Ilja JASZYN i Rosja, której nie słychać

Ilja Jaszyn, były więzień polityczny i założyciel Pokojowej Rosji, przekonuje w rozmowie z Laure Mandeville w „Le Figaro”, że wojna przeciwko Ukrainie jest próbą odwrócenia rozpadu sowieckiego imperium. W towarzyszącym wywiadowi komentarzu francuska autorka pyta o Rosjan, którzy milczą. Właśnie w nich opozycjonista upatruje zaplecza przyszłej zmiany, uzależniając jej szanse od przetrwania Ukrainy i pomocy Europy.

.Rozmowa opublikowana 13 listopada 2026 roku w „Le Figaro” łączy biografię człowieka skazanego za mówienie o zbrodniach rosyjskiej armii z pytaniem o przyszłość państwa, które zamieniło wojnę w narzędzie utrzymywania władzy. Laure Mandeville rozmawia z Jaszynem przy okazji forum dialogu z rosyjską opozycją demokratyczną, zorganizowanego we francuskim Zgromadzeniu Narodowym przez Natalię Pouzyreff. Jej rozmówca mieszka dziś w Berlinie i buduje ugrupowanie, które chce w przyszłości uczestniczyć w sprawowaniu władzy w Rosji. Wywiad z Ilją Jaszynem dotyczy zarówno warunków takiej zmiany, jak i powodów, dla których rosyjskie państwo ponownie sięgnęło po imperialną przemoc.

Rozmowie towarzyszy komentarz Laure Mandeville „En Russie, les automates, les révoltés et les silencieux”, poświęcony podporządkowanym, zbuntowanym i milczącym mieszkańcom Rosji. Oba teksty tworzą wspólną opowieść o państwie represji i społeczeństwie, którego rzeczywistych przekonań nie sposób odczytać wyłącznie z oficjalnych deklaracji. Jaszyn mówi o politycznej alternatywie, Mandeville zastanawia się nad ludźmi, którzy mogliby kiedyś udzielić jej poparcia. W centrum pozostaje pytanie o to, czy narastający koszt wojny zdoła podważyć posłuszeństwo wobec Kremla.

Kim jest Ilja Jaszyn

Urodzony 29 czerwca 1983 roku w Moskwie Ilja Jaszyn należy do pokolenia rosyjskich opozycjonistów, których dorosłe życie polityczne niemal w całości przypadło na epokę Władimira Putina. Rozpoczynał działalność w liberalnym Jabłoku, kierował jego organizacją młodzieżową, a następnie współtworzył ruch Solidarność. Działał również w ugrupowaniu Parnas i uczestniczył w protestach domagających się uczciwych wyborów oraz swobód obywatelskich.

Był współpracownikiem Borysa Niemcowa i należał do środowiska, które próbowało utrzymać w Rosji przestrzeń niezależnej polityki. Po zamordowaniu Niemcowa w 2015 roku zaangażował się w dokończenie i przedstawienie raportu „Putin. Wojna”, dokumentującego rosyjskie zaangażowanie w konflikt we wschodniej Ukrainie. Zajmował się również ujawnianiem mechanizmów władzy i przemocy, czego przykładem był jego raport o Ramzanie Kadyrowie. Działalność Jaszyna obejmowała więc protest uliczny, pracę nad raportami oraz próby wykorzystywania instytucji wyborczych, dopóki pozostawało to możliwe.

W 2017 roku został radnym moskiewskiego rejonu krasnosielskiego, a następnie stanął na czele tamtejszej rady deputowanych. Funkcję przewodniczącego sprawował do 2021 roku. Ten samorządowy etap jego biografii oznaczał doświadczenie pracy w instytucji pochodzącej z wyborów, przy ograniczonych kompetencjach lokalnej władzy i narastającej presji państwa. Pozwala też zrozumieć, dlaczego na emigracji Jaszyn ponownie sięga po formę partii politycznej i mówi o przygotowaniu do rządzenia.

Po rozpoczęciu pełnoskalowej inwazji na Ukrainę pozostał w Rosji i publicznie występował przeciwko wojnie. W grudniu 2022 roku został skazany na osiem i pół roku kolonii karnej za wypowiedzi dotyczące zabójstw ukraińskich cywilów w Buczy, które rosyjska prokuratura uznała za rozpowszechnianie fałszywych informacji o armii. Europejska Służba Działań Zewnętrznych w komunikacie z 9 grudnia 2022 roku oceniła wyrok jako motywowany politycznie i wezwała do jego bezwarunkowego uwolnienia. Sprawę Jaszyna wskazała jako przykład wykorzystania przepisów o tak zwanych fałszywych wiadomościach do uciszania krytyki rosyjskiej agresji.

Wyszedł na wolność 1 sierpnia 2024 roku w ramach wielostronnej wymiany więźniów między Rosją a państwami Zachodu. Po przyjeździe do Niemiec podkreślał, że nie chciał opuszczać ojczyzny, ponieważ możliwość prowadzenia działalności politycznej we własnym kraju uważał za część swojego sprzeciwu wobec reżimu. Uwolnienie oznaczało zatem także przymusową emigrację i konieczność odbudowania działalności w zupełnie innych warunkach. W rozmowie z Mandeville powraca ten dylemat: jak przygotowywać zmianę w Rosji, pozostając poza jej granicami.

Imperium, które próbuje odwrócić historię

Najważniejsza historyczna diagnoza Jaszyna dotyczy roku 1991. Przez długi czas można było sądzić, że sowieckie imperium rozpadło się zaskakująco szybko i przy stosunkowo niewielkiej liczbie ofiar, w przeciwieństwie do Jugosławii. Zdaniem opozycjonisty różnica była jednak przede wszystkim różnicą skali i czasu: przemoc towarzysząca rozpadowi większego państwa została rozciągnięta na kolejne dziesięciolecia. Dzisiejsza wojna jest w jego interpretacji częścią tego niezakończonego procesu.

„Jesteśmy świadkami odroczonego rozpadu ZSRR” – mówi Jaszyn. W jego ujęciu już w wypowiedziach rosyjskich polityków z końca 1991 roku można dostrzec pokusę rewizji skutków upadku sowieckiego państwa. Trudności następnej dekady stworzyły warunki do odwetu, a utrata imperium została przedstawiona jako krzywda wymagająca naprawienia. Putinowska polityka usiłuje więc cofnąć rozstrzygnięcie historyczne, którego część rosyjskich elit nigdy nie zaakceptowała.

Mandeville zwraca uwagę także na przejęcie państwa przez ludzi służb specjalnych. Jaszyn zgadza się z tym rozpoznaniem: nawet sowiecki KGB podlegał partii, podczas gdy obecnie, jak ocenia, służby stały się ośrodkiem kontrolującym całą strukturę władzy. Wspomina protest młodych działaczy Jabłoka przeciwko przywróceniu na Łubiance tablicy upamiętniającej Jurija Andropowa. Odczytywali ten gest jako zapowiedź modelu państwa budowanego przez Putina, a nie tylko jako spór o historyczny symbol.

Przeciwko takiemu porządkowi Jaszyn chce budować Pokojową Rosję. Jej zjazd założycielski odbył się w Berlinie 12–13 czerwca 2026 roku, a on został wybrany przewodniczącym. Deklarowane cele ugrupowania obejmują zakończenie wojny, odejście od polityki imperialnej, przywrócenie praw i wolności oraz naprawienie szkód wyrządzonych Ukrainie. Organizacja działa na emigracji i nie jest zarejestrowaną partią w Federacji Rosyjskiej; 6 listopada rosyjskie Ministerstwo Sprawiedliwości wpisało ją do rejestru tak zwanych zagranicznych agentów.

Nazwa ugrupowania ma wyrażać odmienną koncepcję siły państwa. Jaszyn przeciwstawia przymusowi i zastraszaniu zdolność przyciągania ludzi, współpracy i rozwoju. „Rosja, aby być naprawdę silna, rozwijać się i stawać się zamożna, musi być pokojowa, nauczyć się cenić ludzkie życie i znać jego wartość, zamiast poświęcać setki tysięcy ludzi zachciankom swoich przywódców politycznych” – przekonuje w rozmowie z Mandeville. Uznanie wartości życia przedstawia jako zasadniczy punkt swojego programu i odpowiedź na doświadczenie wojny.

Jaszyn przywołuje także historyczne przykłady organizacji tworzonych poza granicami ojczyzny. Szczególne znaczenie przypisuje portugalskim socjalistom, których partia powstała w Niemczech w 1973 roku, a po upadku dyktatury uczestniczyła w budowaniu nowego porządku politycznego. Porównanie ma uzasadniać sens przygotowań prowadzonych na emigracji, nawet gdy perspektywa powrotu wydaje się odległa. W jego strategii partia ma czekać na moment otwarcia i dysponować wówczas ludźmi, programem oraz strukturą.

Milczący Rosjanie w diagnozie Laure Mandeville

W komentarzu towarzyszącym wywiadowi Mandeville wraca do Astolphe’a de Custine’a, francuskiego podróżnika, którego dziewiętnastowieczny opis Rosji stał się świadectwem rozczarowania tamtejszą tyranią. Jego rozróżnienie między zbuntowanymi a automatami przenosi na współczesne państwo Putina. W kategorii automatów umieszcza funkcjonariuszy tropiących najmniejsze oznaki sprzeciwu, podporządkowanych przedsiębiorców oraz elity dostosowujące swoje stanowisko do decyzji przywódcy. Pisze również o żołnierzach wysyłanych na wojnę pod przymusem albo skłanianych do niej pieniędzmi.

W analizie „W Rosji automaty, zbuntowani i milczący” posłuszeństwo jest częścią systemu, który przerzuca odpowiedzialność w dół i wymaga wykonywania kolejnych poleceń. Autorka przywołuje obraz przedsiębiorcy sporządzającego listy pracowników nadających się do mobilizacji, znany z filmu „Minotaur” Andrieja Zwiagincewa. W ten sposób opisuje przenikanie wojny do instytucji, zakładów pracy i codziennych decyzji. Reżim opiera się na aparacie represji, ale także na współudziale tych, którzy dostosowują się do jego wymagań.

Druga grupa jest mniej liczna, ponieważ jawny sprzeciw grozi więzieniem, wygnaniem, a czasem śmiercią. Mandeville opisuje rozpad środowiska, które wcześniej pozwalało organizować niezależną działalność: redakcji, organizacji pozarządowych i kręgów akademickich. Przypomina wystąpienie Dmitrija Muratowa, szefa „Nowej Gaziety”, pokazującego fotografie uwięzionej reżyser Jewgienii Bierkowicz, dokumentujące jej wyniszczenie. Przywołując Memoriał, podaje liczbę niemal 1800 więźniów politycznych oraz szerszą kategorię około 5800 osób pozbawionych wolności z powodów politycznych.

Najważniejsza dla politycznego zamysłu Jaszyna jest jednak trzecia grupa: ludzie milczący, których Mandeville nazywa wewnętrznymi emigrantami. Pozornie podporządkowani, mogą uważać wojnę za zbrodniczą albo jej cenę za niemożliwą do zaakceptowania, lecz nie ujawniają swoich przekonań. Autorka stawia pytanie o ich liczebność i możliwość przyszłego działania; nie przedstawia ich jako rozpoznanej, zorganizowanej większości. Jaszyn zakłada natomiast, że ta część społeczeństwa jest znaczna i będzie rosła wraz z kosztami wojny.

W samym wywiadzie opozycjonista przekonuje, że łatwiej popierać imperializm w internetowych komentarzach niż w sytuacji, gdy rodzina traci syna albo środki utrzymania. Przewiduje dalszą, stopniowo prowadzoną mobilizację, w pierwszej kolejności uderzającą w prowincję i omijającą największe miasta. Są to jego prognozy dotyczące zachowania Kremla i reakcji społecznych. Komentarz Mandeville wskazuje zarazem podstawową niewiadomą tej strategii: kiedy milczenie wynikające z obawy o własne bezpieczeństwo mogłoby zmienić się w polityczne działanie.

Rosja po Putinie i europejska stawka wojny

Jaszyn uważa putinowski system za silnie spersonalizowany. W jego ocenie usuwanie potencjalnych następców i brak utrwalonego mechanizmu sukcesji sprawiają, że odejście przywódcy stworzyłoby przestrzeń do zmiany ustrojowej. Nie utożsamia jednak takiego otwarcia z pewnym zwycięstwem demokratów. „Odejście Putina nie oznacza, że automatycznie pójdziemy w stronę demokracji… Ale otwiera przestrzeń” – zastrzega.

Wśród możliwych następstw wskazuje zarówno kolejną dyktaturę skupioną wokół jednej osoby, jak i porządek oligarchiczny czy demokratyczną transformację. Obawia się również rozpadu Federacji Rosyjskiej, wiążąc taki scenariusz z ryzykiem konfliktów terytorialnych oraz utraty kontroli nad arsenałem jądrowym. Za pożądany kierunek uznaje demokratyczne państwo federalne, szanujące obywateli i ich prawa. Cała ta konstrukcja pozostaje projektem politycznym, którego realizację uzależnia od osłabienia obecnego reżimu.

Dlatego jego apel do Europejczyków koncentruje się na obronie Ukrainy. „Wkraczamy w decydujący rok: jeśli Ukraina przegra z Putinem, wyrządzi to ogromną szkodę całemu zachodniemu systemowi bezpieczeństwa. Nasze główne przesłanie jest więc następujące: chrońcie Ukrainę przed Putinem” – mówi Mandeville. W tej argumentacji ukraiński opór ma znaczenie dla bezpieczeństwa Europy, a zarazem ogranicza możliwość przedstawienia imperialnej wojny jako rosyjskiego sukcesu. Mandeville właśnie z przetrwaniem Ukrainy, wspieranej przez Europę, łączy polityczny zakład opozycjonisty liczącego na przyszłe otwarcie w Rosji.

Laure Mandeville i „Narodziny nowej Europy”

Problematyka obu publikacji należy do tematów, którymi Mandeville zajmuje się od dziesięcioleci. Do działu zagranicznego „Le Figaro” dołączyła w 1989 roku, relacjonowała upadek komunizmu oraz przemiany w Rosji, Ukrainie i Europie Środkowo-Wschodniej. W latach 1997–2000 była korespondentem dziennika w Moskwie, a później kierowała jego biurem w Waszyngtonie. Jest autorką książek poświęconych rosyjskiej armii i imperialnym ambicjom Moskwy, w tym „La reconquête russe”, wydanej w 2008 roku.

Czytelnicy „Wszystko co Najważniejsze” znają jej analizę „Niezrozumienie natury Rosji może doprowadzić do tragedii”, opublikowaną w lipcu 2022 roku. Mandeville tłumaczyła w niej, jak historyczne związki francusko-rosyjskie i podziw dla rosyjskiej kultury przesłaniają części zachodnich elit naturę rosyjskiej władzy. Zwracała uwagę na pobłażliwość wobec imperialnej nostalgii oraz na niedostateczne rozumienie zagrożenia dla Ukrainy i całej Europy. Przypominała też własny pobyt w Warszawie w 1982 roku, który pomógł jej zrozumieć polskie doświadczenie rosyjskiej dominacji.

Do problemu historycznej ciągłości przemocy powróciła w debacie „Jak ukarać Putina?”, zorganizowanej przez „Wszystko co Najważniejsze” w ramach Tocqueville w Warszawie. W rozmowie z udziałem prof. Konstantyna Sigowa, Ołeksija Panycha, Nicolasa Tenzera, Łukasza Kamińskiego i Eryka Mistewicza mówiła o nierozliczonych zbrodniach komunizmu i ich związku z teraźniejszością Rosji. Akcentowała potrzebę zmierzenia się zarówno z totalitarnym dziedzictwem, jak i imperializmem. Ten kontekst pomaga zrozumieć pytania, które dziś zadaje Jaszynowi o służby specjalne, przemoc państwa i możliwość zerwania z przeszłością.

Szerszym zapisem jej namysłu nad Ukrainą jest książka „Narodziny nowej Europy”, napisana wspólnie z prof. Konstantynem Sigowem i wydana po polsku w 2023 roku przez Wydawnictwo „Wszystko co Najważniejsze”. Jej współautor jest ukraińskim filozofem związanym z Akademią Kijowsko-Mohylańską oraz wydawnictwem Duch i Litera, od lat uczestniczącym w dialogu intelektualnym między Ukrainą a Europą Zachodnią. Książka powstała z rozmów prowadzonych podczas wojny między Mandeville w Paryżu a prof. Sigowem w Kijowie. Łączy analizę rosyjskiego państwa z opisem historycznych źródeł ukraińskiej wolności i zdolności oporu.

We wstępie opublikowanym na naszych łamach jako „Narodziny nowej Europy. Ukraina nas obudziła” autorzy przyglądają się zachodnim złudzeniom po upadku ZSRR. Pokazują, jak długo Ukrainę postrzegano przez pryzmat Moskwy, pomijając jej własną historię i podmiotowość. Przeciwstawiają państwowemu bezprawiu znaczenie prawdy, godności i obywatelskiej solidarności. Ukraiński opór traktują jako doświadczenie, które może zmienić sposób myślenia całej Europy o wolności i bezpieczeństwie.

W przedmowie do polskiego wydania podkreślają ponadto znaczenie Polski i regionu dla zmieniającej się mapy politycznej kontynentu. Europa Zachodnia powinna w ich ujęciu uważniej słuchać narodów, których doświadczenie sowieckiej dominacji przez lata traktowała jako regionalną przeszłość. Książka „Narodziny nowej Europy” rozwija więc pytanie obecne również w najnowszych tekstach Mandeville: czy europejska solidarność okaże się wystarczająco trwała, by powstrzymać imperialną przemoc. Rozmowa z Jaszynem i komentarz o milczących Rosjanach dodają do niego kwestię przyszłości społeczeństwa żyjącego pod władzą Kremla.

Arkadiusz Jordan
Paryż