Jak pozostać w pamięci? [Psychological Science]

Artyści potrafią tworzyć prace, które łatwiej pozostają w pamięci odbiorców — wynika z badania opublikowanego w „Psychological Science”. Naukowcy z Uniwersytetu Chicagowskiego sprawdzili to w konkursie plastycznym, testach internetowych i galerii. Najtrafniejsze przewidywania dotyczące zapamiętywania dzieł sztuki przedstawiał jednak model sztucznej inteligencji ResMem. Wyniki pokazują, że twórcza intuicja i umiejętność przewidywania reakcji widza nie zawsze idą w parze.
.Horacjańskie marzenie o dziele trwalszym niż jego autor pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych wyobrażeń o sztuce. Współczesna psychologia stawia pytanie znacznie skromniejsze, ale możliwe do sprawdzenia: czy artysta może świadomie zwiększyć szansę, że odbiorca rozpozna jego pracę po jej obejrzeniu? Od tego do wielopokoleniowej sławy jest daleka droga, jednak już sam początek tej drogi okazuje się częściowo przewidywalny.
Trent M. Davis, Yifei E. Chen i Wilma A. Bainbridge opisali swoje wyniki w artykule „Artists Can Design Memory, and AI Can Predict It”, opublikowanym online 13 października 2026 roku. Praca obejmuje trzy eksperymenty. Autorzy wykorzystali próby 119 dorosłych uczestników z platformy Amazon Mechanical Turk, 892 z Prolific oraz 62 gości chicagowskiej galerii. Badali zarówno wyniki testów pamięci, jak i możliwość przewidywania tych wyników.
Konkurs na dzieło, które zostanie w pamięci
.Punktem wyjścia był ogólnokrajowy konkurs zorganizowany w Stanach Zjednoczonych. Artyści mieli zgłaszać prace do jednej z dwóch kategorii: dzieł, które powinny być łatwe do zapamiętania, oraz takich, które powinny łatwo zostać zapomniane. Do badania zakwalifikowano 86 zgłoszeń spełniających wymagania konkursowe.
Przyjmowano oryginalne prace dwuwymiarowe; wykluczono fotografie i grafikę generowaną komputerowo. W internetowym teście uczestnicy oglądali kolejne obrazy i sygnalizowali, kiedy rozpoznawali pracę pokazaną już wcześniej. Dzięki temu można było porównać intencje twórców z zachowaniem odbiorców, zamiast opierać ocenę wyłącznie na deklaracjach, że coś wydaje się wyraziste lub interesujące.
Prace zgłoszone jako łatwe do zapamiętania rzeczywiście osiągały lepsze wyniki. Sukces artystów był jednak nierównomierny: łatwiej przychodziło im zwiększanie zapamiętywalności niż jej obniżanie. To istotne dopowiedzenie. Wyniki wskazują na pewną skuteczność twórczych wyborów, lecz nie na pełną kontrolę nad tym, co pozostanie w umyśle odbiorcy.
Co zostaje po wyjściu z galerii?
.Następnie badacze wybrali po 20 prac z obu grup — najbardziej i najmniej zapamiętywalnych — i urządzili miesięczną wystawę w Connect Gallery w chicagowskiej dzielnicy Hyde Park. Zwiedzający mogli swobodnie oglądać ekspozycję, po czym sprawdzano ich pamięć. Prace lepiej rozpoznawane w internecie były też lepiej pamiętane po bezpośrednim kontakcie z wystawą.
Przeniesienie eksperymentu do galerii miało znaczenie, ponieważ rzeczywiste oglądanie sztuki różni się od śledzenia kolejnych ilustracji na ekranie. Widz sam wybiera drogę, zatrzymuje się przed jednymi obiektami dłużej, inne ogląda pobieżnie. Powtórzenie ogólnego wzorca w takich warunkach wzmacnia wniosek, że właściwości samego dzieła mają udział w tym, co zapamiętujemy.
Badanie dotyczyło przy tym rozpoznawania prac po ich obejrzeniu. Nie sprawdzano, czy po wielu latach odbiorcy potrafią samodzielnie odtworzyć ich wygląd, wymienić nazwisko autora albo wyjaśnić znaczenie dzieła. Nieprawidłowe rozpoznanie w teście również nie dowodzi, że wspomnienie zostało całkowicie „usunięte z umysłu”. Takie rozróżnienia pozwalają ocenić rzeczywisty zakres odkrycia.
Prostota, powtarzalność i symetria
.Które prace osiągały lepsze wyniki? W analizowanym zbiorze większą zapamiętywalność wiązano z prostszą kompozycją, mniejszą liczbą powtarzalnych elementów oraz mniejszą symetrią. Wśród przykładów wymienianych przez Bainbridge znalazły się obrazy przedstawiające kluczyki samochodowe i narożnik pokoju. Zwyczajny temat mógł więc skutecznie utrwalić się w pamięci widza.
Nie daje to jednak uniwersalnej recepty, według której wystarczy ograniczyć liczbę szczegółów albo naruszyć symetrię. Zależności ustalono w konkretnym zestawie prac konkursowych. Na tej podstawie nie można przesądzić, że każda podobna zmiana poprawi wynik dowolnego obrazu, niezależnie od jego treści, techniki i odbiorców.
Wynik zachęca natomiast do rozróżnienia między wizualną złożonością a skutecznością pozostawiania śladu w pamięci. Nagromadzenie elementów może zwiększać liczbę rzeczy do oglądania, lecz samo w sobie nie gwarantuje, że dzieło łatwiej później rozpoznamy. Dla artysty to pytanie o organizację całości: co widz dostrzeże i co będzie potrafił odróżnić od innych prac.
ResMem przewiduje pamięć lepiej niż ludzkie oceny
.Badacze porównali wyniki testów z kategoriami przypisanymi przez artystów, ocenami osób niezwiązanych ze sztuką oraz prognozami ResMem. Najlepiej radził sobie model głębokiego uczenia, następnie intencje wyrażone przez twórców poprzez wybór kategorii konkursowej, a na końcu oceny pozostałych osób. Według relacji autorów ResMem trenowano na fotografiach, co czyniło oryginalne prace artystyczne sprawdzianem jego działania na innym materiale wizualnym.
ResMem opracowano jako narzędzie szacujące zapamiętywalność obrazu. Jego przewaga w tym zadaniu dotyczy przewidywania określonego wyniku ludzkiej pamięci. Nie jest oceną interpretacji dzieła ani jego wartości artystycznej. Rozpoznanie obrazu, rozumienie jego sensu i przeżycie estetyczne to różne aspekty kontaktu ze sztuką.
Zestawienie wyników sugeruje także różnicę między umiejętnością tworzenia a zdolnością do trafnego opisywania efektów własnych wyborów. Artysta może skutecznie nadać pracy cechy sprzyjające zapamiętaniu, choć nie dysponuje równie trafną metodą przewidywania wyników testu. Dla naukowców oznacza to możliwość współpracy z twórcami przy badaniu pamięci, a dla twórców — dodatkowy sposób sprawdzania reakcji odbiorców.
Wcześniejsze badanie objęło 4021 obrazów
.Eksperyment konkursowy rozwija wcześniejsze badania tego samego zespołu. W 2023 roku Davis i Bainbridge opublikowali w „Proceedings of the National Academy of Sciences” pracę dotyczącą 4021 obrazów z kolekcji Art Institute of Chicago. Zestawili wyniki internetowych testów pamięci, obserwacje po swobodnej wizycie w muzeum oraz oceny takich cech jak piękno i emocjonalny wydźwięk dzieła.
Także wówczas stwierdzili podobieństwa między tym, które obrazy poszczególni uczestnicy zapamiętywali. ResMem przewidywał wyniki zarówno w internecie, jak i po wizycie w muzeum. Trafności tych prognoz nie dało się sprowadzić do innych analizowanych właściwości, takich jak kolor, rodzaj przedstawionej treści, oceny estetyczne czy emocje. Model uwzględniający prognozy ResMem i dodatkowe czynniki związane z dziełami wyjaśniał nawet około połowy zróżnicowania wyników pamięci po wizycie.
Nowszy konkurs wnosi do tego obrazu intencję twórcy. Zamiast ograniczyć się do istniejącej kolekcji, badacze zaprosili artystów do przygotowania prac z myślą o określonym efekcie pamięciowym. Wyniki pozwalają pytać nie tylko o rozpoznawanie cech dzieła, ale również o to, czy można je świadomie kształtować.
Od wystawy do materiałów edukacyjnych
.Autorzy widzą możliwe zastosowania takich badań w projektowaniu wystaw i doborze ilustracji edukacyjnych. W komunikacie Association for Psychological Science Bainbridge wspomina również o wstępnych wynikach sugerujących, że zapamiętywalny obraz może wspierać przyswajanie towarzyszących mu informacji. Pozostaje to jednak odrębnym kierunkiem badań. Sam eksperyment z pracami konkursowymi nie wykazuje skuteczności konkretnej metody nauczania ani terapii.
Praktyczne pytanie brzmi więc, jak dobierać obraz do celu. W materiale edukacyjnym trzeba sprawdzić, czy odbiorca zapamiętał także wyjaśnienie, pojęcie lub instrukcję. W galerii zapamiętywalność może być jednym z kryteriów aranżacji, obok sensu zestawienia prac, ich historii i zamysłu kuratorskiego.
Sztuka nie musi przy tym podporządkowywać się wynikowi testu. Dzieło może wymagać kolejnych spotkań, prowokować do namysłu albo zmieniać sposób patrzenia na rzeczy, nawet jeśli jego szczegóły szybko zacierają się w pamięci. Badania chicagowskiego zespołu pomagają zrozumieć jeden z mechanizmów odbioru. O tym, jakie miejsce nadać mu w twórczości, nadal decyduje artysta.
Jarosław Kowalski / PAP


