Kto może zmienić wiek emerytalny w Polsce? Rola rządu i prezydenta

Zmiana wieku emerytalnego w Polsce wymaga ustawy, dlatego nie może zostać wprowadzona samą decyzją rządu, wypowiedzią polityka ani zarządzeniem ZUS. Projekt mogą przedstawić różni wnioskodawcy, natomiast o jego dalszym losie rozstrzyga postępowanie parlamentarne i etap prezydencki. Decydująca jest rola Prezydenta RP. Może on zawetować reformę, ale Konstytucja przewiduje również możliwość odrzucenia jego weta przez Sejm.

.Na koniec 2026 roku powszechny wiek emerytalny w systemie ZUS wynosi 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn. Są to granice wynikające z ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a nie z bieżących deklaracji politycznych. Obowiązujące zasady oraz propozycje ich zmiany przedstawiamy w kompendium „Wiek emerytalny w Polsce”.

Konstytucja w art. 67 zapewnia prawo do zabezpieczenia społecznego po osiągnięciu wieku emerytalnego, pozostawiając ustawie określenie zakresu i form tego zabezpieczenia. Nie zapisuje jednak granic 60 i 65 lat jako niezmiennych wartości. Ich ustawowa zmiana nie wymaga więc sama w sobie zmiany Konstytucji, lecz musi respektować jej zasady.

Kto może zaproponować zmianę wieku emerytalnego

Prawo wniesienia projektu ustawy przysługuje Radzie Ministrów, prezydentowi, Senatowi i posłom. W przypadku inicjatywy poselskiej projekt może przedstawić co najmniej 15 posłów albo komisja sejmowa. Konstytucja przewiduje również inicjatywę co najmniej 100 tys. obywateli mających prawo wybierania do Sejmu, wykonywaną według odrębnej ustawy. Rząd nie jest zatem jedynym podmiotem, od którego może rozpocząć się formalna propozycja reformy.

Wypowiedź osoby kierującej resortem pracy czy finansów nie jest jeszcze wniesieniem projektu przez Radę Ministrów. Także przygotowanie dokumentu w ministerstwie należy odróżnić od jego przyjęcia przez rząd i skierowania do Sejmu. Każdy z tych etapów może mieć znaczenie polityczne, ale żaden samodzielnie nie przesuwa daty uzyskania prawa do emerytury.

Podobne rozróżnienie dotyczy petycji, która może zawierać żądanie zmiany przepisów albo podjęcia inicjatywy ustawodawczej. Jej rozpatrzenie przez komisję nie jest równoznaczne z uchwaleniem ustawy, a sama petycja nie zastępuje obywatelskiego projektu wniesionego w przewidzianym prawem trybie. Dlatego przy informacjach o nowym wieku emerytalnym trzeba ustalić, jaki dokument rzeczywiście powstał i na jakim etapie jest rozpatrywany.

Ta sama droga ustawowa ma znaczenie przy podnoszeniu wieku, jego obniżaniu oraz ujednolicaniu granic dla obu płci. Samo wskazanie docelowego progu nie przesądza o wejściu reformy w życie. Konsekwencje poszczególnych wariantów analizujemy w tekście „Zrównanie wieku emerytalnego kobiet i mężczyzn. Co oznaczałaby zmiana?”.

Co muszą uchwalić Sejm i Senat?

Sejm rozpatruje projekt ustawy w trzech czytaniach, podczas których odbywają się debata i prace nad proponowanymi rozwiązaniami. Dla zwykłej ustawy zmieniającej granice wieku emerytalnego zasadą jest zwykła większość głosów przy obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów. Oznacza ona więcej głosów za niż przeciw, przy wymaganym kworum. Nie należy utożsamiać jej z obowiązkiem uzyskania zawsze 231 głosów poparcia.

Po uchwaleniu ustawy przez Sejm trafia ona do Senatu. W zwykłym trybie izba ma 30 dni na przyjęcie jej bez zmian, uchwalenie poprawek albo uchwalenie odrzucenia w całości. Jeżeli w tym terminie nie podejmie stosownej uchwały, ustawę uznaje się za uchwaloną w brzmieniu przyjętym przez Sejm.

Sprzeciw Senatu nie musi jednak zakończyć postępowania ustawodawczego. Sejm może odrzucić zarówno uchwałę o odrzuceniu ustawy, jak i senackie poprawki bezwzględną większością głosów przy obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów. Potrzeba wtedy więcej głosów za odrzuceniem stanowiska Senatu niż łącznie głosów przeciw i wstrzymujących się. Jest to inny próg niż większość wymagana później do przełamania weta prezydenta.

Czy prezydent może zablokować zmianę wieku emerytalnego

Po zakończeniu etapu parlamentarnego marszałek Sejmu przedstawia ustawę prezydentowi. W zwykłym trybie termin na podpisanie wynosi 21 dni od jej przedstawienia, natomiast Konstytucja przewiduje też odrębne terminy, między innymi dla ustaw pilnych. Przed podpisaniem prezydent może wystąpić do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie ustawy albo, jeżeli nie wybrał tej drogi, skierować ją do Sejmu do ponownego rozpatrzenia, czyli zastosować weto.

Weto może zatrzymać konkretną reformę, jeżeli w Sejmie nie znajdzie się większość zdolna do ponownego uchwalenia ustawy. Do jego odrzucenia potrzeba trzech piątych głosów przy obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów. Przy oddaniu głosów przez wszystkich 460 posłów oznacza to 276 głosów za ponownym uchwaleniem ustawy. Nie jest to jednak stała liczba wymagana niezależnie od udziału posłów w głosowaniu.

Jeżeli Sejm skutecznie odrzuci weto, prezydent ma obowiązek podpisać ustawę w ciągu siedmiu dni i zarządzić jej ogłoszenie. Nie może wówczas skierować jej do Trybunału Konstytucyjnego w trybie kontroli przed podpisaniem. Zapowiedź zawetowania zmiany ma więc istotne znaczenie polityczne, ale ocena jej skuteczności wymaga również uwzględnienia możliwości zebrania odpowiedniej większości w Sejmie.

Skierowanie ustawy do Trybunału przed podpisaniem jest odrębnym mechanizmem od weta. Jeżeli Trybunał uzna ustawę za zgodną z Konstytucją, prezydent nie może odmówić jej podpisania. Stwierdzenie niezgodności całej ustawy prowadzi do odmowy podpisu, natomiast przy niezgodności części przepisów Konstytucja przewiduje szczególne rozwiązania. Wystąpienie do Trybunału wstrzymuje bieg terminu na podpisanie ustawy.

Kiedy zmiana wieku emerytalnego zaczęłaby obowiązywać?

Zakończenie głosowań i podpis prezydenta nie wystarczają jeszcze do ustalenia, od którego dnia nowe zasady dotyczą ubezpieczonych. Warunkiem wejścia ustawy w życie jest jej ogłoszenie w Dzienniku Ustaw. Trzeba następnie odczytać termin wejścia w życie oraz ewentualny harmonogram stosowania poszczególnych przepisów.

Ustawa mogłaby przewidywać stopniowe dochodzenie do nowej granicy, różnicując sytuację kolejnych roczników. Osobne znaczenie miałyby regulacje dla osób bliskich emerytury i tych, które spełniły już warunki do świadczenia. Zagadnienia te rozwijamy w analizie zmiany wieku emerytalnego i praw nabytych. Nawet uchwalenie docelowego wieku nie oznaczałoby automatycznie takiego samego wydłużenia oczekiwania dla wszystkich pracujących.

Przy sprawdzaniu informacji o reformie warto zacząć od dokumentu, na który powołuje się autor wiadomości. Materiały rządowe można śledzić w serwisie Rządowego Procesu Legislacyjnego, natomiast projekty wniesione do Sejmu mają własny przebieg prac w jego serwisie. Ostateczne brzmienie ogłoszonej ustawy należy sprawdzić w Dzienniku Ustaw, wraz z przepisami o jej wejściu w życie. Dopiero połączenie tych informacji pozwala ustalić, czy zmiana nadal pozostaje propozycją, czy określa już przyszłe uprawnienia konkretnej osoby.

Karolina Jaszowiecka