Rocznice najważniejsze [27 kwietnia - 3 maja]

Przypominamy o rocznicach niektórych wydarzeń od 27 kwietnia do 3 maja.

27 kwietnia

1468 – W Krakowie urodził się Fryderyk Jagiellończyk, biskup krakowski, arcybiskup gnieźnieński, prymas Polski.

1584 – W Wilnie zmarł Mikołaj Radziwiłł nazywany Rudym, wojewoda wileński, kanclerz wielki litewski; hetman wielki litewski, uczestnik wojny o Inflanty w 1564 r. – pokonał wojska moskiewskie nad Ułą i pod Orszą, propagator kalwinizmu.

1792 – Przeciwnicy Konstytucji 3 Maja zawiązali konfederację targowicką.

1794 – Insurekcja Kościuszkowska: wojska litewskie odniosły zwycięstwo nad oddziałami rosyjskimi w bitwie pod Niemenczynem koło Wilna.

1856 w Teatrze Wielkim w Warszawie odbyła się polska premiera opery Traviata Giuseppe Verdiego.

1889 – Na Jasnej Górze, w sąsiedztwie klasztoru, stanął pomnik cara Aleksandra II. Budowę sfinansowano z dobrowolnych składek polskich chłopów wdzięcznych za zniesienie pańszczyzny.

1896 – Urodził się Zygmunt Berling, w czasie II wojny światowej dowódca dywizji kościuszkowskiej, a następnie armii utworzonej pod egidą ZSRR. Wcześniej walczył w Legionach Polskich i wojnie polsko-bolszewickiej. Po agresji ZSRR w 1939 r. wzięty do niewoli, nawiązał współpracę z NKWD.

1900 – W Stryju urodził się Zygmunt Wojciechowski, historyk, prawnik, w latach 30. związany z Obozem Wielkiej Polski; w 1945 r. założyciel i dyrektor Instytutu Zachodniego w Poznaniu.

1905 – W Stryju urodził się Julian Stryjkowski, właściwie Pesach Stark, pisarz, dramaturg, autor m.in. powieści „Sen Azrila”, „Głosy w ciemności” i „Austeria”.

1919 – Oficjalne uznanie państwa polskiego przez Stolicę Apostolską.

1931 – W Poznaniu urodził Krzysztof Komeda, jeden z najbardziej znanych polskich kompozytorów i pianistów jazzowych, twórca muzyki m.in. do filmów „Niewinni czarodzieje” i „Dziecko Rosemary”.

1931 – Urodził się Wiesław Zdort, wybitny operator filmowy. Był autorem zdjęć m.in. do „Dekalogu” Kieślowskiego i „Soli ziemi Czarnej” Kutza.

1939 – Urodził się kardynał Stanisław Dziwisz; bliski współpracownik Karola Wojtyły, także po jego wyborze na papieża. W latach 2005-2016 był arcybiskupem – metropolitą krakowskim.

1940 – Na rozkaz dowódcy SS Heinricha Himmlera na terenie byłych polskich koszar artyleryjskich w Oświęcimiu rozpoczęto budowę KL Auschwitz.

1943 – W Warszawie urodził się Ryszard Bugajski, reżyser, scenarzysta, pisarz; twórca filmów „Przesłuchanie”, „Generał Nil” i „Układ zamknięty”, a także spektakli telewizyjnych „Miś Kolabo” i „Śmierć rotmistrza Pileckiego”.

1947 – W Poznaniu rozpoczęły się pierwsze po zakończeniu II wojny światowej Międzynarodowe Targi.

1954 – W Poznaniu urodził się Leszek Wójtowicz, poeta, pieśniarz, kompozytor.

1954 – Premiera filmu „Celuloza” w reżyserii Jerzego Kawalerowicza.

1956 – Sejm przyjął ustawę o amnestii, na mocy której więzienia opuściło ponad 35 tys. osób, głównie skazanych z powodów politycznych.

1960 – W Nowej Hucie doszło do starć milicji z mieszkańcami, którzy protestowali przeciwko usunięciu krzyża z miejsca, gdzie miał stanąć kościół; zatrzymano około 500 osób.

1971 – We Wrocławiu urodziła się Małgorzata Kożuchowska, aktorka, od 2005 r. w zespole Teatru Narodowego w Warszawie; wystąpiła m.in. w filmach „Kiler” i „Komornik”, znana również z seriali „M jak miłość” i „Rodzinka.pl”.

1972 – Sejm przyjął Kartę Praw i Obowiązków Nauczyciela.

1977 – Ukazał się pierwszy numer „Opinii”, pisma Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela.

1989 – W Warszawie zmarł Leopold Buczkowski, pisarz, malarz, grafik.

1997 – W Krakowie zmarł Piotr Skrzynecki, założyciel kabaretu Piwnica pod Baranami, jego wieloletni konferansjer i lider.

2007 – Premiera filmu „Parę osób, mały czas” w reżyserii Andrzeja Barańskiego.

2014 – W Rzymie papież Franciszek ogłosił świętymi Jana XXIII i Jana Pawła II; w mszy kanonizacyjnej uczestniczyło ok. 800 tys. wiernych.

28 kwietnia

1512 – W bitwie pod Wiśniowcem wojska polsko-litewskie, dowodzone przez hetmanów Mikołaja Kamienieckiego i Konstantego Ostrogskiego, pokonały Tatarów.

1520 – Król Zygmunt Stary wydał w Toruniu ordynację obrony kresów, która dotyczyła rozmieszczenia oddziałów obrony potocznej, broniących południowo-wschodnich granic Rzeczypospolitej, zwłaszcza przed najazdami tatarskimi.

1848 – Wiosna Ludów w Wielkopolsce: wkraczające do Grodziska Wielkopolskiego wojsko pruskie zostało zaatakowane przez polskich kosynierów, atak został odparty, zginęło lub zostało rannych kilkudziesięciu mieszkańców miasta.

1865 – Urodził się Piotr Bieńkowski, archeolog, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, organizator pierwszej w Polsce katedry archeologii klasycznej.

1877 – We Florencji zmarł Antonio Corazzi, architekt, któremu Warszawa zawdzięcza gmach Teatru Wielkiego, Pałac Staszica, Pałac Mostowskich i budynek, który jest obecnie siedzibą Prezydenta Warszawy.

1899 – W Radomiu urodził się Stanisław Lorentz, historyk sztuki, muzeolog, wieloletni dyrektor Muzeum Narodowego w Warszawie (1935-82).

1904 – W Krakowie urodził się Jan Sztaudynger, poeta, fraszkopisarz, satyryk, tłumacz literatury niemieckiej oraz redaktor pism poświęconych lalkarstwu.

1908 – Urodził się Oskar Schindler, niemiecki przemysłowiec, który podczas II wojny światowej uratował przed zagładą grupę głównie krakowskich Żydów.

1924 – W Warszawie otwarto Bank Polski SA, który rozpoczął emisję nowej waluty – złotego polskiego.

1928 – W Warszawie urodziła się Mirosława Dubrawska, aktorka.

1932 – W Poznaniu urodziła się Wanda Warska, piosenkarka, wokalistka jazzowa.

1934 – W Warszawie odbyła się uroczystość otwarcia nowego cywilnego lotniska na Okęciu; wcześniej samoloty lądowały na aerodromie na Polach Mokotowskich.

1936 – Urodziła się Małgorzata Szejnert, wybitna reportażystka (autorka takich książek jak „Czarny ogród”, „Wyspa klucz” i „Wyspa węży”), twórczyni i wieloletnia szefowa działu reportażu w „Gazecie Wyborczej”.

1939 – Hitler zerwał polsko-niemiecką deklarację o nieagresji; jeden z ostatnich kroków do wybuchu wojny.

1943 – Do Katynia na zaproszenie władz niemieckich przybyła grupa międzynarodowych ekspertów medycyny sądowej i kryminologii, pod przewodnictwem dr. Ferenca Orsosa.

1945 – Pierwszym polskim prezydentem Szczecina, w dwa dni po zdobyciu tego miasta przez Armię Czerwoną, został Piotr Zaremba.

1946 – Krajowa Rada Narodowa przyjęła ustawę o obywatelstwie państwa polskiego oraz narodowości polskiej ludności mieszkającej na Ziemiach Odzyskanych. Ustawa przyznawała polskie obywatelstwo wszystkim Polakom zamieszkującym ten obszar przed 1 stycznia 1945 r.

1947 – Grupa Operacyjna „Wisła” rozpoczęła wysiedlanie ludności ukraińskiej z południowo-wschodniej Polski; w ciągu trzech miesięcy na tzw. Ziemie Zachodnie i Północne przymusowo przesiedlono ponad 140 tys. Ukraińców.

1951 – Rząd powołał Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

1952 – Najwyższy Sąd Wojskowy wydał wyrok w tzw. sprawie kierownictwa konspiracji wojskowej; oskarżonymi byli płk Franciszek Skibiński oraz czterej inni oficerowie. Zostali skazani na karę śmierci, ale Bolesław Bierut wstrzymał wykonanie wyroków i kilka lat później wyszli na wolność.

1955 – W Nowym Jorku zmarł Stanisław Sielański, popularny w okresie międzywojennym aktor i artysta kabaretowy; wystąpił m.in. w filmach „Manewry miłosne” i „Pan Twardowski”.

1976 – Z połączenia kilku organizacji powstał Związek Socjalistycznej Młodzieży Polskiej (ZSMP).

1983 – W Warszawie zmarł płk Jan Rzepecki, w czasie II wojny światowej szef Biura Informacji i Propagandy Komendy Głównej AK, a po jej zakończeniu założyciel i pierwszy komendant Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”.

1989 – Pierwsza przedwyborcza audycja Komitetu Obywatelskiego „Solidarność” w Polskim Radiu.

1990 – Weszła w życie ustawa znosząca obchodzone 22 lipca Narodowe Święto Odrodzenia Polski (ustanowione w PRL dla upamiętnienia powołania PKWN) i przywracająca Święto Narodowe Trzeciego Maja.

1995 – Władysław Bartoszewski, polski minister spraw zagranicznych, wygłosił w Bonn przemówienie na uroczystym posiedzeniu obu izb parlamentu RFN z okazji rocznicy zakończenia II wojny światowej.

2010 – W Skolimowie zmarła Stefania Grodzieńska, pisarka, aktorka estradowa, tancerka, satyryk.

2019 – W Warszawie zmarł Karol Modzelewski, historyk mediewista, w czasach PRL jeden z liderów opozycji demokratycznej i więzień polityczny, w III RP odznaczony Orderem Orła Białego.

29 kwietnia

1648 – Powstanie Chmielnickiego: początek bitwy nad Żółtymi Wodami, w której armia kozacko-tatarska pokonała wojska polskie dowodzone przez Stefana Potockiego.

1775 – Urodził się Jakub Falkowski, pijar, pedagog, założyciel i rektor Instytutu Głuchoniemych w Warszawie.

1832 – Polska emigracja w Paryżu założyła Towarzystwo Literackie Polskie, prezesem został książę Adam Jerzy Czartoryski.

1848 – Wiosna Ludów w Wielkopolsce; wojsko pruskie pokonało oddział powstańczy pod Książem (około 60 km na południe od Poznania), a następnie spaliło to miasto.

1863 – Urodziła się Maria Teresa Ledóchowska, założycielka Zgromadzenia Sióstr Misjonarek, zasłużona w walce z niewolnictwem w Afryce (ale nigdy tego kontynentu nie odwiedziła). W 1975 r. została beatyfikowana przez papieża Pawła VI.

1864 – Urodził się Witold Jodko-Narkiewicz, jeden z założycieli Polskiej Partii Socjalistycznej i bliski współpracownik Piłsudskiego; w II RP dyplomata, jeden z czterech Polaków, którzy podpisali się pod Traktatem Wersalskim.

1865 – Na Podlasiu władze carskie aresztowały księdza Stanisława Brzóskę, generała i naczelnego kapelana powstania styczniowego, ostatniego powstańca kontynuującego walkę.

1896 – Urodził się Zygmunt Wenda. Był jedną z barwniejszych osób w obozie sanacji, adiutantem Piłsudskiego, a po jego śmierci faktycznym szefem Obozu Zjednoczenia Narodowego.

1900 – W Łodzi zmarł Izrael Poznański, przemysłowiec, właściciel warsztatów tkackich w Łodzi; nazywany ostatnim, po Ludwiku Geyerze i Karolu Scheiblerze, łódzkim „królem bawełny”.

1919 – Sejm RP przyjął ustawę ustanawiającą 3 maja świętem narodowym.

1923 – Z udziałem prezydenta Stanisława Wojciechowskiego i premiera Władysława Sikorskiego odbyło się w Gdyni uroczyste otwarcie „Tymczasowego Portu Wojennego i Schroniska dla Rybaków”.

1927 – W Hajdukach Wielkich (obecnie dzielnicy Chorzowa), urodził się Gerard Cieślik, piłkarz, wielokrotny reprezentant Polski, zawodnik Ruchu Chorzów.

1929 – W Warszawie urodził się Waldemar Kazanecki, kompozytor, pianista; autor muzyki do kilkuset filmów, m.in. „Hrabiny Cosel”, „Nocy i dni” oraz serialu telewizyjnego „Czarne chmury”.

1933 – Sąd Okręgowy w Krakowie skazał na osiem lat więzienia Ritę Gorgonową, guwernantkę, pracującą u znanego lwowskiego architekta Stanisława Zaremby, oskarżoną o zamordowanie jego 17-letniej córki Lusi; sprawa Rity Gorgonowej była jednym z najsłynniejszych procesów sądowych II RP.

1942 – Podczas lotu bojowego nad kanałem La Manche zginął mjr Marian Pisarek, pilot, as myśliwski, dowódca 1 Polskiego Skrzydła Myśliwskiego.

1943 – Z więzienia na Pawiaku wywieziono do KL Auschwitz 107 kobiet i 420 mężczyzn, wśród nich m. in. Tadeusza Borowskiego, poetę, prozaika.

1943 – Urodził się Ian Kershaw, brytyjski historyk, autor wielu, wydanych także w Polsce publikacji poświęconych III Rzeszy (nakładem Instytutu Wydawniczego „Znak”) i monumentalnej biografii Hitlera (nakładem Domu Wydawniczego Rebis).

1945 – Wojska amerykańskie wyzwoliły obóz koncentracyjny w Dachau.

1946 – W Szczecinku urodził się Aleksander Wolszczan, astronom, badacz pulsarów – gwiazd neutronowych, odkrywca pierwszych planet poza Układem Słonecznym.

1947 – W Warszawie urodziła się Stanisława Celińska, aktorka, wystąpiła m.in. w filmach „Krajobraz po bitwie”, „Nie ma róży bez ognia”, „Noce i dnie”, „Panny z Wilka”, „Pieniądze to nie wszystko”.

1948 – Najwyższy Trybunał Narodowy w Gdańsku skazał na karę śmierci Alberta Forstera, nazistowskiego zbrodniarza, który w latach 1939-45 był namiestnikiem prowincji Gdańsk-Prusy Zachodnie; wyrok wykonano w 1952 r. w więzieniu na warszawskim Mokotowie.

1953 – Urodził się Jan Andrzej Paweł Kaczmarek, kompozytor, autor muzyki do ponad pięćdziesięciu filmów, laureat Oscara za muzykę do filmu „Marzyciel”.

1955 – Powstało Centralne Archiwum Filmowe; przemianowane w 1970 r. na Filmotekę Polską, a w 1987 r. na Filmotekę Narodową.

1970 – W Wiedniu w finałowym meczu Pucharu Zdobywców Pucharów Górnik Zabrze przegrał z Manchesterem City 1:2. Jedyny mecz tego szczebla rozgrywek z udziałem polskiej drużyny w historii piłki nożnej.

1978 – W Gdańsku powstał Komitet Założycielski Wolnych Związków Zawodowych Wybrzeża, głównym działaczami WZZ byli Andrzej Gwiazda, Anna Walentynowicz, Krzysztof Wyszkowski i Bogdan Borusewicz.

1984 – W Krakowie zmarł prof. Karol Estreicher, historyk sztuki, dyrektor Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego.

1985 – Sejm przyjął ustawę o Trybunale Konstytucyjnym.

1989 – W ramach przygotowań do wyborów w Stoczni Gdańskiej z Lechem Wałęsą spotkali się kandydaci na posłów i senatorów z ramienia Komitetu Obywatelskiego „Solidarność”.

1996 – Premiera filmu „Cwał” w reżyserii Krzysztofa Zanussiego.

2010 – W Warszawie zmarł Ryszard Matuszewski, historyk literatury, krytyk literacki, eseista, tłumacz, autor podręczników.

2011 – W Warszawie zmarł Waldemar Baszanowski, dwukrotny mistrz olimpijski w podnoszeniu ciężarów – w Tokio (1964) i Meksyku (1968), pięciokrotny mistrz świata i sześciokrotny mistrz Europy.

2012 – W Warszawie zmarł Wiesław Chrzanowski, prawnik, żołnierz AK, uczestnik Powstania Warszawskiego; w 1948 r. aresztowany przez władze za próbę „obalenia siłą ustroju Polski Ludowej”, skazany na osiem lat więzienia; w latach 1989-94 przewodniczący Zjednoczenia Chrześcijańsko-Narodowego; minister sprawiedliwości (1991), marszałek Sejmu (1991-93), senator (1997-2001).

2016 – W Warszawie zmarł Wojciech Zagórski – aktor teatralny i filmowy, zagrał w wielu filmach i serialach takich jak „Janosik”, „Chłopi”, „Ballada o Januszku”, „Konopielka”, „Brunet wieczorową porą”, „Pułkownik Kwiatkowski”.

2021 – W Warszawie zmarł dyrygent Kazimierz Kord, wieloletni dyrektor naczelny i artystyczny Filharmonii Narodowej w Warszawie, znany z kierowania wieloma orkiestrami symfonicznymi na całym świecie.

30 kwietnia

1310 – Urodził się Kazimierz III Wielki, król Polski w latach 1333-70.

1632 – W Warszawie zmarł Zygmunt III Waza, król Polski w latach 1587-1632.

1833 – Urodził się Benedykt Dybowski, lekarz, zoolog, badacz Syberii, działacz niepodległościowy; za udział w powstaniu styczniowym skazany przez władze carskie na zesłanie.

1848 – Wiosna Ludów w Wielkopolsce: oddziały Ludwika Mierosławskiego pokonały oddziały pruskie w bitwie pod Miłosławiem.

1861 – Urodził się Marian Zdziechowski, slawista, filozof kultury, krytyk literacki i publicysta, profesor Uniwersytetu im. Stefana Batorego w Wilnie.

1911 – We Florencji zmarł Stanisław Brzozowski, filozof, publicysta, pisarz, krytyk literacki i teatralny; autor „Legendy Młodej Polski” i „Płomieni”.

1929 – W Warszawie urodził się Zygmunt Kubiak, autor „Mitologii Greków i Rzymian”, eseista, znawca kultury antycznej.

1940 – Getto łódzkie zostało całkowicie przez Niemców odizolowanie od reszty miasta; na obszarze 4 km kw. zamknięto ponad 160 tys. ludzi.

1940 – Pod Anielinem w walce z Niemcami poległ mjr Henryk Dobrzański „Hubal”.

1942 – W ramach akcji dezinformacyjnej Polskiego Państwa Podziemnego o kryptonimie „N” do ponad 200 zakładów pracy pod zarządem niemieckim w Generalnym Gubernatorstwie wysłano fałszywe zarządzenie nakazujące udzielenie 1 maja dnia wolnego wszystkim pracownikom, z obowiązkiem wypłaty pracownikom pełnego wynagrodzenia.

1943 – Raport w sprawie zbrodni katyńskiej amerykańskiego płk. Henry’ego Szymanskiego.

1945 – w szturmowanym przez Arię Czerwoną Berlinie samobójstwo popełnił Adolf Hitler.

1946 – Do Krakowa powrócił razem z wieloma innymi dziełami sztuki zrabowanymi przez Niemców w czasie II wojny światowej Ołtarz Mariacki Wita Stwosza.

1947 – Do portu w Gdyni przypłynął z Wielkiej Brytanii po raz pierwszy od zakończenia wojny MS Batory.

1947 – W Zakładach Mechanicznych „Ursus” wyprodukowano pierwszy po wojnie ciągnik.

1950 – W więzieniu w Rawiczu zmarł lub został zamordowany Kazimierz Pużak, podczas II wojny światowej jeden z przywódców PPS-WRN, jeden z przywódców polskiego państwa podziemnego skazanych w 1945 r. Moskwie w „procesie szesnastu”, ponownie aresztowany wkrótce po powrocie do Polski.

1956 – Otwarto Warszawski Ośrodek Telewizyjny i stację nadawczą na Pałacu Kultury i Nauki. Tego samego dnia Telewizja Polska rozpoczęła emisję swego pierwszego programu informacyjnego „Wiadomości Dnia”, zastąpionego w 1958 r. przez „Dziennik Telewizyjny”.

1971 – Premiera filmu „Hydrozagadka” w reżyserii Andrzeja Kondratiuka.

1981 – Rząd wprowadził reglamentację (sprzedaż na kartki) podstawowych artykułów – masła, mąki pszennej, kaszy, płatków zbożowych i ryżu.

1982 – Premiera filmu „Jan Serce” w reżyserii Radosława Piwowarskiego.

1985 – Rząd przekazał majątek zdelegalizowanej „Solidarności” utworzonemu w listopadzie 1984 r. Ogólnopolskiemu Porozumieniu Związków Zawodowych (OPZZ). Część tego majątku „Solidarność” odzyskała po upadku PRL.

1995 – W Warszawie zmarła Jadwiga Kuryluk, aktorka, żołnierz AK, uczestniczka Powstania Warszawskiego.

2000 – W Rzymie odbyły się uroczystości kanonizacji siostry Faustyny Kowalskiej.

2010 – W Oddziale Informatyki PKP wyłączono ostatni działający w Polsce komputer Odra 1305.

2014 – Zmarł Mieczysław Wilczek – jako minister przemysłu w rządzie Mieczysława Rakowskiego (1988-1989) dopuścił prywatyzację, także z udziałem kapitału zagranicznego.

2020 – W Londynie zmarł płk Mieczysław Stachiewicz, działacz polonijny, honorowy prezes Instytutu Piłsudskiego w Londynie, kawaler Orderu Orła Białego.

1 maja

1576 – W katedrze wawelskiej odbył się ślub oraz wspólna koronacja Anny Jagiellonki i Stefana Batorego.

1808 – W Księstwie Warszawskim wszedł w życie Kodeks Napoleona.

1890 – Na ziemiach polskich po raz pierwszy obchodzono Święto Pracy.

1892 – Bunt łódzki – pierwszomajowe demonstracje robotników z Łodzi i okolic przerodziły się w krwawo stłumiony sześciodniowy strajk powszechny.

1866 – Urodził się Stanisław Patek, prawnik, obrońca w procesach politycznych przed carskimi sądami; uczestnik konferencji pokojowej w Wersalu, w II RP dyplomata; zginął w czasie Powstania Warszawskiego.

1899 – Urodził się Stanisław Skarżyński, pilot wojskowy, w 1933 r. ustanowił lotniczy rekord świata przelatując samotnie samolotem RWD-5 nad południowym Atlantykiem; w czasie II wojny światowej m.in. w 305 dywizjonie bombowym „Ziemi Wielkopolskiej”; zginął w czerwcu 1942 r.

1900 – Urodził się Aleksander Wat, poeta i prozaik, tłumacz, autor książki „Mój wiek”, redaktor „Miesięcznika Literackiego”.

1905 – W Warszawie wojsko rosyjskie ostrzelało uczestników demonstracji pierwszomajowej; zginęło 37 osób, a kilkadziesiąt zostało rannych; do podobnych wypadków doszło w Lublinie i Łodzi, gdzie zginęło po kilkanaście osób.

1908 – Urodziła się Krystyna Skarbek, W czasie II wojny światowej pracowała dla brytyjskiego wywiadu, uchodzi za jedną z najwybitniejszych agentek w historii.

1919 – Polska została członkiem Światowego Związku Pocztowego (UPU).

1929 – Urodził się Stanisław Mikulski, aktor, odtwórca roli Hansa Klossa w serialu „Stawka większa niż życie”, wystąpił również m.in. w filmach „Kanał”, „Ewa chce spać”, „Pan Samochodzik i templariusze”.

1931 – W Wilnie urodziła się Elwira Seroczyńska, łyżwiarka, wicemistrzyni olimpijska ze Squaw Valley (1960), mistrzyni świata (1962).

1940 – We Frampolu koło Białegostoku urodził się Edward Redliński, pisarz, autor „Konopielki”.

1942 – Do warszawskiego getta przyjechała niemiecka ekipa filmowa przygotowująca antyżydowski film propagandowy.

1944 – W KL Auschwitz zamordowany został Icchak Kacenelson, żydowski poeta i dramaturg, autor poematu „Pieśń o zamordowanym żydowskim narodzie”.

1945 – W nocy z 1 na 2 maja oddział Narodowych Sił Zbrojnych por. Romana Dziemieszkiewicza uwolnił z aresztu w Krasnosielcu koło Makowa Mazowieckiego kilkudziesięciu żołnierzy NSZ i Armii Krajowej.

1947 – W Warszawie urodziła się Grażyna Barszczewska, aktorka, od 1983 r. związana z Teatrem Polskim w Warszawie; wystąpiła m.in. w filmach „Anioł w szafie”, „Łabędzi śpiew”, „Wszystko, co najważniejsze”, a także w serialu „Kariera Nikodema Dyzmy”.

1947 – W Warszawie urodził się Krzysztof Knittel, kompozytor, pedagog.

1948 – Rozpoczął się pierwszy kolarski „Wyścig Pokoju”.

1948 – W Krakowie urodził się Tadeusz Huk, aktor, przez wiele lat związany ze Starym Teatrem w Krakowie; wystąpił m.in. w filmach „Aktorzy prowincjonalni”, „Danton”, „Demony wojny wg Goi”, „Operacja Samum”.

1950 – Marszałek Konstanty Rokossowski jako polski minister obrony narodowej (narzucony przez Stalina) wydał rozkaz, który rozpoczął „oczyszczanie” kadry oficerskiej z osób niepożądanych przez władze.

1950 – Utworzono Świętokrzyski Park Narodowy.

1951 – W Warszawie urodził się Michał Kwieciński, reżyser i producent filmowy; twórca m.in. filmu „Jutro idziemy do kina”.

1951 – W więzieniu NKWD we Włodzimierzu nad Klaźmą zmarł Klemens Szeptycki, wnuk Aleksandra Fredry, przełożony greckokatolickiego klasztoru studytów w Uniowie pod Przemyślanami, błogosławiony Kościoła katolickiego; pośmiertnie otrzymał tytuł Sprawiedliwy wśród Narodów Świata.

1953 – W Warszawie oddano do użytku Dom Partii, w którym mieściła się siedziba KC PZPR, a w latach 1991-2000 Giełda Papierów Wartościowych.

1953 – W Warszawie urodziła się Joanna Szczepkowska, aktorka, pisarka, prezes ZASP (2010).

1954 – Rozpoczął działalność warszawski Teatr Komedia.

1955 – Powstał Zespół Filmowy „Kadr”.

1980 – W Gdańsku urodził się Jacek Dehnel, poeta, pisarz i tłumacz.

1982 – Stan wojenny: W wielu miastach Polski odbyły się kontrpochody pierwszomajowe organizowane przez podziemną Solidarność.

1983 – Stan wojenny: Na wezwanie TKK NSZZ „Solidarność” odbyły się niezależne pochody i demonstracje; w Gdańsku, Gdyni, Warszawie, Wrocławiu, Szczecinie, Poznaniu, Krakowie i Nowej Hucie manifestantów zaatakowały oddziały ZOMO; w wyniku działań milicji śmierć ponieśli dwaj robotnicy: Ryszard Smagur i Bernard Łyskawa; zatrzymano około 1000 osób.

1986 – Urodził się Mateusz Kościukiewicz, aktor teatralny i filmowy, laureat Nagrody im. Zbyszka Cybulskiego za rolę w filmie „Matka Teresa od kotów”.

1987 – Papież Jan Paweł II beatyfikował Edytę Stein – niemiecką filozofkę pochodzenia żydowskiego, karmelitankę zamordowaną w 1942 r. w KL Auschwitz-Birkenau.

1989 – Zmarł Edward Ochab, w 1956 r. najważniejsza osoba w państwie jako szef PZPR (od śmierci Bieruta do powrotu Gomułki), a w latach 1964-68 nominalna głowa państwa jako przewodniczący Rady Państwa.

1990 – Utworzono Parki Narodowe: Poleski i Drawieński.

2004 – Polska weszła w skład Unii Europejskiej. Do wspólnoty dołączyły także Czechy, Słowacja, Węgry, Litwa, Łotwa, Estonia, Słowenia, Cypr i Malta.

2011 – W Rzymie odbyły się uroczystości beatyfikacyjne Jana Pawła II.

2018 – W Warszawie zmarła Wanda Wiłkomirska, wybitna skrzypaczka, solistka Filharmonii Narodowej w Warszawie, znana z prawykonań wielu polskich utworów, m.in. Grażyny Bacewicz i Krzysztofa Pendereckiego.

2 maja

1437 – Urodził się Kallimach (Filippo Buonaccorsi), humanista, pisarz polityczny, tworzący w języku łacińskim; przez ponad ćwierć wieku przebywający w Polsce.

1729 – W Szczecinie urodziła się Zofia Augusta Anhalt-Zerbst, przyszła cesarzowa Rosji Katarzyna II, w historii Polski zapisała się narzucając jej króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, a potem dokonując rozbiory.

1792 – W Warszawie na Woli założono cmentarz ewangelicko-augsburski.

1809 – Wojna polsko-austriacka: w nocy z 2 na 3 maja wojska Księstwa Warszawskiego pod dowództwem gen. Michała Sokolnickiego odniosły zwycięstwo w bitwie pod Ostrówkiem koło Góry Kalwarii.

1826 – W Warszawie zmarł Antoni Malczewski, poeta, autor „Marii”, pierwszej powieści poetyckiej w literaturze polskiej.

1846 – W Warszawie urodził się Zygmunt Noskowski, kompozytor, dyrygent, pedagog, krytyk muzyczny.

1892 – W Łodzi wybuchł strajk powszechny, w którym wzięło udział 70 tys. robotników; został on krwawo stłumiony, około 200 osób zostało zabitych.

1895 – Urodził się Wilm Hosenfeld, niemiecki oficer, który w czasie II wojny światowej pomagał Polakom i Żydom, m.in. Władysławowi Szpilmanowi; zmarł w 1952 r. w sowieckim łagrze; pośmiertnie uhonorowany medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata.

1915 – I wojna światowa: Po zwycięstwie pod Gorlicami wojska austriackie i niemieckie rozpoczęły wielką ofensywę na froncie wschodnim.

1916 – Urodził się Wacław Kowalski, aktor, niezapomniany Pawlak z komedii „Sami swoi” i dozorca Popiołek z serialu „Dom”.

1919 – W Warszawie Hugh Gibson złożył listy uwierzytelniające i został pierwszym posłem nadzwyczajnym i ministrem pełnomocnym (ambasadorem) USA w Polsce.

1921 – W nocy z 2 na 3 maja na Górnym Śląsku wybuchło III Powstanie Śląskie; na jego czele stanął Wojciech Korfanty.

1940 – Z więzienia na Pawiaku Niemcy wysłali pierwszy transport do obozu koncentracyjnego Sachsenhausen; wśród około 1,5 tys. wywiezionych mężczyzn było wielu przedstawicieli polskich elit.

1942 – Urodził się Wojciech Pszoniak – wybitny aktor teatralny i filmowy, grał m.in. w filmach „Wesele”, „Ziemia obiecana”, „Danton”, „Korczak”, „Austeria”.

1942 – Urodził się Bogusław Kaczyński, popularyzator opery, operetki i muzyki poważnej, krytyk i publicysta muzyczny, konferansjer, teoretyk muzyki i pianista.

1945 – Kapitulacja Berlina przed Armią Czerwoną. W walkach wzięli też udział żołnierze 1. Armii Wojska Polskiego.

1946 – Funkcjonariusze UB w odwecie za pomoc oddziałom podziemia niepodległościowego dokonali pacyfikacji wsi Wąwolnica w powiecie puławskim.

1952 – W Warszawie rozpoczęła się budowa Pałacu Kultury i Nauki.

1952 – Wprowadzono reglamentowaną sprzedaż mydła i proszków do prania.

1953 – We Wrocławiu urodził się Lech Janerka, wokalista, gitarzysta, kompozytor.

1954 – Programem „To idzie młodość” zainaugurował w Warszawie działalność Studencki Teatr Satyryków.

1957 – W Cannes rozpoczął się Międzynarodowy Festiwal Filmowy, na którym Nagrodę Specjalną Jury – „Srebrną Palmę” – otrzymał „Kanał” Andrzeja Wajdy.

1958 – W Szczecinku urodziła się Małgorzata Ostrowska, wokalistka, liderka zespołu Lombard w latach 1981-91.

1982 – Stan wojenny: Na terenie całej Polski zniesiona została godzina milicyjna.

1986 – Premiera filmu „Kochankowie mojej mamy” w reżyserii Radosława Piwowarskiego.

1988 – W Stoczni Gdańskiej ogłoszono strajk będący kontynuacją fali protestów rozpoczętych kilka dni wcześniej i rozprzestrzeniających się po całym kraju; stoczniowcy wysuwali postulaty ekonomiczne i polityczne, głównie legalizacji Solidarności.

1988 – Premiera filmu „Kingsajz” w reżyserii Juliusza Machulskiego.

1992 – W Konstancinie zmarł Stefan Kieniewicz, historyk, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, wieloletni przewodniczący Komitetu Nauk Historycznych PAN i redaktor „Przeglądu Historycznego”.

1994 – W wyniku wypadku autobusu PKS w gdańskiej dzielnicy Kokoszki śmierć poniosły 32 osoby, a ponad 40 zostało rannych.

1999 – W Warszawie zmarł Włodzimierz Sokorski, jedna z najbardziej wpływowych osób w polskiej kulturze po 1945 r. (jako minister i przewodniczący Komitetu ds. Radia i Telewizji).

2004 – Po raz pierwszy obchodzono w Polsce Dzień Flagi Rzeczypospolitej Polskiej.

2004 – Leszek Miller złożył dymisję ze stanowiska premiera; prezydent Aleksander Kwaśniewski powołał Marka Belkę na szefa nowego rządu.

2006 – Powołanie Muzeum Historii Polski w Warszawie.

2020 – W Warszawie zmarł mecenas Stefan Hambura, prezes Światowego Kongresu Polaków, pełnomocnik części rodzin ofiar katastrofy smoleńskiej oraz prawnik reprezentujący polskie organizacje w Niemczech i zabiegający o uzyskanie przez Polskę odszkodowań za straty materialne poniesione w II wojnie światowej.

2021 – W Marcyporębie w Małopolsce zmarł Bronisław Cieślak, aktor i dziennikarz znany m.in. z roli porucznika Borewicza w serialu telewizyjnym „07 zgłoś się”.

3 maja

1620 – W Gdańsku urodził się Bogusław Radziwiłł, koniuszy wielki litewski; w 1655 r. wspólnie z księciem Januszem Radziwiłłem podpisał w Kiejdanach ze Szwedami układ, w którym uznawał Karola X Gustawa za króla Polski i zgadzał się na detronizację Jana II Kazimierza; w latach 1657-1669 gubernator Prus Książęcych; protektor kalwinizmu.

1660 – W Oliwie podpisano traktat pokojowy, kończący polsko-szwedzkie wojny o Inflanty.

1791 – Na Zamku Królewskim w Warszawie Sejm Wielki uchwalił Ustawę Rządową – Konstytucję 3 Maja, drugą na świecie i pierwszą w Europie ustawę zasadniczą regulującą organizację władz państwowych, prawa i obowiązki obywateli.

1791 – W Sławucie na Wołyniu urodził się Henryk Rzewuski, pisarz, publicysta, autor m.in. „Pamiątek Pana Seweryna Soplicy”.

1792 – W Warszawie wmurowano kamień węgielny pod Świątynię Opatrzności Bożej.

1815 – W Wiedniu zawarty został traktat pomiędzy Rosją, Prusami i Austrią dotyczący nowego podziału ziem polskich; jego konsekwencją było utworzenie związanego z Rosją Królestwa Polskiego, zależnego od Prus Wielkiego Księstwa Poznańskiego oraz Rzeczpospolitej Krakowskiej – będącej pod kontrolę trzech państw zaborczych.

1819 – W Warszawie mjr Walerian Łukasiński utworzył Wolnomularstwo Narodowe.

1844 – W Warszawie zmarł Mikołaj Chopin, nauczyciel języka francuskiego, guwerner, ojciec Fryderyka Chopina.

1863 – Powstańczy Tymczasowy Rząd Narodowy powołał Komitet Polski w Paryżu.

1891 – W Krakowie urodził się Tadeusz Peiper, poeta, prozaik, dramatopisarz i krytyk literacki.

1916 – W Warszawie ponad 200 tys. ludzi wzięło udział w manifestacji z okazji rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 maja.

1933 – Urodził się Stanisław Kociołek, jako szef Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Gdańsku ponosił część odpowiedzialności za stłumienie robotniczych protestów w grudniu 1970 r.

1937 – W Warszawie zmarł Wacław Tokarz, historyk, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego i Uniwersytetu Warszawskiego; badacz historii wojskowości i dziejów politycznych Polski przełomu XVIII i XIX w.

1938 – We Władysławowie otwarto port rybacki.

1940 – Do służby w Polskiej Marynarce Wojennej wszedł niszczyciel „Garland”.

1941 – Urodził się Kornel Morawiecki, fizyk, działacz opozycji antykomunistycznej, przywódca „Solidarności Walczącej” (1982-90).

1942 – W Chorzowie urodził się Antoni Piechniczek, trener piłkarskiej reprezentacji Polski, która w 1982 r. na mistrzostwach świata w Hiszpanii zajęła trzecie miejsce.

1944 – W nocy z 3 na 4 maja Odział Specjalny „Osjan” Kedywu Komendy Głównej AK zniszczył na wojskowym lotnisku na warszawskich Bielanach pięć niemieckich samolotów transportowych „Ju 52”, a trzy inne ciężko uszkodził.

1945 – 1 Armia Wojska Polskiego po dojściu do Łaby zakończyła swój szlak bojowy.

1945 – W Londynie powstał Instytut Historyczny im. gen. Władysława Sikorskiego.

1945 – Dekretem Krajowej Rady Narodowej Michał Rola-Żymierski został mianowany marszałkiem Polski.

1945 – Urodził się Tadeusz Rydzyk, redemptorysta; założyciel i dyrektor Radia Maryja.

1946 – W Krakowie odbyły się, zakazane przez komunistyczne władze, demonstracje z okazji Święta 3 Maja – interweniowała milicja, byli ranni i aresztowani.

1947 – Urodził się Lesław Ćmikiewicz, jeden z najlepszych polskich piłkarzy, z reprezentacją zdobył złoty medal na igrzyskach w 1972 r. i zajął trzecie miejsca na mistrzostwach świata 1974.

1948 – Urodził się Czesław Bielecki, architekt, publicysta, w PRL-u działacz opozycji demokratycznej.

1951 – W Krakowie urodziła się Grażyna Brodzińska, śpiewaczka operetkowa, operowa, aktorka.

1951 – Urodził się Jan Krzysztof Bielecki, ekonomista, premier w 1991 r., a potem m.in. przedstawiciel Polski w Europejskim Banku Odbudowy i Rozwoju oraz prezes Banku Pekao S.A.

1952 – Polska sekcja Radia Wolna Europa rozpoczęła z Monachium nadawanie stałych audycji w języku polskim. Jej pierwszym dyrektorem został Jan Nowak-Jeziorański kurier.

1961 – Film Jerzego Kawalerowicza „Matka Joanna od Aniołów” otrzymał Nagrodę Specjalną Jury na Festiwalu Filmowym w Cannes.

1966 – Na Jasnej Górze w Częstochowie odbyły się centralne uroczystości Milenium Chrztu Polski; mszę św. odprawił abp Karol Wojtyła, a kazanie wygłosił prymas Stefan Wyszyński.

1976 – W wydawanym w Londynie „Tygodniu Polskim” opublikowany został program powstałego w kraju Polskiego Porozumienia Niepodległościowego.

1978 – W warszawskiej FSO uruchomiono seryjną produkcję Poloneza.

1982 – Stan wojenny: W wielu miastach Polski odbyły się organizowane przez podziemną Solidarność pochody i manifestacje z okazji rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 Maja.

1985 – W Krakowie zmarł Wojciech Belon, poeta, pieśniarz, kompozytor, założyciel i lider zespołu Wolna Grupa Bukowina.

1988 – Powstał Papieski Wydział Teologiczny w Warszawie.

1991 – W Nowym Jorku zmarł tragicznie Jerzy Kosiński, pisarz, autor „Malowanego ptaka”.

1993 – Prezydent Lech Wałęsa nadał papieżowi Janowi Pawłowi II pierwszy po przywróceniu w 1992 r. Order Orła Białego.

1994 – Premiera filmu „Zawrócony” w reżyserii Kazimierza Kutza.

1999 – W Warszawie zmarł Władysław Terlecki, pisarz, autor powieści i opowiadań historycznych.

2007 – Na Litwie po raz pierwszy obchodzono święto narodowe w rocznicę uchwalenia Konstytucji 3 maja.

2015 – W Poznaniu zmarł Piotr Piotrowski, historyk sztuki, kurator, w latach 2009-10 dyrektor Muzeum Narodowego w Warszawie.

2016 – W Warszawie zmarł Janusz Tazbir, historyk, badacz dziejów kultury i ruchów religijnych w Polsce, głównie w XVI i XVII w.

2016 – W Gdańsku zmarł abp Tadeusz Gocłowski, metropolita gdański w latach 1992-2008; członek Rady Stałej Episkopatu Polski; odegrał znaczącą rolę przy odbudowywaniu stosunków państwo-Kościół po 1989 r., kawaler Orderu Orła Białego.

PAP/MB