„Pójdę, bom Polak...” – książę Józef Poniatowski w służbie Rzeczypospolitej [w rocznicę urodzin]

Dnia 7 maja 1763 r. urodził się książę Józef Poniatowski, generał, symbol polskich dążeń niepodległościowych, bohater narodowy, dowódca armii Rzeczypospolitej, naczelny wódz wojsk polskich Księstwa Warszawskiego, uczestnik m.in. wojny w obronie Konstytucji 3 maja oraz wojen napoleońskich, pierwszy obok Tadeusza Kościuszki Kawaler Orderu Virtuti Militari, jedyny Polak, który otrzymał tytuł marszałka Francji.

Dnia 7 maja 1763 r. urodził się książę Józef Poniatowski, symbol polskich dążeń niepodległościowych, bohater narodowy, dowódca armii Rzeczypospolitej, naczelny wódz wojsk polskich Księstwa Warszawskiego, uczestnik m.in. wojny w obronie Konstytucji 3 maja, insurekcji kościuszkowskiej oraz wojen napoleońskich, pierwszy obok Tadeusza Kościuszki Kawaler Orderu Virtuti Militari, jedyny Polak, który otrzymał tytuł marszałka Francji.

Książę Józef Poniatowski

.Józef Poniatowski urodził się 7 maja 1763 roku w Wiedniu jako syn Marii Teresy z książąt Kinskich i księcia Andrzeja Poniatowskiego, generała artylerii w wojsku austriackim, brata Stanisława Augusta Poniatowskiego. Z uwagi na koligacje rodzinne młody Józef jeszcze jako dziecko otrzymał dwa tytuły książęce – polski i czeski. Po śmierci Andrzeja Poniatowskiego w 1773 r. jego opiekunem został stryj Stanisław August.

Józef poszedł w ślady ojca i jako nastolatek rozpoczął karierę w wojsku austriackim. W krótkim czasie osiągnął stopień pułkownika i został adiutantem cesarza Leopolda II (1788 r.). W tym samym roku wsławił się również w wojnie austriacko-tureckiej. Podczas owej kampanii ocalił życie młodszemu koledze, Karolowi Filipowi Schwarzenbergowi. Chichot losu sprawił, że to właśnie Schwarzenberg 25 lat później pokonał Napoleona w „bitwie narodów” pod Lipskiem, w której śmierć poniósł sam Józef Poniatowski, osłaniający odwrót francuskiej armii.

W roku 1789 Józef Poniatowski został wezwany do Rzeczypospolitej przez swego stryja Stanisława Augusta. Na życzenie monarchy i sejmu otrzymał nominację na generał-majora reformowanej wówczas armii (jedna z reform Sejmu Wielkiego, 1788-1792). Książę Józef stanął przed wyborem kontynuowania błyskotliwej kariery w wojsku austriackim, gdzie najwyższe stanowiska stały przed nim otworem, bądź powrotu do ojczyzny swego ojca i stryja, w której był dotąd zaledwie parokrotnie. Nie wiadomo co ostatecznie zaważyło na tym, że Józef Poniatowski wybrał Rzeczpospolitą zamiast imperium austriackiego. Pewnym jest natomiast, że w 1789 r. stawił się w Warszawie.

Książę Józef Poniatowski w służbie Rzeczypospolitej

.Pierwsze lata służby wojskowej księcia Józefa Poniatowskiego w Rzeczypospolitej przypadły na okres Sejmu Wielkiego. Książę był obecny w Warszawie podczas proklamowania Konstytucji 3 maja. Przede wszystkim zajmował się jednak ćwiczeniem armii i poprawą jej organizacji. Gdy w maju 1792 r. wojska rosyjskie przekroczyły granicę Rzeczypospolitej, dążąc do obalenia reform Sejmu Wielkiego i podporządkowania sobie kraju, książę Józef stanął na czele wojsk polskich na froncie południowo-wschodnim (Ukraina). Świadom potężnej dysproporcji sił, przed wyruszeniem w bój miał powiedzieć: „Pójdę, bom Polak, ale pójdę gorzej jak na śmierć, bo idę na największe niebezpieczeństwo stracenia reputacji”.

Podczas wojny polsko-rosyjskiej (wojna w obronie Konstytucji 3 maja) książę Józef wsławił się zwycięstwem w bitwie pod Zieleńcami, będącej pierwszym triumfem wojsk polskich od czasów Jana III Sobieskiego (18 czerwca 1792 r.). Wspólnie z Tadeuszem Kościuszką został wówczas odznaczony nowo ustanowionym orderem Virtuti Militari.

Armia pod dowództwem Józefa Poniatowskiego charakteryzowała się pełną gotowością bojową i wysokim morale. Przystąpienie króla Stanisława Augusta do targowicy (lipiec 1792) było jednak równoznaczne z kapitulacją i końcem wojny. Dnia 26 lipca doszło do ostatniej bitwy w ówczesnej kampanii. Wojska księcia Józefa zdołały wówczas odeprzeć siły wroga pod Markuszowem. Zwycięstwo to – w obliczu zaistniałej sytuacji politycznej – miało jedynie symboliczne znaczenie.

Józef Poniatowski nie pogodził się z decyzją swego stryja. Twierdził, że układanie się z najeźdźcą było nikczemnością. Brawura – charakterystyczna cecha księcia Józefa, która kierowała nim na polu bitwy – dała o sobie znać także wówczas, gdy stwierdził, że „raczej należało bić się do zgonu, niż oddychać hańbą”. Po kapitulacji Stanisława Augusta postanowił on zrzec się orderów i podać do dymisji, a następnie wyjechał z kraju.

Skutkiem przegranej wojny polsko-rosyjskiej był II rozbiór Rzeczypospolitej (23 stycznia 1793). W marcu 1794 r. wybuchło powstanie kościuszkowskie. Józef Poniatowski uczestniczył w nim jako żołnierz-ochotnik, odmówiwszy przyjęcia dowództwa powstania na Litwie. Po klęsce insurekcji i ostatecznym zniszczeniu Rzeczypospolitej (1795 r.) zarówno Katarzyna II, jak i jej następca Paweł I starali się przekonać księcia Józefa do wstąpienia w szeregi carskiej armii i złożenia im przysięgi lojalności. Poniatowski jednak konsekwentnie odmawiał. Do 1806 roku pozostał politycznie nieaktywny, oddając się życiu towarzyskiemu.

Walka o odzyskanie ojczyzny: Księstwo Warszawskie i wojny napoleońskie

.Wybuch Wielkiej Rewolucji Francuskiej (1789) i dojście do władzy we Francji Napoleona Bonaparte (1799) radykalnie zmieniły charakter polityki międzynarodowej na kontynencie europejskim. Mocarstwa, które dokonały rozbiorów Rzeczypospolitej – Rosja, Prusy i Austria – zmuszone były mierzyć się z potężną machiną wojenną cesarza Francuzów. Konflikt ogólnoeuropejski, w który zaangażowani byli zaborcy, stwarzał szansę na pomyślne rozwiązanie tzw. sprawy polskiej, a więc odzyskanie utraconej w 1795 roku państwowości.

Gdy w listopadzie 1806 r. zagrożeni przez Napoleona Prusacy opuszczali Warszawę, książę Józef Poniatowski objął dowodzenie nad lokalną milicją miejską. Po klęsce Prus i wkroczeniu do miasta wojsk francuskich, zaistniała potrzeba wyłonienia dowódcy wojsk polskich, które u boku Francji będą prowadzić batalię z Rosją. Pozycję tą przyznano Poniatowskiemu. Kiedy na skutek pokonania Rosji i podpisania przez Napoleona i cara Aleksandra I pokoju w Tylży powstało Księstwo Warszawskie (lipiec 1807 r.), Józef Poniatowski został jego ministrem wojny, a w marcu 1809 r. naczelnym dowódcą sił zbrojnych.

Ze swej roli wywiązał się znakomicie, dbając o rozwój i organizację nowej polskiej armii oraz jej infrastruktury. Wiosną 1809 r., kiedy wybuchła wojna austriacko-polska, będąca częścią wojen napoleońskich, książę Józef Poniatowski wyszedł z niej zwycięsko. Nie tylko obronił integralność granic Księstwa Warszawskiego, ale poszerzył je o obszar Galicji Zachodniej i cyrkułu zamojskiego, w tym m.in. o miasta: Kraków, Lwów, Lublin, Zamość i Sandomierz. Swą działalnością zyskał sobie posłuch i uznanie wśród żołnierzy, a także niemal powszechny szacunek w kraju.

Książę Poniatowski stopniowo zyskiwał również szacunek i zaufanie Napoleona. W 1811 r. uczestniczył w Paryżu w przygotowaniach do wojny z Rosją. Systematycznie rozwijał siły zbrojne Księstwa Warszawskiego, szykując je na nadchodzącą wojnę. Podczas słynnej kampanii roku 1812 dowodził V Korpusem Wielkiej Armii. Walczył m.in. pod Smoleńskiem i Borodino, uczestniczył także w przeprawie przez Berezynę.

Finałem tragicznej kampanii Napoleona przeciwko Rosji była bitwa pod Lipskiem stoczona 16-19 października 1813r. Cesarz Francuzów poniósł wówczas klęskę fatalną w skutkach również dla losów Księstwa Warszawskiego. Książę Józef Poniatowski brał udział w bitwie. To właśnie wówczas został mianowany marszałkiem Francji – podobnego zaszczytu nie dostąpił żaden cudzoziemiec. 19 października Józef Poniatowski poniósł śmierć, zabezpieczając odwrót wojsk francuskich. Mając za sobą przedwcześnie wysadzony most na Elsterze, rzucił się w nurt rzeki i został omyłkowo zastrzelony przez Francuzów stojących na drugim brzegu.

Książę Józef Poniatowski szybko stał się symbolem bohaterstwa, patriotyzmu, lojalności i nieustępliwej walki o odzyskanie ojczyzny, a także o jej wolność i bezpieczeństwo. Kolejne pokolenia otoczyły jego postać kultem. Postać księcia Józefa inspirowała nie tylko przedstawicieli polskiego ruchu niepodległościowego, ale także artystów: malarzy, rzeźbiarzy, poetów. Jeden z nich – Jerzy Czech – w utworze zatytułowanym „Książę Józef Poniatowski” tak oto wyjaśnia sens postawy samego księcia oraz wszystkich Polaków walczących u boku Napoleona na frontach całej Europy:

Choć szaleńcami zwać by chcieli nas
Cośmy przeżyli nikt nam nie odbierze
Kto wolnym był przez krótki nawet czas
Nie żal mu potem pogrzeb mieć w Elsterze

Oprac. Patryk Palka

Materiał chroniony prawem autorskim. Dalsze rozpowszechnianie wyłącznie za zgodą wydawcy. 6 maja 2023