Czy Bruno RETAILLEAU może zostać kandydatem całej francuskiej prawicy?

Powrót Marine Le Pen do kampanii prezydenckiej paradoksalnie może pomóc Brunonowi Retailleau. Kandydat Republikanów traci wprawdzie szansę na przejęcie całego elektoratu Zjednoczenia Narodowego, ale odzyskuje możliwość przedstawienia wyborów prezydenckich w 2027 roku jako starcia dwóch różnych wizji prawicy. Jego największym przeciwnikiem może się jednak okazać nie Marine Le Pen, lecz Édouard Philippe.

.Jeszcze kilka tygodni temu Bruno Retailleau miał przed sobą niemal niemożliwe zadanie. Musiał przekonać Francuzów, że tradycyjna prawica może ponownie stać się siłą zdolną do walki o Pałac Elizejski, chociaż z jednej strony jej dawnych wyborców przejmowało Zjednoczenie Narodowe, a z drugiej umiarkowany elektorat przyciągał Édouard Philippe. Pomiędzy Jordanem Bardellą a byłym premierem Emmanuela Macrona pozostawało bardzo niewiele przestrzeni.

Kandydatura Marine Le Pen zmienia ten układ. Nie usuwa problemów Retailleau, nie czyni go automatycznie faworytem prawicy i nie podnosi jego sondażowych notowań. Daje mu jednak to, czego przez długi czas najbardziej mu brakowało: możliwość wyraźnego odróżnienia własnego projektu od programu Zjednoczenia Narodowego.

Retailleau natychmiast dostrzegł tę szansę. W rozmowie z tygodnikiem „Journal du Dimanche” stwierdził, że Marine Le Pen słusznie odrzuca określenie siebie jako polityka prawicy, ponieważ w sprawach gospodarczych pozostaje socjalistką, popiera rozbudowany system świadczeń i posługuje się „programem politycznym z przeszłości”. Przypomniał również, że deputowani Zjednoczenia Narodowego sprzeciwiali się reformie ubezpieczenia od bezrobocia oraz obowiązkowi aktywności zawodowej osób korzystających ze świadczenia RSA.

Nie jest to jedynie polemiczna wypowiedź jednego kandydata pod adresem drugiego. Retailleau próbuje zmienić zasadniczą oś wyborów. Nie chce, aby francuska prawica była definiowana wyłącznie przez stosunek do imigracji, bezpieczeństwa i tożsamości. W tych dziedzinach trudno mu zbudować wystarczająco mocną przewagę nad Marine Le Pen. Próbuje więc przenieść spór na gospodarkę, pracę, odpowiedzialność państwa oraz granice francuskiego modelu socjalnego.

Dlaczego Marine Le Pen paradoksalnie pomaga Bruno Retailleau?

Jordan Bardella był dla Brunona Retailleau przeciwnikiem szczególnie niewygodnym. Łączył stanowczy język w sprawach migracji i bezpieczeństwa z próbą przedstawienia Zjednoczenia Narodowego jako partii nowoczesnej, przyjaznej przedsiębiorcom i gotowej do przejęcia władzy. Mówił o potrzebie zjednoczenia prawicy, docierał do młodszych wyborców i mógł twierdzić, że dawne podziały między Republikanami a narodową prawicą straciły znaczenie.

W takim układzie Retailleau ryzykował polityczne osamotnienie. Gdyby próbował zaostrzać język w sprawach bezpieczeństwa, byłby oskarżany o naśladowanie RN. Gdyby przesuwał się ku centrum, oddawałby pole Édouardowi Philippe’owi. Gdyby natomiast skoncentrował się na liberalizacji gospodarki i ograniczeniu wydatków publicznych, musiałby wyjaśnić, dlaczego podobnego programu nie może realizować szerszy obóz centroprawicowy.

Marine Le Pen jest dla niego przeciwniczką łatwiejszą do politycznego zdefiniowania. Jej program gospodarczy od dawna zawiera elementy protekcjonizmu, rozbudowanej ochrony socjalnej i silnej interwencji państwa. Retailleau może więc próbować przekonywać, że podobieństwo obu kandydatów w kwestiach imigracji czy bezpieczeństwa nie oznacza wspólnoty projektu politycznego.

To właśnie tutaj przebiega linia, na której kandydat Republikanów chce odbudować klasyczną francuską prawicę. Ma to być prawica porządku, autorytetu państwa i kontroli migracji, ale jednocześnie prawica pracy, przedsiębiorczości, odpowiedzialności budżetowej i ograniczenia uzależnienia obywateli od świadczeń publicznych.

Problem Retailleau polega na tym, że taki projekt może być spójny intelektualnie, ale nie musi okazać się wystarczająco szeroki wyborczo. Marine Le Pen nie potrzebuje poparcia całej prawicy, aby znaleźć się w drugiej turze. Może łączyć wyborców domagających się ograniczenia imigracji z częścią dawnych wyborców lewicy, którzy oczekują ochrony emerytur, miejsc pracy i siły nabywczej. Retailleau musi natomiast jednocześnie zatrzymać konserwatywnych wyborców, odzyskać przedsiębiorców i klasy średnie oraz nie odstraszyć umiarkowanego centrum.

Jego zadanie jest więc bardziej skomplikowane. Musi udowodnić, że twarda prawica nie musi być prawicą Zjednoczenia Narodowego, a prawica odpowiedzialna gospodarczo nie musi podporządkować się Édouardowi Philippe’owi.

Rywalizacja z Édouardem Philippe’em o przywództwo na prawicy

Pytanie o to, czy Bruno Retailleau może zostać kandydatem całej francuskiej prawicy, prowadzi nieuchronnie do sporu o granice samego pojęcia prawicy. Dla części wyborców obejmuje ono dziś zarówno Republikanów, jak i Zjednoczenie Narodowe. Dla innych prawica kończy się tam, gdzie zaczyna się RN. Jeszcze inni gotowi są zaliczyć do niej także Édouarda Philippe’a, mimo że przez lata był jednym z najważniejszych polityków obozu Emmanuela Macrona.

Retailleau próbuje zbudować własne miejsce pomiędzy tymi trzema przestrzeniami. Wobec Marine Le Pen ma być bardziej wiarygodny gospodarczo i instytucjonalnie. Wobec Philippe’a bardziej jednoznaczny w sprawach migracji, bezpieczeństwa i tożsamości. Wobec własnej partii ma natomiast występować jako polityk, który może zakończyć długi okres podporządkowania Republikanów silniejszym sąsiadom.

Nie jest to tylko rywalizacja personalna. Édouard Philippe proponuje szeroką koalicję umiarkowanych, obejmującą centrum i część tradycyjnej prawicy. Podczas pierwszego dużego wiecu swojej kampanii w Paryżu przedstawił wizję opartą na porządku, wolności, pracy, postępie oraz odbudowie francuskiej wspólnoty. Unikał radykalizmu i próbował przemawiać językiem politycznej stabilności. Jego ambicją jest nie tyle odbudowanie dawnej prawicy, ile przejęcie tych jej wyborców, którzy uznają, że podział między gaullistami a macronistami stracił znaczenie.

To czyni go dla Retailleau przeciwnikiem być może groźniejszym niż Marine Le Pen. Kandydat RN zabiera Republikanom wyborców po prawej stronie. Philippe może natomiast pozbawić ich poparcia tych, którzy przez dziesięciolecia stanowili rdzeń centroprawicy: przedstawicieli klas średnich, samorządowców, przedsiębiorców, wyższych urzędników, emerytowanych zwolenników gaullizmu i wyborców ceniących porządek, lecz niechętnych radykalnej zmianie.

W samej partii Retailleau nie wszyscy wierzą, że można prowadzić kampanię przeciwko Philippe’owi aż do pierwszej tury. Gérard Larcher, Valérie Pécresse i inni przedstawiciele umiarkowanego skrzydła Republikanów mogą wspierać przewodniczącego własnego ugrupowania, a jednocześnie zakładać, że prędzej czy później konieczne będzie porozumienie z byłym premierem.

Laurent Wauquiez dodatkowo skomplikował sytuację, sprawiając wrażenie polityka gotowego poprzeć Philippe’a. Nawet jeśli kierownictwo LR przedstawiało tę sytuację jako pożyteczne wyjaśnienie stanowisk, dla Retailleau był to sygnał ostrzegawczy. Formalne przewodzenie partii nie oznacza jeszcze pełnej kontroli nad całym jej zapleczem.

Prawdziwa walka o francuską prawicę rozgrywa się więc na dwóch poziomach. Pierwszym jest rywalizacja o wyborców. Drugim – rywalizacja o deputowanych, senatorów, merów, działaczy i lokalne struktury, bez których trudno prowadzić kampanię prezydencką. Retailleau może być oficjalnym kandydatem Republikanów, lecz dopiero jesień pokaże, czy stanie się również kandydatem całego politycznego środowiska, które partia ta reprezentowała przez dziesięciolecia.

Czy Bruno Retailleau może powtórzyć drogę Jacques’a Chiraca?

W otoczeniu Retailleau przywołuje się analogię do kampanii z 1995 roku. Według jego współpracowników Bruno Retailleau przypomina dziś Jacques’a Chiraca, podczas gdy Édouard Philippe miałby odgrywać rolę Édouarda Balladura.

Jedno pozostaje pewne: hasła obu Édouardów, choć dzieli je trzydzieści jeden lat, brzmią zadziwiająco podobnie. Gdy Balladur ubiegał się o Pałac Elizejski pod hasłem „Wierzyć we Francję”, Philippe prowadzi swoją kampanię pod sloganem „Wierzyć w nas”.

Porównanie jest dla Retailleau atrakcyjne. W 1995 roku Édouard Balladur długo uchodził za faworyta wyborów. Jako premier dysponował rozpoznawalnością, poparciem dużej części centroprawicowego aparatu oraz wizerunkiem człowieka państwa. Jacques Chirac znajdował się początkowo w znacznie trudniejszym położeniu. Musiał przeciwstawić się nie tylko politycznemu rywalowi, ale także przekonaniu, że jego czas już minął.

Chirac wygrał jednak dzięki kampanii, która wyszła poza tradycyjny elektorat prawicy. Mówił o „pęknięciu społecznym”, potrafił nadać swojej kandydaturze wymiar ludowy i przedstawił się jako polityk bliższy codziennym problemom Francuzów niż technokratyczny Balladur.

Otoczenie Retailleau chciałoby zobaczyć podobny mechanizm w 2027 roku. Philippe miałby być kandydatem systemu, elit administracyjnych i umiarkowanej stabilności, a Retailleau politykiem, który stopniowo zdobywa poparcie, ponieważ lepiej rozumie niepokój kraju.

Analogia ma jednak wyraźne granice. Jacques Chirac był w 1995 roku byłym premierem, wieloletnim merem Paryża, założycielem dużej partii i jednym z najbardziej rozpoznawalnych polityków V Republiki. Retailleau nie ma podobnej pozycji. Choć kierował resortem spraw wewnętrznych i stoi na czele Republikanów, dla dużej części Francuzów pozostaje politykiem znacznie mniej znanym i mniej zakorzenionym w zbiorowej wyobraźni.

Inny jest także układ partyjny. W 1995 roku zasadniczy spór toczył się wewnątrz dominującego obozu prawicy. Dziś ani Retailleau, ani Philippe nie kontrolują całej tej przestrzeni. Najsilniejszym ugrupowaniem po prawej stronie jest Zjednoczenie Narodowe, a Marine Le Pen rozpoczyna kampanię z pozycji kandydatki zdolnej nie tylko wejść do drugiej tury, ale także poważnie myśleć o zwycięstwie. Najnowsze badania po ogłoszeniu jej kandydatury wskazywały na jej bardzo mocną pozycję także w wariantach drugiej tury.

Retailleau nie musi więc jedynie pokonać własnego Balladura. Musi jeszcze przełamać dominację RN.

Solidny program nie wystarczy

Kandydat Republikanów wierzy, że kampania zacznie działać na jego korzyść, gdy Francuzi zainteresują się szczegółowymi programami. Przywołuje doświadczenie François Fillona, którego kandydatura przed prawyborami prawicy w 2016 roku przez wiele miesięcy pozostawała w cieniu, aby następnie gwałtownie zyskać, gdy wyborcy zaczęli porównywać przygotowanie poszczególnych pretendentów.

Retailleau rzeczywiście próbuje przedstawiać się jako kandydat najbardziej przygotowany. Organizuje spotkania, odwiedza regiony i ogłasza kolejne części programu. W paryskim Station F zaprezentował plan dotyczący sztucznej inteligencji, którego wartość oszacowano na 25 miliardów euro rocznie. Na wrzesień zapowiada wystąpienie poświęcone młodemu pokoleniu oraz publikację nowej książki, która nie ma być klasycznym programem wyborczym. Według „Journal du Dimanche” właśnie te dwa wydarzenia mają rozpocząć kolejny etap jego kampanii.

Na razie ta aktywność nie przyniosła jednak przełomu. Retailleau pozostaje w sondażach przedwyborczych na poziomie około 9–12 proc., zależnie od badanego wariantu. To wynik wystarczający, aby traktować go jako istotnego uczestnika kampanii, lecz zbyt niski, aby uznawać go za prawdopodobnego uczestnika drugiej tury. Wewnątrz Republikanów oficjalnie nie kwestionuje się jego kandydatury, ale część działaczy zachowuje ostrożność i czeka na dowody, że może ona rzeczywiście nabrać rozpędu.

Francuskie wybory prezydenckie wielokrotnie pokazywały, że wczesne sondaże nie przesądzają wyniku. Nie oznacza to jednak, że każdy kandydat pozostający daleko za liderami może liczyć na późniejszy przełom. Retailleau potrzebuje nie tylko dobrego programu. Potrzebuje wydarzenia politycznego, które zmieni sposób postrzegania jego kandydatury.

Takim wydarzeniem mogłoby być wyraźne osłabienie Philippe’a, kryzys jego kampanii albo otwarte przejście znacznej części Republikanów na stronę Retailleau. Mogłaby nim być także debata gospodarcza, w której Marine Le Pen zostałaby zmuszona do obrony kosztownych obietnic socjalnych, a kandydat LR mógłby przedstawić się jako jedyny polityk łączący stanowczość w sprawach państwa z wiarygodnością ekonomiczną.

Bez podobnego przełomu może pozostać kandydatem ważnym, lecz niewystarczająco silnym. Jego program będzie wpływał na debatę, a poparcie stanie się pożądane przed drugą turą, ale sam Retailleau nie znajdzie się w decydującym starciu.

Kandydat prawicy czy kandydat Republikanów?

Bruno Retailleau może zostać kandydatem całej francuskiej prawicy tylko wtedy, gdy wcześniej rozstrzygnie, o jakiej prawicy mówi. Nie przejmie całego elektoratu Marine Le Pen, ponieważ znaczna jego część nie postrzega RN jako odłamu dawnej centroprawicy, lecz jako własny, odrębny obóz polityczny. Nie zjednoczy również automatycznie umiarkowanych wyborców, którzy uważają Philippe’a za bezpieczniejszego i bardziej prezydenckiego.

Może jednak spróbować odbudować przestrzeń między tymi dwoma kandydaturami. Taka przestrzeń nadal istnieje. Tworzą ją wyborcy konserwatywni, przywiązani do porządku i kontroli migracji, ale nieufni wobec programu gospodarczego RN. Należą do niej przedsiębiorcy, samorządowcy i przedstawiciele klas średnich, którzy nie chcą powrotu do macronizmu pod inną nazwą. Są w niej również wyborcy dawnej prawicy, dla których Republikanie pozostają częścią tradycji państwowej V Republiki.

Nie wiadomo jednak, czy grupa ta jest wystarczająco liczna, aby wprowadzić Retailleau do drugiej tury. Kandydat LR może mieć dobrze zdefiniowaną przestrzeń polityczną, a mimo to nie dysponować przestrzenią wyborczą pozwalającą na zwycięstwo.

Powrót Marine Le Pen nie rozwiązał zatem problemów Brunona Retailleau. Usunął jedynie jednego szczególnie niewygodnego konkurenta i pozwolił mu na nowo zarysować własną tożsamość. Teraz musi udowodnić, że różnica między nim a RN nie sprowadza się do historii partii i stylu sprawowania władzy, lecz dotyczy zasadniczej wizji Francji.

Jednocześnie musi przekonać własny obóz, że nie powinien podporządkować się Édouardowi Philippe’owi jeszcze przed pierwszą turą. To może się okazać najtrudniejszą częścią jego kampanii. Marine Le Pen jest jego ideologiczną przeciwniczką, lecz Philippe rywalizuje z nim o tych samych działaczy, tych samych merów, podobnych wyborców i tę samą legitymację do reprezentowania odpowiedzialnej prawicy.

Retailleau lubi porównywać wybory prezydenckie do przylądka Horn, jednego z najniebezpieczniejszych morskich przejść świata. Na razie nie dopłynął jeszcze do sztormu. We wrześniu okaże się, czy jego kampania zdoła nabrać prędkości, zanim wielkie fale francuskiej polityki zaczną rozstrzygać, kto pozostanie w wyścigu.

Wówczas odpowiedź na pytanie, czy może zostać kandydatem całej francuskiej prawicy, będzie zależała nie tylko od Marine Le Pen i Édouarda Philippe’a. Będzie zależała przede wszystkim od tego, czy Bruno Retailleau zdoła przestać być jedynie kandydatem Republikanów i stać się kandydatem Francuzów, którzy nadal uważają, że pomiędzy macronizmem a Zjednoczeniem Narodowym istnieje miejsce dla samodzielnej prawicy.

Arkadiusz Jordan
Paryż