Dlaczego Europa będzie musiała pracować dłużej?

Przez większą część XX wieku życie Europejczyka miało dość czytelny rytm. Najpierw szkoła i studia, później kilkadziesiąt lat pracy, a następnie emerytura. Ten model powstał jednak w świecie młodszych społeczeństw, wyższej dzietności i znacznie krótszego życia.

.Dziś Europa jest innym kontynentem. Ludzie żyją dłużej, dzieci rodzi się mniej, a liczba osób w wieku produkcyjnym zaczyna maleć. W rezultacie pytanie o dłuższą pracę przestaje być wyłącznie sporem o wiek emerytalny. Staje się pytaniem o przyszłość całego europejskiego modelu społecznego.

Nie chodzi już tylko o to, czy formalny wiek emerytalny zostanie podniesiony. Chodzi o to, czy Europa będzie potrafiła zbudować nowy model życia, w którym dłuższe życie oznacza również dłuższą, bardziej elastyczną i lepiej zorganizowaną aktywność zawodową.

Matematyka demografii jest bezwzględna

Najważniejszy problem jest prosty. Coraz mniej osób pracujących będzie musiało finansować coraz większą liczbę osób starszych.

W tekście „Podwyższenie wieku emerytalnego będzie absolutną koniecznością” prof. Agnieszka Chłoń-Domińczak wskazuje, że spadek liczby ludności, niska dzietność i starzenie społeczeństwa będą coraz mocniej wpływały na rynek pracy, system emerytalny i finanse publiczne. Autorka podkreśla również, że niskiego wieku emerytalnego nie da się analizować w oderwaniu od rosnącej długości życia i malejącej liczby osób aktywnych zawodowo.

To jest sedno problemu. Europejskie państwo dobrobytu zostało zaprojektowane w epoce, w której liczniejsze pokolenia pracujących finansowały emerytury mniej licznych pokoleń starszych. Dziś ta logika zaczyna się odwracać.

Jeżeli ludzi młodych będzie coraz mniej, a seniorów coraz więcej, system będzie musiał zostać zmieniony. Można przesuwać koszty między podatkami, składkami i długiem publicznym, ale nie można unieważnić podstawowej relacji demograficznej.

Wiek emerytalny staje się pytaniem o sprawiedliwość pokoleniową

Debata o dłuższej pracy często przedstawiana jest jako konflikt pomiędzy państwem a obywatelami. W rzeczywistości coraz bardziej staje się ona sporem o sprawiedliwość między pokoleniami.

Jeśli obecne pokolenia będą przechodzić na emeryturę wcześnie, a liczba dzieci będzie pozostawała niska, ciężar finansowania systemu spadnie na coraz mniej liczne roczniki młodych pracowników.

W tekście „Wiek emerytalny w Polsce co najmniej wyrównany do 65 lat?” przywołano argument, że zrównanie wieku emerytalnego kobiet i mężczyzn jest jednym z koniecznych elementów odpowiedzi na kryzys demograficzny. W tekście podkreślono również, że wcześniejsze przechodzenie na emeryturę oznacza niższe świadczenia i większe obciążenie osób pozostających na rynku pracy.

Dlatego pytanie o dłuższą pracę nie dotyczy wyłącznie przyszłych emerytów. Dotyczy również dzisiejszych dwudziesto- i trzydziestolatków. To oni będą finansować system w świecie, w którym na jednego pracującego przypadnie znacznie więcej osób starszych niż w poprzednich dekadach.

Francja pokazała polityczną cenę reform

Francja jest jednym z najlepszych przykładów tego, jak trudna politycznie staje się debata o wieku emerytalnym. Reformy Emmanuela Macrona doprowadziły do ogromnych protestów i stały się jednym z najważniejszych sporów społecznych ostatnich lat.

A jednak problem nie znika. W tekście „Czy następny prezydent Francji będzie musiał podnieść wiek emerytalny?” Arkadiusz Jordan pokazuje, że francuski system emerytalny staje się jednym z centralnych tematów przed wyborami prezydenckimi 2027 roku. Autor zwraca uwagę, że kandydaci mogą różnić się programami, ale każdy z nich będzie musiał odpowiedzieć na pytanie o finansowanie emerytur, równowagę finansów publicznych i aktywność zawodową starzejącego się społeczeństwa.

Francja pokazuje więc napięcie, które będzie wracało w całej Europie. Społeczeństwa nie chcą pracować dłużej, ale jednocześnie chcą zachować wysokie emerytury, dobrą ochronę zdrowia i rozbudowane państwo opiekuńcze. Demografia sprawia, że pogodzenie tych oczekiwań będzie coraz trudniejsze.

Japonia jest ostrzeżeniem dla Europy

Japonia najwcześniej weszła w rzeczywistość, do której Europa dopiero się zbliża. To kraj rekordowo starego społeczeństwa, niskiej dzietności i rosnącej aktywności zawodowej seniorów.

W tekście „Dlaczego seniorzy w Japonii są aktywni zawodowo?” pokazano, że liczba Japończyków powyżej 65. roku życia pozostających na rynku pracy rosła przez wiele lat, a osoby starsze stanowią istotną część całej siły roboczej kraju. Autorzy tekstu zwracają uwagę, że jest to odpowiedź na starzenie się społeczeństwa, rosnące koszty opieki i niewystarczającą liczbę ludzi młodych.

Japonia pokazuje, że dłuższa praca nie zawsze będzie oznaczała jedno administracyjne przesunięcie wieku emerytalnego. Może oznaczać raczej stopniowe przekształcanie całego rynku pracy. Seniorzy będą pracować częściej, ale inaczej. Część z nich pozostanie aktywna z powodów finansowych, część z powodu lepszego zdrowia, część dlatego, że praca stanie się sposobem utrzymania relacji społecznych i poczucia sensu. Europa może pójść podobną drogą.

Dłuższa praca nie może oznaczać tylko późniejszej emerytury

Największym błędem byłoby sprowadzenie całej debaty do jednego pytania: 65, 67 czy 70 lat. To zbyt wąskie ujęcie.

Europa będzie musiała przemyśleć cały model aktywności zawodowej. Jeśli ludzie mają pracować dłużej, państwa i firmy muszą stworzyć warunki do dłuższej pracy. Oznacza to zmianę organizacji pracy, rozwój kształcenia ustawicznego, lepszą ochronę zdrowia, większą elastyczność zatrudnienia i nowe podejście do osób po pięćdziesiątym i sześćdziesiątym roku życia.

W tekście „Polska nie jest gotowa na starzenie się społeczeństwa” Hubert Żbikowski zwraca uwagę, że starzenie się społeczeństwa oznacza nie tylko problem emerytur, lecz także rosnące obciążenie młodych pokoleń oraz konieczność przebudowy systemu opieki i rynku pracy.

To ważne, ponieważ dłuższa praca nie może być przedstawiana wyłącznie jako przymus. Jeśli ma być społecznie akceptowalna, musi zostać wpisana w nowy model życia. Inaczej będzie wywoływać opór podobny do tego, który obserwowaliśmy we Francji.

Sztuczna inteligencja nie wystarczy

Często pojawia się argument, że automatyzacja i sztuczna inteligencja rozwiążą problem starzenia się społeczeństw. Technologia może rzeczywiście zwiększyć produktywność i ograniczyć skutki niedoboru pracowników, ale nie unieważni demografii.

Prof. Agnieszka Chłoń-Domińczak w rozmowie opublikowanej na Wszystko co Najważniejsze wskazuje, że sztuczna inteligencja, robotyka i automatyzacja mogą być sprzymierzeńcami gospodarki w warunkach kurczących się zasobów pracy. Jednocześnie jednak podkreśla, że konieczne pozostają zmiany w wieku emerytalnym, rynku pracy, opiece długoterminowej i edukacji.

To oznacza, że technologia może złagodzić skutki kryzysu demograficznego, ale nie zastąpi całkowicie ludzi. Szczególnie w ochronie zdrowia, opiece nad seniorami, edukacji i usługach społecznych człowiek pozostanie kluczowy.

Dłuższa praca będzie wymagała nowego kontraktu społecznego

Największym wyzwaniem nie będzie samo podniesienie wieku emerytalnego. Największym wyzwaniem będzie zbudowanie nowego kontraktu społecznego.

Obywatele muszą wiedzieć, dlaczego mają pracować dłużej. Muszą widzieć, że państwo nie tylko przesuwa granicę emerytury, ale równocześnie inwestuje w zdrowie, edukację, elastyczność pracy, opiekę nad seniorami i stabilność rodzin. Bez tego debata o dłuższej pracy będzie odbierana jako technokratyczny nakaz.

W rzeczywistości powinna zostać przedstawiona inaczej: jako odpowiedź na wielki sukces cywilizacyjny, jakim jest dłuższe życie. Problem polega na tym, że dłuższe życie wymaga innej organizacji całego społeczeństwa.

Europa będzie pracować dłużej, bo będzie żyć dłużej

Najważniejsza odpowiedź na pytanie postawione w tytule jest prosta. Europa będzie musiała pracować dłużej, ponieważ będzie żyć dłużej, rodzić mniej dzieci i mieć coraz mniej osób w wieku produkcyjnym. Nie oznacza to jednak, że przyszłość musi być wyłącznie scenariuszem wyrzeczeń.

Jeśli Europa dobrze wykorzysta dodatkowe lata życia, może zbudować bardziej elastyczny, bardziej dojrzały i bardziej odpowiedzialny model społeczny. Jeśli tego nie zrobi, dłuższa praca stanie się źródłem konfliktu politycznego i pokoleniowego.

Demografia nie zostawia Europie wielu łatwych rozwiązań. Pozostawia jednak wybór, czy dłuższe życie stanie się dla kontynentu ciężarem, czy jednym z fundamentów nowej cywilizacyjnej równowagi.

Grzegorz Kim