Doświadczenie Europy Środkowej. Skutki II wojny światowej i podziału kontynentu

Prof. Wojciech ROSZKOWSKI

Profesor zwyczajny nauk humanistycznych, nauczyciel akademicki, profesor Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie. Przewodniczący rady Muzeum Historii Polski. Autor publikacji na temat historii Polski XX wieku. Poseł do Parlamentu Europejskiego VI kadencji.

Narody Europy Zachodniej pamiętają zakończenie wojny jako wyzwolenie spod tyranii hitlerowskiej, podczas gdy narody Europy Środkowej i Wschodniej zostały wyzwolone spod władzy jednego systemu totalitarnego, by wpaść pod władzę drugiego – pisze prof. Wojciech ROSZKOWSKI

.Zbrojny konflikt europejski zaczął się 3 września 1939 roku, gdy dwa dni po agresji na Polskę Francja i Wielka Brytania wypowiedziały wojnę Niemcom. Ponieważ w tym czasie Francja i Wielka Brytania miały rozległe posiadłości kolonialne na rożnych kontynentach, można powiedzieć, że w tym momencie rozpoczęła się wojna światowa. Było to starcie totalitaryzmów hitlerowskiego i sowieckiego ze światem zachodnich demokracji. Kierujące się żądzą podbojów Niemcy hitlerowskie, zachęcone międzywojenną słabością demokracji w zachodniej Europie i układem Ribbentrop–Mołotow z 23 sierpnia 1939 roku, uderzyły na Polskę, wywołując straszliwą lawinę wydarzeń, które pochłonęły dziesiątki milionów ofiar. ZSRR odegrał w początkowej fazie wojny rolę wspólnika, który zadowala się pewnymi zyskami, ale pozornie stoi w cieniu. Pozornie, gdyż Moskwa dokonała 17 września 1939 roku inwazji na Polskę, w listopadzie 1939 roku – na Finlandię, a w lecie 1940 roku – na Litwę, Łotwę, Estonię i Rumunię.

Formalnie rzecz ujmując, w latach 1939–1941 trwała więc wojna między koalicją Wielkiej Brytanii, Francji i jej sojuszników – z Polską na czele – z koalicją Niemiec i ZSRR. Sytuacja ta trwała do momentu, gdy po rozgromieniu Francji wiosną 1940 roku Hitler uderzył na ZSRR w czerwcu 1941 roku Wówczas stał się możliwy sojusz rozpaczliwie szukającej pomocy Wielkiej Brytanii z ZSRR, a atak Japonii na Stany Zjednoczone w grudniu 1941 roku skłonił ostatecznie USA do udziału w wojnie przeciw państwom Osi (Niemcy, Japonia, Włochy). Wielka Trójka – USA, ZSRR i Wielka Brytania – była jednak koalicją osobliwą. Doraźnym celem ZSRR, państwa o ustroju totalitarnym, było odparcie najazdu Niemiec, ale w dalszej perspektywie Józef Stalin widział w wojnie szansę na ekspansję komunistycznego imperium. Wielka Brytania gotowa była zapłacić każdą cenę za podtrzymanie radzieckiego wysiłku wojennego, by odwrócić od siebie groźbę inwazji niemieckiej oraz zachować imperium kolonialne. Stany Zjednoczone wyszły z izolacji, by pokonać państwa Osi Berlin–Rzym–Tokio, ale nie miały jasnej wizji swego miejsca w przyszłym świecie. Teoretyczną podstawą współdziałania Wielkiej Trojki była Karta Atlantycka i Deklaracja Narodów Zjednoczonych.

Z punktu widzenia strategii wojennej każdy członek Wielkiej Trojki miał inną sytuację. Najsilniejsze gospodarczo Stany Zjednoczone walczyły z Japonią na Pacyfiku oraz z Włochami i Niemcami w Afryce i Europie, starając się oszczędzać życie swych żołnierzy. Znacznie słabsza Wielka Brytania także walczyła na dwóch frontach: przeciw Japonii w Azji oraz przeciw Włochom i Niemcom w Afryce i Europie. Najsłabszy ekonomicznie Związek Radziecki walczył na jednym tylko froncie – z Niemcami, korzystając z poważnej pomocy żywnościowej i sprzętowej sojuszników anglosaskich, którzy gotowi byli płacić wysoką cenę za udział ZSRR w koalicji. Stąd też, mimo szumnych deklaracji o demokracji i suwerenności, pod naciskiem sowieckim sojusznicy anglosascy zgodzili się na nieformalny podział sfer wpływów w Europie. Podczas konferencji w Teheranie porzucono brytyjski plan ofensywy bałkańskiej i uzgodniono monopol działań sowieckich na froncie wschodnim oraz anglo-amerykańskich na froncie zachodnim. W rezultacie wojska zwycięskiej koalicji wkraczały na terytorium pokonanych Niemiec z dwóch stron.

O ile Amerykanie i Brytyjczycy wsparli zasady demokracji w wyzwalanej przez siebie części Europy, o tyle ZSRR narzucił na zajmowanych przez siebie terenach władzę typu komunistycznego.

Dlatego też narody Europy Zachodniej pamiętają zakończenie wojny jako wyzwolenie spod tyranii hitlerowskiej, podczas gdy narody Europy Środkowej i Wschodniej zostały wyzwolone spod władzy jednego systemu totalitarnego, by wpaść pod władzę drugiego. Na skutek II wojny światowej Polska poniosła największe relatywnie straty ludnościowe i materialne. Kraj, który jako pierwszy stawił czoła agresji w 1939 roku, stracił w wyniku barbarzyństwa hitlerowskiego i sowieckiego około 25 proc. przedwojennej ludności (w tym prawie 3 mln obywateli pochodzenia żydowskiego, ofiar Holocaustu) i ogromną część majątku narodowego, a jego terytorium zostało przesunięte na zachód i pomniejszone. Na domiar złego pozbawiono go suwerenności. Dlatego powiada się, że w wyniku wojny Polska została pokonana w obozie zwycięzców.

Po II wojnie światowej nastąpiła polaryzacja światowego systemu politycznego – odtąd istniały dwa główne bloki państw. Na jednym biegunie ZSRR i jego satelici dążyli do rozprzestrzenienie rządów i wpływów komunistycznych, na drugim zaś – Stany Zjednoczone oraz ich sojusznicy z Europy Zachodniej i innych części świata starali się temu przeciwdziałać. Charakter stosunków międzynarodowych określano coraz częściej pojęciem „zimna wojna”, przez które rozumie się stan trwałego konfliktu niemożliwego do ostatecznego rozstrzygnięcia na drodze konfrontacji militarnej. Ponieważ główne strony konfliktu weszły w posiadanie broni atomowej mogącej doprowadzić do zniszczenia życia na Ziemi, unikały użycia tej broni i najczęściej przenosiły konfrontację na obszary peryferyjne. Po wojnie próbowano wprowadzić w życie niektóre projekty ułożenia stosunków międzynarodowych z czasów wojny, takie jak Organizacja Narodów Zjednoczonych, powołana do życia na konferencji w San Francisco w kwietniu 1945 roku, i system finansów międzynarodowych wypracowany podczas konferencji w Bretton Woods w lipcu 1944 roku. O ile ZSRR i jego satelici przystąpili do ONZ, o tyle odcięły się od systemu Bretton Woods.

W historii zimnej wojny można wyróżnić kilka stadiów. W latach 1945–1947 narastał konflikt. ZSRR kontynuował ekspansję zapoczątkowaną pod koniec wojny i określił ideologiczną płaszczyznę konfrontacji jako wyższość socjalizmu nad kapitalizmem. Przywódcy zachodni z prezydentem USA Harrym S. Trumanem na czele stopniowo przekonywali się do skutecznej odpowiedzi na to wyzwanie, formułując ideę „wolnego świata”, doktrynę „powstrzymywania” oraz realizując plan Marshalla. W okresie tym USA miały monopol na broń atomową.

W latach 1947–1953 nasilała się konfrontacja dwóch supermocarstw (USA i ZSRR) w rożnych punktach globu. Głównymi ogniskami konfliktu były sprawa przyszłości Niemiec (zjednoczonych i neutralnych lub podzielonych i należących do dwóch bloków) oraz Berlina (blokada tego miasta przez ZSRR w latach 1948–1949), rozstrzygnięta tymczasowo przez powstanie dwóch państw niemieckich w 1949 r. Zahamowaniu uległa ekspansja komunistyczna w Europie, trwała natomiast ofensywa komunizmu na Dalekim Wschodzie. W 1949 roku blok radziecki wzmocnił się dzięki złamaniu amerykańskiego monopolu atomowego i zwycięstwie rewolucji komunistycznej w Chinach. W odpowiedzi państwa zachodnie stworzyły narzędzie do przeciwstawienia się ekspansji komunizmu w postaci NATO. W latach 1950–1953 doszło do pierwszej zbrojnej konfrontacji peryferyjnej między blokiem radzieckim i Zachodem w Korei. Dla systemu sojuszy zachodnich istotna była normalizacja stosunków z Japonią, która weszła w strefę demokracji i wolnego rynku, ZSRR zaś skrócił dystans w rozwoju arsenału jądrowego.

Po śmierci Stalina, w latach 1953–1956, pojawiły się tendencje odprężeniowe, a także nastąpiła konsolidacja głównych stron konfliktu. Z jednej strony rokowania pokojowe doprowadziły do rozejmu w Korei oraz układów w sprawie Indochin, powstał ruch państw niezaangażowanych oraz utrwaliła się neutralna strefa w Europie (Austria i Finlandia). Z drugiej strony blok radziecki skonsolidował się w Europie, tworząc Układ Warszawski w 1955 roku. Na jesieni 1956 roku nastąpiła kolejna kulminacja napięcia w postaci radzieckiej interwencji na Węgrzech i nieskutecznej akcji Zachodu na Bliskim Wschodzie (kryzys sueski).

W okresie falującego napięcia lat 1957–1962 ZSRR odzyskał inicjatywę, a nawet uzyskał prymat w dziedzinie zbrojeń. Jako pierwszy przeprowadził udaną próbę z rakietą międzykontynentalną i sztucznym satelitą Ziemi w 1957 roku, a także przedstawiał się jako patron krajów wyzwalających się spod dominacji kolonialnej. Próby integracji Europy Zachodniej przyniosły pierwsze efekty – w 1957 r. powstała Europejska Wspólnota Gospodarcza. Obok tradycyjnej linii konfrontacji Wschód–Zachód pojawił się konflikt radziecko-chiński. Blok radziecki nasilał ekspansję w państwach Azji i Afryki, wyzwalających się spod rządów kolonialnych i neokolonialnych, a także podjął ofensywę w kwestii niemieckiej (ultimatum radzieckiego przywódcy Nikity Chruszczowa i budowa muru berlińskiego w 1961 roku). Podczas kryzysu kubańskiego w 1962 roku świat znalazł się na krawędzi wojny jądrowej.

Lata 1963–1969 przyniosły uwikłanie się głównych stron konfrontacji globalnej w konflikty peryferyjne. Rosło zaangażowanie USA w wojnie wietnamskiej oraz ZSRR – w konfrontacji z ChRL. Obok elementów odprężenia (układ o zakazie prób jądrowych z 1963 roku) utrzymywały się ogniska konfliktu (wojna na Bliskim Wschodzie w 1967 roku). Wpływy komunistyczne cofnęły się w niektórych krajach (Indonezja, Ghana), a system został zakwestionowany w Czechosłowacji w 1968 r., co spowodowało inwazję państw Układu Warszawskiego. Również system sojuszy Zachodu ucierpiał z powodu uwikłania USA w Indochinach i wycofania się Francji ze struktur wojskowych NATO w 1966 roku.

Odprężenie lat 1970–1979 przyniosło „politykę wschodnią” RFN i normalizację statusu obu państw niemieckich, wejście ChRL do ONZ oraz Konferencję Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, zakończoną podpisaniem Aktu Końcowego w Helsinkach w 1975 roku. Ponieważ ZSRR traktował odprężenie jako środek ułatwiający dalszą ekspansję, a USA coraz poważniej traktowały prawa człowieka gwałcone w bloku radzieckim, pod koniec tego okresu pojawiły się przesłanki nowej zimnej wojny.

Wybór papieża Polaka Jana Pawła II w 1978 roku, miał także znaczenie polityczne, gdyż podważył dotychczasowe linie podziału świata i nadał prawom człowieka nowy wymiar moralny.

Okres nowej zimnej wojny lat 1979–1985, zapoczątkowany radziecką interwencją w Afganistanie, utrwalił determinację Zachodu, szczególnie USA pod rządami Ronalda Reagana i Wielkiej Brytanii za rządów Margaret Thatcher, a także osłabił pozycję ZSRR przez uwikłanie armii radzieckiej w Afganistanie, kryzys ekonomiczny, technologiczny i ideologiczny oraz częste zmiany przywódcy na Kremlu po śmierci Leonida Breżniewa. Front konfrontacji wydłużył się i skomplikował (Indochiny, Bliski i Środkowy Wschód, „róg Afryki”, międzynarodowy terroryzm, południowa Afryka, Ameryka Środkowa i Karaiby), przenosząc się także do wewnątrz radzieckiej sfery wpływów (polska „Solidarność”). Punktem kulminacyjnym tego etapu konfrontacji był kryzys z jesieni 1983 r., kiedy państwa NATO nie ugięły się pod presją ZSRR w sprawie rozmieszczenia w Europie rakiet Cruise i Pershing.

Zimna wojna w latach 1985–1991 miała się ku końcowi z powodu słabnięcia pozycji ZSRR jako supermocarstwa, niemożności kontynuacji przezeń dotychczasowej polityki globalnej oraz determinacji USA i jego sojuszników, by powstrzymać, a nawet wyeliminować wpływy radzieckie w rożnych punktach globu. Zachęcony przykładem szybko modernizujących się Chin, Michaił Gorbaczow podjął próby zreformowania systemu Związku Radzieckiego. Warunkiem pierestrojki Gorbaczowa było odprężenie międzynarodowe, toteż ZSRR i USA zawarły porozumienia ograniczające zbrojenia konwencjonalne i jądrowe. Pierestrojka zawiodła nadzieje jej twórców, a uzupełniona o głasnost polityczną rozpoczęła demontaż systemu komunistycznego i pogłębiła osłabienie ZSRR, czego rezultatem był upadek rządów komunistycznych w Europie Środkowo-Wschodniej w latach 1989–1990, zgoda Kremla na zjednoczenie Niemiec w 1990 roku, rozwiązanie Układu Warszawskiego i wreszcie rozkład samego ZSRR w 1991 roku.

.Upadek Związku Radzieckiego pozwolił uregulować lub osłabić niektóre konflikty, w których odgrywał on główną rolę. Likwidacja sowieckiego bloku państw satelitarnych w Europie Środkowej i Wschodniej oraz zjednoczenie Niemiec wymusiły ułożenie na nowo stosunków w tym regionie, w tym także skomplikowanych stosunków polsko-niemieckich. Wejście Polski i wielu krajów regionu do NATO i Unii Europejskiej w latach 1999–2004 stworzyło wspólną płaszczyznę dla rozwiązywania problemów sąsiedzkich, choć rosnąca dominacja Niemiec w Europie oraz specjalne stosunki Berlina i Moskwy mogą stworzyć nową sytuację w Europie Środkowej i Wschodniej ze względu na neoimperialną politykę Rosji.

Prof. Wojciech Roszkowski
Tekst początkowo opublikowany w: „Pojednanie narodów przeciw Jałcie”, Ośrodek „Pamięć i Przyszłość”, Wrocław 2016 

Materiał chroniony prawem autorskim - wszelkie prawa zastrzeżone.
Dalsze rozpowszechnianie artykułu tylko za zgodą wydawcy.

Chcę otrzymywać powiadomienia o najnowszych tekstach.

Autorzy wszyscy autorzy

A B C D E F G H I J K L M N O P R S T U W Y Z
Przejdź do paska narzędzi