwości gospodarczego oddziaływania Europy. Była to zatem także próba mobilizacji europejskich rządów, a nie relacja o dokonanym podziale świata.

Jeszcze inne znaczenie ma formuła „Jałta 2.0”, którą posłużył się Wołodymyr Zełenski. W jego wypowiedzi, przywołanej w tekście „Nie chcemy nowej Jałty”, chodziło o sprzeciw wobec rozpoczynania rozmów od przebudowy całej architektury bezpieczeństwa Europy, zanim zostaną określone warunki zakończenia wojny i gwarancje dla Ukrainy. Stawką jest więc zarówno obecność przy stole, jak i kolejność spraw, od której zależy kierunek negocjacji.

Porównanie przeniknęło również do najnowszych analiz zagranicznych. „Financial Times” 16 listopada umieścił pytanie o „Jałtę 2.0” w tytule zapowiedzi azjatyckich rozmów, podkreślając siłę obrazu spotkania przy ograniczonych oczekiwaniach co do konkretnych ustaleń. Powtarzalność tej formuły pokazuje, że historyczna nazwa stała się wspólnym językiem opisywania obaw przed uprzywilejowanym porozumieniem największych państw.

Ten język funkcjonował jednak znacznie wcześniej. Już w czerwcu 2015 roku Jan Cieński na łamach „Wszystko co Najważniejsze” wiązał pojęcie nowej Jałty z rosyjskim dążeniem do uzyskania wpływu na decyzje dotyczące europejskiego bezpieczeństwa. Dzisiejszy powrót tego określenia odwołuje się zatem do wieloletniej dyskusji o granicach rosyjskich ambicji i swobodzie wyboru politycznego sąsiadów Rosji.

Putin, Trump i Xi Jinping mają różne cele

Znaczenie spotkania łatwiej ocenić, gdy spojrzy się na polityczną drogę jego uczestników. Władimir Putin, były funkcjonariusz sowieckich służb i wieloletni przywódca Rosji, zbudował system oparty na koncentracji władzy. W interpretacji Hervouëta jego obecność w Shenzhen ma potwierdzić, że Moskwa zachowała rangę światowego mocarstwa, a przyjęcie jej przywódcy przez prezydentów USA i Chin staje się korzyścią polityczną niezależną od treści końcowego komunikatu.

Donald Trump wnosi do dyplomacji doświadczenie przedsiębiorcy i osobisty styl negocjowania, silnie eksponowany podczas obu prezydentur. Hervouët interpretuje jego zainteresowanie spotkaniem także przez potrzebę odzyskania inicjatywy po niekorzystnych dla Republikanów wyborach do Kongresu. W takim ujęciu międzynarodowy sukces miałby przynieść prezydentowi również korzyść w polityce krajowej.

Xi Jinping od 2012 roku kieruje Komunistyczną Partią Chin, łącząc władzę partyjną z przywództwem państwowym i wojskowym. Jego długofalowy projekt wzmacniania Chin obejmuje gospodarkę, technologie i rosnącą aktywność międzynarodową. W odczytaniu francuskiego komentatora rola gospodarza pozwala mu przedstawiać Pekin jako ośrodek stabilizacji, ale wymaga również ostrożności wobec nieprzewidywalnego przebiegu rozmów.

Rozbieżności te przedstawiał już opublikowany 14 listopada materiał „Trzy mocarstwa, trzy różne cele”. Przywołane w nim analizy zagraniczne wskazywały na rosyjskie zabiegi o prestiż, amerykańskie zainteresowanie kontrolą zbrojeń i chińską ostrożność wobec tematów mogących ograniczać swobodę Pekinu. Sam udział we wspólnych rozmowach nie oznacza więc uzgodnienia wspólnej strategii.

Co Jałta oznacza w polskiej pamięci

Konferencja jałtańska odbyła się od 4 do 11 lutego 1945 roku, gdy wojna w Europie jeszcze trwała. Franklin D. Roosevelt, Winston Churchill i Józef Stalin rozmawiali o dalszym prowadzeniu wojny oraz o rozwiązaniach powojennych, w tym o Niemczech, Polsce i powstającej Organizacji Narodów Zjednoczonych. Znaczenie tych rozmów wynikało również z sytuacji wojskowej, a zwłaszcza z obecności Armii Czerwonej w Europie Środkowo-Wschodniej.

W polskiej pamięci Jałta łączy się przede wszystkim z utratą możliwości samodzielnego decydowania o przyszłości państwa. Zapowiedź wolnych wyborów nie uchroniła Polski przed narzuceniem władzy komunistycznej, a wybory do Sejmu Ustawodawczego w styczniu 1947 roku zostały sfałszowane. Dlatego odwołanie do Jałty przywołuje także doświadczenie rozbieżności między dyplomatycznymi zapewnieniami a rzeczywistym losem obywateli.

Historyczne znaczenie tych wydarzeń analizował Patryk Palka w tekście o wnioskach z Teheranu i Jałty. Autor podkreślał konsekwencje błędnego odczytania celów Stalina przez Roosevelta oraz koszty porozumień pomijających interesy mniejszych narodów. W jego ocenie przekonanie o możliwości zbudowania trwałego pokoju na takim porozumieniu okazało się również błędem strategicznym.

Na tym tle można lepiej odczytać zastrzeżenie Hervouëta. Francuski publicysta przypomina, że powojenny porządek wyłaniał się z całego procesu wojennego, dyplomatycznego i instytucjonalnego, a jego kształtu nie wyjaśnia jedno spotkanie trzech ludzi. Według niego przypisywanie podobnej mocy rozmowom na marginesie współczesnego szczytu gospodarczego wyolbrzymia to, co mogą one przynieść.

Europa między stołem mocarstw a wspólnymi regułami

Do tej samej historycznej nazwy odwołał się 17 listopada Edward Lucas w tekście „Wybór Europy. Jałta czy Helsinki?”. Brytyjski publicysta ostrzegał przed sytuacją, w której Europejczycy zostają odsunięci od kształtowania warunków rozmów, a następnie mają ponosić koszty ich rezultatów. Wskazywał zarazem, że Europa zachowuje środki działania i powinna przedstawić własną propozycję.

Przywołane przez niego Helsinki odsyłają do Aktu końcowego Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie z 1975 roku. Zasady tego porozumienia, przypominane przez OBWE, obejmują suwerenną równość państw, powstrzymywanie się od groźby użycia siły, integralność terytorialną i poszanowanie praw człowieka. Ich znaczenie polega na ustanowieniu reguł odnoszących się do wszystkich uczestników, także tych dysponujących mniejszym potencjałem.

Wybór historycznego odniesienia kieruje zatem uwagę na odmienne pytania. „Nowa Jałta” przywołuje obawę, że największe państwa przypiszą sobie prawo rozstrzygania o pozostałych, a odniesienie do Helsinek prowadzi do pytania o zasady ograniczające taką swobodę. W tym szerszym kontekście felieton Hervouëta przypomina o potrzebie sprawdzania, jakie rzeczywiste ustalenia kryją się za wizerunkiem zgodnie obradujących przywódców.

Po spotkaniu w Shenzhen zasadnicze znaczenie będą miały więc jego konkretne następstwa. O wadze ewentualnego porozumienia będzie świadczyć treść zobowiązań, udział państw, których one dotyczą, oraz możliwość ich wykonania. To właśnie na tym poziomie rozstrzygnie się, czy rozmowy zmieniły sytuację międzynarodową i czy historyczne porównania pomogły ją zrozumieć.

Arkadiusz Jordan
Paryż

Materiał chroniony prawem autorskim. Dalsze rozpowszechnianie wyłącznie za zgodą wydawcy. 18 listopada 2026
Ilustracja wygenerowana z pomocą AI.