Bartosz JANCZAK: Jak powstał 2. Korpus Polski gen. Władysława Andersa?

Jak powstał 2. Korpus Polski gen. Władysława Andersa?

Photo of Bartosz JANCZAK

Bartosz JANCZAK

Historyk, prawnik, pracownik Oddziałowego Biura Badań Historycznych IPN w Łodzi. Autor m.in. książki „Organizacja i wyszkolenie Armii Polskiej na Wschodzie w latach 1942–1944”.

Najważniejszym wydarzeniem w dziejach powstałej 12 września 1942 r. Armii Polskiej na Wschodzie było wyodrębnienie z jej struktur w połowie 1943 roku 2. Korpusu na podstawie rozkazu Naczelnego Wodza gen. broni Władysława Sikorskiego. Jak się okazało, była to ostatnia poważna decyzja podjęta przez niego przed tragiczną śmiercią w Gibraltarze 4 lipca 1943 r.

2. Korpus Polski gen. Władysława Andersa – początki

.Po przylocie na Środkowy Wschód Naczelny Wódz gen. broni Władysław Sikorski przystąpił do inspekcjonowania oddziałów i pododdziałów wchodzących w skład APW. Poniżej przedstawiono kilka z nich.

Ostatniego dnia maja 1943 r. wizytował szkoły junackie. Następnego dnia wylądował w Kirkuku i rozpoczął inspekcję oddziałów, która trwała do 17 czerwca. 9 czerwca odbył się oficjalny przegląd Armii. W uroczystej defiladzie udział wzięły delegacje pododdziałów m.in. z 5. KDP oraz 3. DSK. W kronice 4. Batalionu 3. DSK tak opisano to wydarzenie: „Orkiestra gra hymn karpackiej. Gen. Kopański szybkim krokiem przechodzi przed frontem oddziałów. […] Po chwili hymn państwowy. Pochyla się sztandar dywizji. Widnieje postać Wodza pełna majestatu i godności. […] To jest ten, co nas wywiódł z ziemi sowieckiej, z niewoli. Wilgotnieją oczy ze wzruszenia. Był nam jak ojciec i jak ojciec do nas przemawiał”. Generał Sikorski zwrócił się do żołnierzy 3. DSK następującymi słowami: „Aby przemówić do Armii Polskiej na Wschodzie, wybrałem waszą jednostkę. Kontynuuje ona bowiem piękne tradycje bojowe Brygady Karpackiej. Obok żołnierzy polskich, którzy przeciwstawili się bohatersko przygniatającej nawale wroga 1 września 1939 r., obok naszych nieustraszonych marynarzy i wspaniałych lotników […], przyczyniła się ona walnie do rozsławienia imienia polskiego na świecie”.

Zanim odbyła się wyżej opisana defilada, wcześniej trwały intensywne przygotowania do niej, które tak opisał z perspektywy szeregowego żołnierza kan. Jerzy Kostiuk: „Może to się wydać dziwne, ale mało kto wie, że przygotowania do defilady trwały kilka dni. Co się wtedy działo? Bez przerwy trzeba było wszystko prać, czyścić, pucować. Dokonywano co jakiś czas osobistych przeglądów i trzeba było być ogolonym, mieć mundur bez jednej plamki, buty wyczyszczone na glanc, przycięte włosy. To samo dotyczyło wozów, ciągników, dział, namiotów – słowem – generalny porządek, permanentne utrzymywanie czystości, bycie w stanie gotowości do defilady, która miała się odbyć w bliżej nieokreślonym czasie”.

Do jedynej wielkiej jednostki pancernej APW – 2. Brygady Czołgów – gen. Sikorski dotarł 12 czerwca 1943 r. O godz. 7.30 Naczelny Wódz przybył na ćwiczenia i zapoznał się z ich szczegółowym programem. Od 7.40 do 8.30 oglądał ćwiczenie rozwiniętego batalionu czołgów do natarcia w składzie etatowym, połączone z ostrym strzelaniem do celów. Po półgodzinnej przerwie odbyła się defilada pododdziałów 2. Brygady Czołgów, którą Naczelny Wódz przyjmował z czołgu. Po jej zakończeniu gen. Sikorski dokonał inspekcji w kompanii warsztatowej, a o godz. 11.00 wraz z oficerami zjadł śniadanie w kasynie oficerskim sztabu brygady i na tym jego wizyta się zakończyła.

Podczas pobytu na Środkowym Wschodzie 14 czerwca 1943 r. gen. Sikorski podpisał wiele awansów oficerskich i nadał odznaczenia żołnierzom APW. W samej tylko 3. DSK 114 podchorążych otrzymało awans na stopień podporucznika, 71 podporuczników awansowano na poruczników, 19 oficerów otrzymało Srebrny Krzyż Zasługi z Mieczami, a 120 szeregowych Krzyż Brązowy.

Przyjazd gen. Sikorskiego zwiastował zmiany organizacyjnie, do jakich miało dojść w polskim wojsku stacjonującym na Środkowym Wschodzie. W tej sprawie 10 czerwca odbyła się odprawa starszych oficerów, na której poruszono kwestie reorganizacyjne i wyszkoleniowe APW. Sześć dni później Naczelny Wódz po spotkaniach z gen. dyw. Władysławem Andersem i gen. Henrym Pownallem (dowódcą brytyjskich sił w Iraku i Persji) podjął decyzję potwierdzoną wytycznymi z 29 czerwca. Generał Sikorski postanowił w porozumieniu z brytyjskimi władzami wojskowymi:

– utworzyć 2. Korpus składający się z dwóch dywizji piechoty, brygady czołgów, grupy artylerii, oddziałów i służb korpusu. Korpus miał być zdolny do użycia operacyjnego z obszaru śródziemnomorskiego do walk w Europie na kierunku bałkańskim bądź wschodnim,

– utrzymać w dalszym ciągu Dowództwo APW złożone z 2. Korpusu oraz Bazy i Etapów do momentu wyjazdu korpusu na front,

– przenieść 2. Korpus oraz Bazę i Etapy do Palestyny.

Naczelny Wódz 17 czerwca 1943 r. odleciał do Bejrutu, gdzie sześć dni później odbyła się konferencja kierowników placówek dyplomatycznych na Środkowym Wschodzie, a 28 czerwca wizytował szkoły junackie w Palestynie. Następnego dnia gen. Sikorski udał się do Cairo, a 3 lipca odleciał do Gibraltaru. Przed wylotem w pożegnalnym rozkazie skierowanym do żołnierzy APW napisał: „Wasza dyscyplina i wasza nieugięta wobec najróżniejszych trudności postawa, wasz entuzjazm i stałe doskonalenie się w opanowaniu nowoczesnego sprzętu wojskowego, wasz głęboki patriotyzm i ożywiający was duch ofiarności są dla mnie jak najpewniejszą gwarancją, że wypełnicie wszelkie zadania, jakie wam zleciła Ojczyzna”.

Generał Sikorski zginął 4 lipca 1943 r. w katastrofie lotniczej w Gibraltarze. Wiadomość ta wstrząsnęła żołnierzami, tym bardziej że jeszcze kilka dni wcześniej mieli okazję go oglądać na żywo. 6 lipca ogłoszono w APW dwudniową żałobę narodową. Na placu – w miejscu, gdzie przemawiał podczas wizyty Naczelny Wódz – ustawiona została trumna przykryta kirem, a we wszystkich oddziałach odbywały się nabożeństwa żałobne. Dla przykładu uroczystą mszę św. w 5. KDP odprawiono 15 lipca. Te chwile tak zapamiętał jeden z oficerów por. dr Julian Maj: „Wiadomość o śmierci generała Sikorskiego rozeszła się lotem błyskawicy i wywołała ogromny wstrząs. Żołnierze płakali. Jemu zawdzięczali swoje ocalenie, kochali Go, nie mogli uwierzyć, że już nie żyje. Przecież zaledwie parę dni temu był tu wśród nas, przemawiał, pozdrawiał, uśmiechnięty i zadowolony. Rzeczywistość była okrutna i nieodwracalna. Twarda i nie podlegająca wzruszeniom była służba żołnierska. Organizacja wojskowa ma to do siebie, że rozkazy kierują życiem i pracą żołnierza, i w tym wypadku rozkazy wszystko uregulowały. Tok zajęć w oddziałach nie uległ zakłóceniu, szkolenie odbywało się według harmonogramu […]”.

Następcą gen. Sikorskiego został gen. broni Kazimierz Sosnkowski.

W obliczu ogromnej tragedii w dalszym ciągu musiały być prowadzone prace organizacyjne nad wyodrębnieniem ze struktur APW 2. Korpusu oraz związane z przeniesieniem polskich żołnierzy do Palestyny zgodnie z rozkazami z końca czerwca 1943 r. zmarłego Naczelnego Wodza gen. Sikorskiego.

Nowa organizacja APW zaczęła obowiązywać od 21 lipca 1943 r. Obecne Dowództwo APW otrzymało nazwę Dowództwa 2. Korpusu, którego zakres pracy obejmował wyłącznie sprawy korpusu. Natomiast przy dowódcy APW utworzono Dowództwo APW dla kierowania całością zagadnień Armii. Za jego sformowanie odpowiedzialny był szef Sztabu APW, a za organizację Kwatery Głównej APW odpowiadał mjr Stefan Niemiro. W pracach był zobligowany do współpracy z kwatermistrzem, który przydzielił mu m.in. pluton wartowniczy oraz patrol żandarmerii.

.Na czele nowo sformowanego Dowództwa APW stał dowódca Armii, będący jednocześnie dowódcą 2. Korpusu. Dowodził całością polskiego wojska znajdującego się na Środkowym Wschodzie. Podlegał mu zastępca, szefowie Sztabu APW i 2. Korpusu oraz Dowództwo Bazy i Etapów. Ostatniemu dowództwu podporządkowano oddziały zapasowe, wyszkoleniowe i etapowe. Dowódca APW wydawał ogólne wytyczne, mające na celu przygotowanie 2. Korpusu do walk, kontrolował ich wykonywanie, kierował wyszkoleniem oficerów dyplomowanych (czyli oficerów po ukończeniu np. przedwojennej Wyższej Szkoły Wojennej w Warszawie), decydował o zmianach personalnych w Armii do funkcji zastępcy dowódcy brygady włącznie, kierował pracą propagandy wojskowej, sprawował zwierzchnictwo sądowe oraz wydawał wytyczne dla dowódcy Bazy w sprawie prac szkoleniowych w ośrodkach wyszkolenia Armii, prac organizacyjnych i administracji rezerw. Dowództwo nad 2. Korpusem miał objąć w momencie rozpoczęcia działań wojennych. Natomiast jednym z zadań jego zastępcy było inspekcjonowanie 2. Korpusu i Bazy z prawem wydawania zarządzeń w myśl ogólnych wytycznych dowódcy Armii.

Bartosz Janczak

Fragment książki: „Organizacja i wyszkolenie Armii Polskiej na Wschodzie w latach 1942-1944”, wyd. IPN, Łódź-Warszawa 2023 [LINK].

Materiał chroniony prawem autorskim. Dalsze rozpowszechnianie wyłącznie za zgodą wydawcy. 22 maja 2024