Czy Europa traci władzę nad światem?

Jeszcze kilkanaście lat temu Europa wydawała się jednym z naturalnych centrów świata. To tutaj powstawały normy prawne, standardy gospodarcze, modele społeczne i polityczne, które kopiowały inne państwa. Europejscy przywódcy przekonywali, że historia ostatecznie potwierdziła wyższość liberalnego modelu Zachodu. Tymczasem XXI wiek coraz wyraźniej pokazuje coś odwrotnego: świat przestaje krążyć wokół Europy. Największe tempo wzrostu przesuwa się do Azji. Technologie przyszłości rozwijają się głównie w Stanach Zjednoczonych i Chinach. Demografia działa przeciwko Europie. A nowe mocarstwa coraz częściej traktują Unię Europejską nie jako centrum świata, lecz jako jeden z wielu regionów globalnej układanki.

.Europa nie znika. Nadal pozostaje jednym z najbogatszych i najbardziej stabilnych obszarów świata. Ale po raz pierwszy od kilku stuleci musi nauczyć się funkcjonować nie jako centrum systemu międzynarodowego, lecz jako jedna z jego części.

Europa była sercem świata przez kilka stuleci

Przez ponad pięćset lat to Europa wyznaczała kierunek globalnej historii. Europejskie imperia kontrolowały handel, finanse, technologie, morza i kulturę. Nawet po dwóch wojnach światowych kontynent zachował ogromny wpływ na świat dzięki Stanom Zjednoczonym, które przejęły rolę lidera Zachodu, ale pozostawały głęboko zakorzenione w europejskiej cywilizacji politycznej.

Jeszcze po zakończeniu zimnej wojny wielu europejskich liderów uwierzyło, że model liberalnej demokracji i gospodarki rynkowej stanie się uniwersalnym wzorcem dla całego świata. Rozszerzenie Unii Europejskiej, siła wspólnego rynku i atrakcyjność europejskiego stylu życia dawały poczucie trwałej przewagi.

Problem polegał jednak na tym, że Europa zaczęła mylić stabilność z siłą. W czasie gdy europejskie państwa coraz mocniej koncentrowały się na regulacjach, dobrobycie i zarządzaniu istniejącym porządkiem, reszta świata rozpoczęła wyścig o nową władzę technologiczną, przemysłową i demograficzną.

Jak zauważał Andrew A. Michta na łamach „Wszystko co Najważniejsze”, świat wszedł w epokę brutalnej rywalizacji mocarstw, w której przewagę zdobywają państwa zdolne do szybkiego działania, mobilizacji przemysłowej i kontroli technologii strategicznych. Europa przez długi czas zachowywała się tak, jakby epoka geopolityki już się skończyła.

Azja rośnie szybciej niż Europa

Największa zmiana XXI wieku dokonuje się dziś w Azji. To tam znajduje się coraz większa część światowej produkcji, handlu, technologii i klasy średniej. Chiny stały się rywalem Stanów Zjednoczonych. Indie rosną demograficznie i gospodarczo szybciej niż Europa. Państwa Azji Południowo-Wschodniej budują własne centra przemysłowe i finansowe.

Europa tymczasem coraz częściej przypomina kontynent dojrzały, stabilny, ale wolniejszy od swoich konkurentów. W wielu dziedzinach europejska gospodarka pozostaje potężna, jednak to nie Europa narzuca dziś tempo rewolucji technologicznej. Największe platformy cyfrowe świata powstają w USA i Chinach. Największe inwestycje w sztuczną inteligencję realizowane są poza Europą. To samo dotyczy półprzewodników, infrastruktury cyfrowej czy wyścigu kosmicznego.

Coraz większą rolę odgrywa także demografia. Europa starzeje się szybciej niż większość świata. Afryka i Azja zyskują przewagę liczebną, która przekłada się na siłę gospodarczą, wojskową i polityczną.

W swoich analizach Edward Lucas wielokrotnie ostrzegał, że Europa może utracić zdolność strategicznego myślenia, jeśli nie zacznie traktować geopolityki równie poważnie jak jej globalni rywale.

Europa nadal ma ogromne atuty

Mówienie o „końcu Europy” byłoby jednak błędem. Kontynent nadal posiada ogromną siłę gospodarczą, naukową i kulturową. Europejskie uniwersytety należą do najlepszych na świecie. Europejskie społeczeństwa pozostają jednymi z najbardziej stabilnych i bezpiecznych. Unia Europejska jest jednym z największych rynków globu.

Europa posiada również coś, czego często brakuje innym regionom świata: zdolność budowania trwałych instytucji i kompromisów politycznych. W epoce chaosu może to okazać się ogromną przewagą.

Pytanie brzmi jednak, czy sama stabilność wystarczy w świecie gwałtownej konkurencji technologicznej i strategicznej.

Coraz częściej widać bowiem, że świat nagradza państwa zdolne do szybkiej mobilizacji zasobów, agresywnej polityki przemysłowej oraz długoterminowego planowania strategicznego. W tym sensie Europa znalazła się pomiędzy dwoma modelami: amerykańską dynamiką technologiczną i chińskim państwowym kapitalizmem.

Świat po 2030 roku może wyglądać zupełnie inaczej

Największym wyzwaniem dla Europy nie jest dziś jeden konkretny kryzys, lecz tempo zmiany świata. Jeszcze dwadzieścia lat temu większość największych gospodarek globu znajdowała się na Zachodzie. Za kilkanaście lat układ sił może wyglądać zupełnie inaczej.

Rosną Indie. Rośnie Azja Południowo-Wschodnia. Afryka stanie się najdynamiczniej rozwijającym się demograficznie kontynentem świata. Państwa Zatoki Perskiej inwestują gigantyczne środki w technologie przyszłości. Coraz większą rolę odgrywają państwa średniej wielkości, które potrafią prowadzić elastyczną politykę pomiędzy największymi mocarstwami.

Europa wciąż może pozostać jednym z filarów światowego systemu. Ale aby tak się stało, będzie musiała odzyskać zdolność strategicznego myślenia o sile, technologii, bezpieczeństwie i demografii.

Bo XXI wiek może okazać się pierwszym od wielu stuleci okresem, w którym świat nie będzie już zorganizowany wokół Europy.

Sebastian Nizio