Aktion T4. Kiedy lekarze zaczęli decydować, kto ma prawo żyć
Monika HABER
Naziści nie wymyślili eugeniki, tylko wzięli ją i wprowadzili w życie z bezwzględnością, jakiej wcześniej nikt sobie nie wyobrażał. Plakaty, filmy propagandowe, podręczniki szkolne, artykuły w pismach medycznych – wszystko to powtarzało jedno: osoby z niepełnosprawnościami to ciężar dla narodu – pisze Monika HABER
Czyj pacjent?
Zaufanie do lekarza ma w sobie coś z aktu wiary. Oddajemy się w ręce kogoś obcego, licząc, że będzie działał wyłącznie w naszym interesie. W XX-wiecznej Europie, pod rządami totalitaryzmów, ta wiara została nadużyta – i to nie przez odstępców od medycyny, lecz przez lekarzy działających w jej imieniu. Jak to było możliwe?
Nie ma wielu sytuacji, w których godzimy się być tak bezbronni wobec drugiego człowieka, jak podczas wizyty lekarskiej. Rozbieramy się, mówimy o rzeczach, których nie powiedzielibyśmy nikomu innemu, ufamy, że diagnoza i leczenie będą służyć wyłącznie nam. To założenie legło u podstaw medycyny nowożytnej. Historia XX wieku pokazała, jak łatwo dało się je unieważnić.
W krajach rządzonych przez totalitaryzmy lekarze brali udział w programach czystki rasowej, przymusowej sterylizacji, eksperymentach na ludziach. Zdarzało się, że porzucali pacjentów w imię państwa. Sam fakt tych zbrodni nie jest dziś tajemnicą, historycy opisali go drobiazgowo. Niepokoić może jednak co innego: jak to się stało, że lekarze w ogóle zaczęli się zastanawiać, komu naprawdę są winni lojalność, pacjentowi czy państwu?
Lekarz nigdy nie pracuje sam na sam z pacjentem, choć gabinet lekarski próbuje nas o tym przekonać. Kształci go państwo, opłaca system publiczny, ogranicza prawo. Medycyna od zawsze służyła więc dwóm panom naraz: choremu, który przyszedł z konkretnym bólem, i społeczeństwu, które płaci za szpitale i szczepionki. Przez większą część nowożytnej historii nikt nie widział w tym sprzeczności. Rozwój medycyny publicznej w XIX wieku, szczepienia, kanalizacja, statystyki zgonów tylko utwierdzały to przekonanie – dbając o jednego, dbamy o wszystkich.
To złudzenie prysło w XX wieku. I to nie dlatego, że medycyna zdradziła naukę. Wprost przeciwnie – to właśnie język nauki, precyzyjny, chłodny, pozornie neutralny, użyczył totalitarnym projektom wiarygodności, jakiej nie miałaby żadna czysto polityczna ideologia. Zbrodnia nie wzięła się z porzucenia medycznych ambicji. Była ich ostatecznym spełnieniem.
Myślenie w kategoriach populacji
.Zmiana paradygmatu myślenia nie wynikała z góry powziętego planu. Zapoczątkowali ją nie totalitarni ideolodzy, lecz zwyczajni lekarze i higieniści, przekonani o słuszności swoich działań.
Pod koniec XIX wieku medycyna odkryła, że chorobę da się liczyć. Epidemiolodzy zaczęli patrzeć na miasta tak, jak wcześniej patrzono na pojedynczego pacjenta – licząc zachorowania, kreśląc krzywe, szukając wzorców w tym, co dotąd wydawało się przypadkiem. Zapobieganie zrównało się rangą z leczeniem. To były prawdziwe postępy medycyny, choć niosły ze sobą coś znacznie bardziej niebezpiecznego.
Skoro dało się poprawić zdrowie całego społeczeństwa, ktoś musiał w końcu zapytać: a co z tymi, którzy to zdrowie ciągną w dół? Odpowiedzią, którą wielu uznało wtedy za rozsądną, była eugenika. Nikt nie kojarzył jej z fanatyzmem. Popierali ją szanowani lekarze i reformatorzy, ludzie przekonani, że nauka wreszcie pozwoli ograniczyć cierpienie na masową skalę. Skoro udawało się powstrzymywać epidemie, dlaczego nie miałoby się dać tak samo powstrzymać chorób dziedzicznych?
W 1895 roku niemiecki lekarz Alfred Ploetz nazwał to Rassenhygiene, higieną rasową. Słowo „higiena” nie było przypadkowe. Kojarzyło się z myciem rąk, ze szczepieniami, z czymś oczywistym i bezpiecznym. Ploetz twierdził po prostu, że cechy dziedziczne da się kontrolować, tak jak kontroluje się tyfus. Nikogo to nie zszokowało, i właśnie dlatego zadziałało.
Punkt ciężkości przesunął się niepostrzeżenie. Pytanie o pomoc konkretnemu choremu ustąpiło miejsca pytaniu o zdrowie całej populacji. Jedne istnienia uznano za warte inwestycji. Inne, bez rozgłosu, uznano za balast. Pacjent przestał być kimś, komu się pomaga, a stał się liczbą w równaniu o biologicznej przyszłości narodu.
Współczucie samo w sobie nie zniknęło. Zmienił się jego adresat. Płynęło już nie do człowieka na łóżku, tylko do abstrakcji stojącej gdzieś za jego plecami. Opieki potrzebował już nie pacjent, tylko całe społeczeństwo, a nawet naród.
Aktion T4
.To, co eugenika zrodziła jako pomysł, Aktion T4 przekuło w procedurę administracyjną – politykę państwa, wykonywaną rękami lekarzy.
Grunt pod to przygotowano dużo wcześniej. Już w 1920 roku prawnik Karl Binding i psychiatra Alfred Hoche wydali książkę pod tytułem, który sam w sobie robi wrażenie: Die Freigabe der Vernichtung lebensunwerten Lebens („Zezwolenie na zniszczenie życia niewartego życia”). Twierdzili, że ludzie z głęboką niepełnosprawnością intelektualną czy ciężką chorobą psychiczną w gruncie rzeczy nie mają już żadnej społecznej wartości. Pisali spokojnie, językiem racjonalności i troski, nie nienawiści. Od tej pory to nie chory decydował, ile jest warte jego życie. Decydowała za niego wspólnota, patrząc na niego z boku.
Po 1933 roku za tymi ideami stanął wreszcie aparat państwa. Naziści nie wymyślili eugeniki, tylko wzięli ją i wprowadzili w życie z bezwzględnością, jakiej wcześniej nikt sobie nie wyobrażał. Plakaty, filmy propagandowe, podręczniki szkolne, artykuły w pismach medycznych – wszystko to powtarzało jedno: osoby z niepełnosprawnościami to ciężar dla narodu.
Tajny rozkaz Hitlera z października 1939 roku, celowo opatrzony wcześniejszą datą, żeby zbiegł się z wybuchem wojny, nie był żadnym przełomem. Był naturalnym domknięciem tego, co już się działo. Uprawnił wybranych lekarzy do udzielania czegoś, co nazwano Gnadentod, „łaskawą śmiercią”, pacjentom uznanym za nieuleczalnych. Nazwa mówi sama za siebie – zabijanie stało się leczeniem.
Sam mechanizm zasługuje na chwilę uwagi. Do szpitali psychiatrycznych w całej Rzeszy trafiły tysiące formularzy. Chorych sprowadzono do kolumn w tabeli – diagnoza, rokowanie, zdolność do pracy. Lekarz, który decydował o czyimś życiu, bardzo często nigdy tej osoby nie widział – siedział przy biurku, oceniał kartkę, zaznaczał kolorowym symbolem, kto ma żyć, a kto nie. Spotkanie lekarza z pacjentem, coś, co od starożytności uchodziło za sedno medycyny, zastąpiono papierologią prowadzoną z bezpiecznego dystansu.
Formularze, komisje, procedury, sprawozdania. Jak zauważył później Zygmunt Bauman, część najgorszej przemocy XX wieku nie wzięła się z chaosu, tylko z tego, jak sprawnie działała biurokracja.
W samej tylko oficjalnej fazie programu zginęło ok. 70 tysięcy osób, zamordowanych w sześciu ośrodkach – między innymi w Grafeneck, Hadamarze i Hartheim. Kiedy program się zdecentralizował, liczba ofiar wzrosła jeszcze bardziej – historycy mówią dziś o 200–300 tysiącach zabitych osób z niepełnosprawnościami i chorobami psychicznymi. (Szacunki dotyczące liczby ofiar w sześciu głównych ośrodkach zagłady różnią się nieznacznie między historykami; por. Friedlander, 1995; Burleigh, 1994; przywołana tu liczba odpowiada zakresowi najczęściej cytowanemu w standardowej historiografii).
Znaczenie Aktion T4 nie sprowadza się jednak do samych liczb. To tutaj wykuto techniki i procedury, które później przeniosą się wprost do obozów zagłady na okupowanych ziemiach polskich, razem z ludźmi, którzy je stosowali. T4 pokazało coś ważniejszego: że medycyna może służyć wykluczaniu ludzi, nie tracąc przy tym ani jednego słowa ze swojego dawnego języka opieki. Miejsce pacjenta zajęła abstrakcja – biologiczna przyszłość narodu.
Obozowe laboratorium
.Aktion T4 działało jeszcze na papierze – kwestionariusze, komisje, decyzje przy biurku. W obozie koncentracyjnym ten sam mechanizm znalazł swoje pełne rozwinięcie. Tam nauka, władza administracyjna i cel ideologiczny zeszły się tak ściśle, że nie zostało już praktycznie nic z etycznej granicy, którą medycyna dotąd znała.
Historię nazistowskich eksperymentów medycznych zna się dziś głównie jako listę okrucieństw: eksperymenty wysokościowe w Dachau, sterylizacje w Auschwitz, badania na bliźniętach, hipotermia, trucizny. Ta lista, choć prawdziwa, przesłania pytanie ważniejsze: dlaczego w ogóle uznano, że obóz koncentracyjny nadaje się na miejsce prowadzenia badań naukowych?
Odpowiedź jest zaskakująco prosta. Obóz dawał to, czego nie miało żadne inne miejsce na świecie: pełną kontrolę nad ludźmi, nieograniczony dostęp do nich, zawieszone prawo, możliwość dzielenia więźniów na kategorie wedle uznania. Dla SS więźniowie byli po prostu populacją do obserwowania, klasyfikowania, przenoszenia i wykorzystywania – z taką swobodą, jakiej nie dawało żadne laboratorium na wolności.
Lekarze prowadzący te badania wcale nie czuli, że robią coś spoza medycyny. Wielu z nich nadal było związanych z uniwersytetami, instytutami badawczymi, wojskową służbą zdrowia. Pytania, na które szukali odpowiedzi – jak organizm reaguje na wysokość, na zimno, na infekcję – uchodziły wtedy za w pełni legalne pytania naukowe. Obóz nie kazał im porzucić nauki. Kazał im tylko przestać pytać, komu ta nauka właściwie służy.
Gdy medycyna wzięła na siebie odpowiedzialność za biologiczną przyszłość narodu, pacjent stracił coś, czego wcześniej nie musiał sobie nawet uświadamiać: automatyczne prawo do bycia traktowanym jak człowiek. Więzień stawał się źródłem danych albo przedstawicielem jakiejś kategorii rasowej – i to zaczynało się liczyć bardziej niż fakt, że potrzebował opieki. Nauka przy tym wcale nie ucierpiała. Obserwacje wciąż zapisywano starannie, wyniki analizowano, raporty pisano zgodnie z ówczesnymi standardami. Zmieniła się rama, w której ten rygor miał sens.
Nic z tego nie zaczęło się w obozie. Obóz był tylko miejscem, gdzie proces trwający od lat doszedł do końca – od pierwszego transportu do Auschwitz dzieliło go jeszcze wiele kroków, ale kierunek był ten sam od początku. Kiedy pacjent przestał być oczywistym centrum troski lekarza, granica między leczeniem, selekcją a eksperymentem zaczęła się zacierać sama.
Poza III Rzeszą
.Niemcy hitlerowskie nie były jedynym reżimem, który zamienił medycynę w narzędzie polityki. Zbudowały wprawdzie niespotykany dotąd system medycyny rasowej, ale podobne mechanizmy, choć innymi środkami, uruchomił też Związek Sowiecki. Sowieci nie szukali dziedzicznych wad w narodzie ani nie mówili o higienie rasowej. Zamiast tego zaczęli traktować medycynę, a przede wszystkim psychiatrię, jako narzędzie kontroli politycznej.
W moskiewskiej szkole psychiatrii, którą kierował Andriej Sniezniewski, wymyślono diagnozę o nazwie „schizofrenia pełzająca”. Dzięki niej sprzeciw polityczny dało się przemianować na objaw choroby (na temat tej kategorii diagnostycznej i jej politycznego wykorzystania zob. publikację Blocha i Reddawaya, Russia’s Political Hospitals (1977), na której opiera się omówienie szkoły Sniezniewskiego w tym rozdziale). Ktoś, kto otwarcie krytykował system, mógł usłyszeć, że cierpi na zaburzenie łączące pozornie normalne zachowanie z „urojeniami reformatorskimi”, czyli mówiąc wprost, ze zbyt mocnym przywiązaniem do sprawiedliwości i prawdy. Gdy sprzeciw raz przełożono na język medyczny, przymusowe zamknięcie w szpitalu mogło uchodzić za leczenie, nie karę.
Medycyna nazistowska realizowała projekt biologiczny – czystość rasy, selekcję dziedziczną. Sowiecka nie interesowała się pochodzeniem, tylko prawomyślnością, i wolała przedstawić inaczej myślącego jako chorego, niż eliminować kogoś „biologicznie niepożądanego”. Mimo tej różnicy widać tu wspólny wzorzec: medycyna zyskała moc krzywdzenia nie przez odrzucenie języka naukowego, ale przez oddanie go władzy politycznej. Diagnoza stała się narzędziem klasyfikacji. Leczenie stało się narzędziem wykluczenia.
Lekarz, który czuje się najpierw strażnikiem idei, a dopiero potem strażnikiem człowieka przed sobą – to najkrótsza definicja niebezpiecznej medycyny, niezależnie od ustroju, który go do tego popycha.
Wybór etyczny
.Ta historia wcale nie musiała się tak potoczyć. Nawet pozbawieni leków, sprzętu i ochrony prawnej pojedynczy lekarze nie porzucali zasad swojego zawodu. Nie łączyła ich partia ani narodowość, tylko przekonanie, że medycyna to odpowiedzialność wobec drugiego człowieka. Tam, gdzie system kazał dzielić ludzi według ich wartości biologicznej czy ekonomicznej, oni odmawiali posłuszeństwa.
Ich opór rzadko wyglądał jak polityczna konspiracja. Częściej był codzienną, powtarzaną wciąż na nowo odmową: ukrywali pacjentów przed prześladowcami, fałszowali dokumenty, żeby zapobiec deportacji, zdobywali leki nielegalnymi kanałami, prowadzili prowizoryczne szpitale tam, gdzie żaden szpital nie miał prawa istnieć.
W warszawskim getcie Ludwik Hirszfeld opisywał, co głód robi z ludzkim ciałem, i jednocześnie organizował edukację, opiekę kliniczną, inicjatywy zdrowia publicznego – w warunkach, które trudno nazwać inaczej niż katastrofą. Podobne historie zdarzały się w podziemnej służbie zdrowia, w konspiracyjnych szpitalach, w samych obozach koncentracyjnych, gdzie lekarze i pielęgniarki wielokrotnie ryzykowali życie, żeby chronić ludzi powierzonych ich opiece.
Na Majdanku taki szpital zorganizowała i prowadziła dr Stefania Perzanowska. Na początku 1943 roku, gdy przez obóz przetaczał się tyfus, przekonała SS, że epidemia zagraża strażnikom tak samo jak więźniarkom, i wywalczyła zgodę na kobiecy lazaret, miejsce, które według logiki samego obozu nie miało prawa istnieć. Pracując niemal bez leków i sprzętu, uparcie nazywała je szpitalem, choć obóz oferował jej węższe słowo: Revier. Ta różnica sięgała głębiej niż słownictwo – nazywała chore „pacjentkami”, nie „więźniarkami”, i nosiła bez sprzeciwu opaskę, która określała ją tylko jako personel.
Historie takie jak ta mówią coś o medycynie – jej etyka nie bierze się z wiedzy czy instytucji, tylko z tego, czy lekarz zauważa drugiego człowieka. Tacy lekarze istnieli. To wystarczy, by obalić mit, że współpraca medycyny z totalitaryzmem była nieunikniona.
Pytanie pozostaje otwarte
.Kim właściwie jest pacjent? Odpowiedź wydaje się oczywista: tym, kto szuka pomocy. XX wiek pokazał jednak, jak łatwo tę oczywistość rozmontować serią drobnych decyzji, z których każda z osobna wyglądała na rozsądną. Nikt już dziś nie pisze traktatów uzasadniających zabijanie niepełnosprawnych ani nie każe lekarzom wypełniać formularzy życia i śmierci. To nie znaczy, że pytanie zniknęło. Tylko nikt już nie musi go zadawać na głos.
Perzanowska odpowiedziała na nie jednym słowem, wypowiadanym uparcie tam, gdzie nikt go od niej nie oczekiwał: szpital. Może to jedyna obietnica, jaką medycyna kiedykolwiek składała.
Tekst powstał zainspirowany kampanią „Pamiętaj. 23 sierpnia”, która w tym roku przypomina historię dr Stefanii Perzanowskiej – lekarki więziennego szpitala na Majdanku i jednego z przykładów przywołanych w artykule. Kampanię z okazji Europejskiego Dnia Pamięci Ofiar Reżimów Totalitarnych i Autorytarnych (ustanowionego przez Parlament Europejski w 2009 roku) prowadzi Europejska Sieć Pamięć i Solidarność.
Bibliografia:
Bauman Z., Modernity and the Holocaust, Cornell University Press, 1989.
Bloch S., Reddaway, P. Russia’s Political Hospitals, Gollancz, 1977.
Binding K., Hoche A., Die Freigabe der Vernichtung lebensunwerten Lebens [Zezwolenie na zniszczenie życia niewartego życia], Meiner Verlag, 1920.
Burleigh M., Death and Deliverance: ’Euthanasia’ in Germany 1900–1945, Cambridge University Press, 1994.
Friedlander H., The Origins of Nazi Genocide: From Euthanasia to the Final Solution, University of North Carolina Press, 1995.
Lifton R.J., The Nazi Doctors: Medical Killing and the Psychology of Genocide, Basic Books, 1986.
Ploetz A., Die Tüchtigkeit unserer Rasse und der Schutz der Schwachen [Sprawność naszej rasy i ochrona słabych], S. Fischer, 1895.
Proctor R.N., Racial Hygiene: Medicine Under the Nazis, Harvard University Press, 1988.
Weindling P., Health, Race and German Politics Between National Unification and Nazism, 1870–1945, Cambridge University Press, 1989.
