Czy Putin może być jak Attyla?
Jan ROKITA
Czy krwawy i okrutny tyran Putin, zagrażający dziś światu zachodniemu, może pewnego dnia postąpić śladami krwawego i okrutnego tyrana Attyli, który dawno temu omal nie zniszczył świata zachodniego, ale dał się jednak oczarować papieskim darom i papieskiej wielkoduszności? – pisze Jan ROKITA
.W zasadzie podzielam, przynajmniej co do istoty rzeczy, dominujący w Polsce i w Europie pogląd, że Ameryka popełnia błąd, dając ostatnio fory kremlowskiemu despocie. Za ową istotę rzeczy uważam tezę, wedle której prawdopodobieństwo, że fory i pochlebstwa mogą skłonić Władimira Putina do jakiegoś rozejmu w wojnie z Ukrainą, jest małe, a o wiele bardziej prawdopodobne jest to, że amerykańska wielkoduszność wobec władcy Kremla skłoni go do większej nieustępliwości, czego skutkiem będzie na końcu amerykańska porażka polityczna.
Doświadczenie dziejów Europy uczy, że bardzo rzadko albo zgoła nigdy despoci ze Wschodu nie ulegają zachodnim kampaniom przymilania się i pochlebstw, być może zresztą dlatego, że sami zwykli od niepamiętnych czasów podstępnie używać tego rodzaju sztuczek dla zmylenia, otumanienia i osłabienia Zachodu.
Historyczną legendą są niegdysiejsze praktyki bizantyńskiego dworu bazyleusów, a zwłaszcza konstantynopolitańska sala tronowa Magnaura, wyposażona w unoszący się w górę tron cesarski, mechaniczne ryczące lwy i śpiewające ptaki, w której cesarz zwykł witać poselstwa wrogich państw, obsypując ich władców darami i komplementami, nadając im tytuły rzymskich patrycjuszów i mianując ich swoimi duchowymi synami. A wszystko tylko po to, aby osłabić wolę politycznych wrogów cesarstwa lub otwartych agresorów, a potem złapać ich w pułapkę.
Mam wrażenie, że także w czasach późniejszych, aż do dziś dnia, przymilanie się i pochlebstwa ze strony wrogów traktuje się na Wschodzie nie jako polityczną ofertę, ale sztuczkę i podstęp. Tak było w Bizancjum, a potem ten sam rodzaj kultury negocjacyjnej przejął zarówno dwór sułtana, jak i moskiewski dwór carski. Co ciekawe, także bolszewickie Sowiety przejęły i unowocześniły ten rodzaj kultury.
Gdybym więc miał do załatwienia – tak jak dzisiaj ma Donald Trump – jakiś interes z Putinem, przyjąłbym założenie, że także obecny władca Rosji reprezentuje ten rodzaj kultury negocjacyjnej. A więc śmieje się w duchu z każdego amerykańskiego gestu i pochlebstwa, kombinując, jakby je wykorzystać dla zwiększenia własnej przewagi. Ale jeśli analizujemy obecną strategię USA wobec Moskwy, to koniecznie należy pamiętać, że takie założenie pozostaje w całkowitej sprzeczności ze wszystkim, co na temat negocjacji i zawierania „deali” myśli, mówi i pisze Donald Trump, który na dodatek, jak wiadomo, uważa się za „mistrza nad mistrze” w tej dziedzinie i ciągle powraca do idei, że właśnie za umiejętności i dokonania na tym polu należy mu się Pokojowa Nagroda Nobla. Ze znanej książki Trumpa o toczeniu negocjacji w biznesie wiemy, że jej autor, trochę na podobieństwo wschodnich despotów, uważa, iż oczarowanie partnera, uczynienie go swoim (oczywiście fałszywym) przyjacielem od serca, obdarowanie drogimi podarkami i prawienie mu komplementów na temat jego wielkości jest warunkiem sine qua non robienia dobrych interesów.
.Całkiem możliwe, że Trump ma tu sporo racji, i to nie tylko gdy chodzi o biznes, ale i o politykę. Choć jeśli idzie o wschodnie despotie, z którymi Ameryka ma teraz przede wszystkim do czynienia, metoda Trumpa raczej się nie sprawdza. Nie zadziałała wobec perskich mułłów ani wobec północnokoreańskiego tyrana, nie oczarowuje wcale Xi Dżinpinga i jak na razie – przede wszystkim nie jest skuteczna w stosunku do Putina. Wiele wskazuje na to, że Trump się tu myli albo też wykazuje – jak często zdarza się to Amerykanom – pewien rodzaj politycznej naiwności.
Bo Trump, wbrew temu, co myślą jego wrogowie, nie jest w żadnej mierze makiawelicznym typem przywódcy tyleż bezwzględnego, co cynicznego w osiąganiu swoich celów. Jest charyzmatyczny, bo swoim popkulturowym gadulstwem pociąga za sobą i wskazywanymi przez siebie wielkimi celami miliony Amerykanów. Ale jak dotąd nie jest wystarczająco skuteczny w wielkiej grze o interesy Ameryki i potęgę Zachodu.
W jego aktualnej strategii pochlebstw wobec Putina jedna rzecz jest w każdym razie pewna. Jeśli na serio chce się zakończyć wojnę na Ukrainie, to musi się znaleźć sposób na przyciągnięcie kremlowskiego tyrana do stołu negocjacyjnego. Kiedyś taka rzecz udała się Nixonowi i Kissingerowi, którzy przyciągnęli sowieckiego genseka Breżniewa do stołu Konferencji Helsińskiej, gdzie ów, na swoje nieszczęście, podpisał się pod ideą powszechnych praw człowieka.
Trump zakłada (tak w każdym razie rozumiem nieustanne wolty jego strategii wobec Moskwy), że jeśli wyłącznie iść z Putinem na noże, to wojna się nie skończy, a Ukraina będzie coraz słabsza, aż pewnego dnia upadnie. Jego polityka ma dlatego na pozór sprzeczne fazy: Trump raz dzwoni do Muska, by ten odblokował dla Kijowa system Starlink, umożliwiający ukraińskie ataki na stolicę Rosji albo i nawet na Ural, a zaraz potem dyskredytuje Zełenskiego i wysyła do Moskwy Witkoffa, by ten kadził Putinowi.
Nie mogę nie przyznać, że jest w tym jakaś logika. Ale dostrzec ją może tylko ktoś, kto na serio uważa (a ja tak uważałem i uważam od pierwszego dnia wojny), że ciągnąca się latami wojna wcześniej czy później doprowadzi do upadku niepodległości Ukrainy. Jakkolwiek więc brzmi to paradoksalnie – nie zgadzając się ze strategią amerykańską wobec Putina, rozumiem przynajmniej, o co w tej strategii chodzi. Nie o żadną „Jałtę” ani „Monachium” – to epitety, które już nic nie znaczą, bo stały się li pustymi tylko obelgami wobec Ameryki – ale o zmuszenie Putina do rozejmu. Cel jest słuszny, środki na razie nieskuteczne.
.Jest pewna stara i głęboko wpisana w tradycję zachodniego Kościoła opowieść, na poły chyba prawdziwa, na poły legendarna, która dotyczy jednego z wybitnych papieży – Leona I Wielkiego. Znamy ową ni to historię, ni to legendę z opowieści zapisanej przez ówczesnego sekretarza papieskiego Prospera z Akwitanii, za którym powtarzają ją do dziś dnia podręczniki historii Kościoła, a Rafael w oparciu o nią wymalował fresk w Stanzach Watykańskich pt. „Spotkanie Leona Wielkiego z Attylą”. Rzecz dzieje się w roku 452, gdy okrutny, krwawy i dziki władca Hunów wkracza do Italii, aby zdobyć i ostatecznie zniszczyć Rzym.
Do rozłożonego nad rzeką Mincio obozu Hunów wychodzi osobiście papież Leon, który oczarowuje krwawego despotę pochlebstwami, wielkodusznością, uznaniem go za swego duchowego syna, a także przyniesionym złotem i klejnotami. Historycy podają oczywiście inne taktyczne powody, dla których Attyla odstępuje od planu zdobycia i spalenia Rzymu, ale tradycja kościelna mówi o wielkim sukcesie perswazyjnym świętego papieża, który konsekwentnie stosuje przykazanie miłości bliźniego do najokrutniejszego despoty tamtego czasu. Tę samą myśl oddaje przesławny fresk Rafaela.
.Żeby było jasne: nie daję do zrozumienia, że Trump to kontynuator Świętego Leona Wielkiego. W tej starej i pięknej opowieści szukam raczej odpowiedzi na inne pytanie: czy krwawy i okrutny tyran Putin, zagrażający dziś światu zachodniemu, może pewnego dnia postąpić śladami krwawego i okrutnego tyrana Attyli, który dawno temu omal nie zniszczył świata zachodniego, ale dał się jednak oczarować papieskim darom i papieskiej wielkoduszności?
