Cyfryzacja coraz szerzej wkracza w nasze życie
Prof. Michał KLEIBER
Tożsamość cyfrowa może stać się fundamentem bezpiecznego, przyjaznego i nowoczesnego świata cyfrowego. Dzięki regulacjom takim jak eIDAS i EUDI Wallet obywatele i przedsiębiorstwa w całej Unii Europejskiej zyskają dostęp do bezpiecznych, zintegrowanych i transgranicznych usług online – pisze prof. Michał KLEIBER
.Nieustannie słyszymy od wielu lat o planach cyfryzacji otaczającej nas rzeczywistości, potencjalnych z tego wielkich korzyściach, a także o nieuniknionych zagrożeniach. Informacje na ten temat, szczególnie dotyczące sztucznej inteligencji, budziły często wątpliwości, wynikające z niewiary w realność obiecywanych zastosowań. Niezaprzeczalnym faktem jest jednak, że plany te coraz częściej zamieniają się dzisiaj w realia.
Korzyści w życiu publicznym związane z cyfrowymi technologiami – w komunikacji medialnej, medycynie, transporcie, logistyce i licznych innych obszarach – stają się coraz widoczniejsze, choć wśród niedawno wprowadzonych w życie zastosowań pojawia się także dużo znaków zapytania. Ich przykładami są trudności – trzeba mieć nadzieję, że przejściowe – takie jak np. kłopoty z odpowiedzialnością za decyzje podejmowane przez AI, możliwości szerokiej propagandy, mogącej znacząco wpływać na funkcjonowanie demokracji, czy zakłócenia w realizacji skutecznych procesów edukacyjnych.
Najszersze wdrożenia nowych technologii koncentrują się obecnie wokół sztucznej inteligencji, automatyzacji procesów oraz wykorzystywania chmury i zapewniania cyberbezpieczeństwa. Wdrażanie tych rozwiązań ma na celu głównie redukcję kosztów, wsparcie decyzyjne i ochronę danych. W obszarze sztucznej inteligencji powszechne stało się przechodzenie od prostych chatbotów do wdrożeń samodzielnych agentów AI, którzy potrafią analizować dane, przewidywać trendy i realizować złożone zadania bez udziału człowieka. Masowe wdrażanie zaawansowanej automatyzacji obserwujemy w logistyce, produkcji oraz systemach wspomagających zarządzanie. Cyberbezpieczeństwo w chmurze oznacza zaś, że w obliczu rosnącej cyfryzacji priorytetem staje się ochrona infrastruktury z wykorzystaniem technologii wbudowanych w systemie, odpornych na ataki.
Powyższe wdrożenia opisywane są szczegółowo w rozlicznych tekstach. W tym artykule opiszemy natomiast sprawy o innym charakterze i rzadko na razie prezentowane, ale także mające olbrzymi zasięg i wielkie publiczne konsekwencje.
Z zapowiadanych obecnie nieodległych wdrożeń o szerokim zasięgu wymienić można na przykład wprowadzenie w administracji publicznej do codziennej pracy urzędów polski model językowy PLLuM (Polish Large Language Model), zmieniający sposób przygotowywania dokumentów – jest to jeden z pierwszych realnych testów sztucznej inteligencji w administracji. Model ten jest rozwijany z myślą o krajowych realiach językowych, administracyjnych i prawnych i ma za zadanie skrócenie czasu obsługi rozpatrywanych spraw, zmieniając działania urzędników na rzecz wyzwań wymagających specjalnych kompetencji. Model musi być oczywiście trenowany na sprawdzonych zbiorach danych. Celem wprowadzającego to rozwiązanie Ministerstwa Cyfryzacji jest nie tylko budowa skutecznego narzędzia dla państwa, ale też udostępnienie rozwiązań, z których korzystać będą mogły również środowiska przedsiębiorców i naukowców. Skuteczność wprowadzanego rozwiązania jest widoczna już dzisiaj, ponieważ w pierwszych miejscach, w których je zastosowano, widoczne jest skrócenie kolejek petentów. Oczywiście istnieje także ryzyko odpowiedzialności za błędy, które w administracji mogą mieć niebagatelne konsekwencje prawne, ale tak jak np. w diagnozach medycznych odpowiedzialność za ostateczne decyzje muszą zawsze ponosić konkretne osoby.
.Jeszcze większy wpływ na funkcjonowanie społeczeństwa będzie miało wprowadzenie w ciągu najbliższych paru lat w całej Unii Europejskiej powszechnej tożsamości cyfrowej, czyli zestawu danych pozwalających na identyfikację w środowisku cyfrowym osób fizycznych, przedsiębiorstw i urządzeń cyfrowych.
Tożsamość cyfrowa osób fizycznych jest przypisana do konkretnych osób fizycznych, umożliwiając potwierdzanie tożsamości i uzyskiwanie dostępu do usług publicznych i prywatnych. Dzięki niej użytkownicy będą mogli logować się do systemów administracji publicznej, korzystać z usług zdrowotnych, bankowych oraz innych usług online bez konieczności fizycznej obecności. Sednem tego sposobu identyfikacji obywateli jest w zamierzeniu ułatwienie wielu czynności prowadzonych bez wychodzenia z domu w urzędach i instytucjach publicznych oraz w trakcie podróży zagranicznych. Tożsamość cyfrowa przedsiębiorstw przypisana jest z kolei do konkretnych firm, umożliwiając bezpieczne transakcje elektroniczne, podpisywanie dokumentów elektronicznych i składanie wniosków w urzędach, a także prowadzenie działalności gospodarczej w sposób zdalny i bezpieczny. Tożsamość cyfrowa urządzeń zaś jestprzypisana do konkretnych urządzeń IoT, takich jak komputery czy smartfony i wiele innych.
Potencjalne znaczenie koncepcji tożsamości cyfrowej dobrze podkreślają jej niekiedy używane alternatywne nazwy, takie jak „byt cyfrowy” czy nawet „sobowtór cyfrowy”. Wprowadzające tę ideę rozporządzenie, nazywane eIDAS (Electronic Identification, Authentication and Trust Services), przyjęto w UE w roku 2014. Jego celem była harmonizacja usług zaufania i identyfikacji elektronicznej w państwach członkowskich. W roku 2024 Komisja Europejska wprowadziła nowelizację tej koncepcji w postaci tzw. Europejskiego Portfela Tożsamości Cyfrowej, nazwanego EUDI Wallet (European Digital Identity Wallet), będącego osobistą aplikacją umożliwiającą obywatelom przechowywanie tożsamości, danych i dokumentów cyfrowych (np. dowodu osobistego, prawa jazdy, dyplomów, karty ubezpieczenia zdrowotnego) i zarządzanie nimi.
Bardzo ważne jest, że użytkownik otrzyma pełną kontrolę nad zebranymi danymi i będzie mógł decydować o ich dostępności. Unijny portfel tożsamości cyfrowej zobowiązuje wszystkie państwa członkowskie do jego szybkiego wdrożenia. Indywidualne dane identyfikacyjne będą przekazywane przez obywateli w trakcie załatwiania spraw w urzędach, bankach, szpitalach czy serwisach e-handlu i przed nawiązaniem kontaktu będą przez te instytucje weryfikowane. Rozporządzenie to zapewnia, że tożsamość elektroniczna potwierdzona w jednym państwie członkowskim będzie akceptowana w pozostałych państwach członkowskich, co zwiększa zaufanie do usług online oraz upraszcza interakcje transgraniczne. W szerokim sondażu przeprowadzonym w państwach Unii 2/3 obywateli opowiedziało się zdecydowanie za szybkim wprowadzeniem tej idei w życie, a 1/4 zadeklarowała już nawet posiadanie oficjalnego identyfikatora mobilnego zatwierdzonego przez swoje państwo.
Przy wszystkich ewidentnych zaletach cyfrowej tożsamości także w tej sprawie nie można zapominać o zagrożeniach związanych z jej powszechnym wykorzystywaniem. Sednem problemów jest oczywiście możliwość kradzieży tej tożsamości ze wszystkimi olbrzymimi tego konsekwencjami. Już dzisiaj straty firm i osób ponoszone w wyniku takich kradzieży znacznie przekraczają straty ponoszone w wyniku kradzieży tradycyjnych, papierowych bądź plastikowych dokumentów – dowodów osobistych, paszportów, kart bankomatowych itp. Niestety, praktyka pokazuje, że nawet najlepsze z istniejących zabezpieczeń systemów elektronicznych nie potrafi zapobiec wszystkim potencjalnym kradzieżom danych.
.Hakerzy nieustannie starają się wyszukiwać nowe sposoby na ominięcie zabezpieczeń oraz przejęcie naszych danych wrażliwych czy też finansów, wykorzystując najczęściej tzw. malware, czyli złośliwe oprogramowanie. Dużym zagrożeniem jest kradzież przez cyberprzestępców naszej tożsamości w celu wyłudzania pieniędzy lub uzyskiwania innych korzyści materialnych. Dostępne dane na ten temat są obecnie wręcz przerażające, a ich skala szybko rośnie. Dokłada się do tego sztuczna inteligencja, pozwalająca na zautomatyzowanie oszustw i ich jednoczesne popełnianie w wielu miejscach.
Coraz częstszym elementem przestępstw stają się tzw. tożsamości syntetyczne, wykorzystujące dane dotyczące kilku osób, do tworzenia tożsamości fikcyjnej. Umożliwia to oszustom stopniowe budowanie wiarygodności i popełnianie przez nieistniejące osoby najróżniejszych przestępstw. Trzeba mieć nadzieję, że aktualne i mocno akcentowane obietnice regulatorów dotyczące skuteczności zabezpieczeń cyfrowych tożsamości przed przestępstwami zostaną spełnione. Kluczem jest tu konsekwentne znajdowanie zabezpieczeń nieograniczających działań fundamentalnie mających ułatwiać komunikację ludzi, firm i urzędów.
Poprzez konsolidację cyfrowych identyfikatorów, umożliwienie weryfikacji tożsamości oraz wspieranie elektronicznych środków identyfikacji realizowana idea ma stanowić europejską wizję cyfrowej przyszłości, opartą na zaufaniu, użyteczności i bezpieczeństwie. Polska aktywnie uczestniczy w unijnych inicjatywach testowych dotyczących omawianych procedur i jest uznawana za jednego z liderów wdrożeń w Europie Środkowo-Wschodniej. Dzięki temu może mieć realny wpływ na kształtowanie standardów przyszłej europejskiej tożsamości cyfrowej.
.Mimo opisanych zagrożeń powtórzmy w podsumowaniu jednak optymistycznie, że tożsamość cyfrowa może stać się fundamentem bezpiecznego, przyjaznego i nowoczesnego świata cyfrowego. Dzięki regulacjom takim jak eIDAS i EUDI Wallet obywatele i przedsiębiorstwa w całej Unii Europejskiej zyskają dostęp do bezpiecznych, zintegrowanych i transgranicznych usług online.
