Prof. Krystyna CHAŁAS: Człowiek jest zawsze celem, nigdy środkiem

TSF Jazz Radio

Człowiek jest zawsze celem, nigdy środkiem

Prof. Krystyna CHAŁAS

Pedagog, kierownik Katedry Dydaktyki i Edukacji Szkolnej KUL. Założyciel i opiekun naukowy Towarzystwa Gimnazjów Poszukujących z Małych Miast i Wsi, założyciel Ogólnopolskiego Forum Szkół Poszukujących Sposobów Integralnego Rozwoju i Wychowania Dziecka.

Człowiek jest punktem wyjścia i dojścia każdej instytucji jako strukturalnego ogniwa społeczeństwa obywatelskiego – pisze prof. Krystyna CHAŁAS

.Rozważając zagadnienie człowieka w świecie wartości, należy odpowiedzieć na podstawowe pytanie: „Kim jest człowiek?”. Odpowiedź brzmi – człowiek jest osobą. Jest jednostką cielesną, duchową, mogącą działać w sposób rozumny, mądry i społeczny. Osoba posiada przymioty, które są podstawą jej egzystencji: godność, rozumność-mądrość, wolność, odpowiedzialność, zdolność do miłości, zdolność do twórczości i zdolność do transcendencji. Fenomen osoby zobowiązuje każdą instytucję, jako strukturę społeczeństwa obywatelskiego, do postawienia w centrum swojej działalności zadania przestrzegania normy personalistycznej, która brzmi: człowiek jest zawsze celem, a nigdy środkiem.

Każda instytucja stanowiąca strukturalne ogniwo społeczeństwa obywatelskiego musi stanowić mikroszkołę urzeczywistnienia przymiotów osoby ludzkiej. Jest to pierwsza naturalna struktura aksjologiczna człowieka. Bez urzeczywistniania godności, rozumienia-mądrości, wolności, odpowiedzialności, miłości, twórczości i transcendencji będzie ginąć człowieczeństwo w człowieku. Instytucja będzie się kurczyć i karłowacieć.

Znaczenie przymiotów człowieka świadczy o jego wartości. Należy rozpatrzyć je w kontekście natury aksjologicznej społeczeństwa obywatelskiego.

Godność człowieka najogólniej definiowana jest jako specyficzna wartość osoby ludzkiej. Ogniskuje takie pojęcia, jak: cześć, dobra sława, dobre imię, szacunek, poważanie, honor. Godność może być osobowa i osobowościowa.

Godność osobowa przysługuje każdemu człowiekowi, niezależnie od płci, wieku, stanu cywilnego, wykształcenia, wykonywanego zawodu, przynależności narodowej i religijnej. Jest ona dana człowiekowi i nie można jej stracić.

Godność jest doskonałością, która rodzi się w działaniach moralnie wartościowych, w czynie człowieka, utrwalając się w jego osobowości. Instytucje społeczeństwa obywatelskiego mają zadania, które wynikają z godności. Jedno z nich dotyczy poszanowania wartości człowieka, a drugie poszanowania wartości i godności człowieka w ramach działań tych instytucji i poprzez jej działania. Godność osobowościowa ma sprawić, aby działania instytucji miały charakter czynu, a także by były inspiracją oraz szansą.

Drugim przymiotem człowieka jest rozumność-mądrość. Jest to cnota intelektualna, sprawność i wartość moralna związana z rozeznaniem i zachowaniem się na miarę aktualnego czasu; na miarę godności osoby. Konstytuują ją inteligencja, rozeznanie w dobru i złu i wybór dobra. Kluczowym pytaniem jest, jakie dobro jest urzeczywistniane poprzez działalność naszej instytucji. Odpowiedzią jest dobro wewnętrzne: dobro członków instytucji w ramach rozwoju osobistego, rozwoju człowieczeństwa oraz dobro świadczone przez instytucję, o ile jest ono ukierunkowane na osobę, pełnię człowieczeństwa i na dobro wspólne. Ważną kwestią jest krytyczne wartościowanie obydwu kryteriów dobra i zła, wykrycie blokad i ograniczeń rozwojowych, jak również zjawiska pozorów w działaniach.

Wolność jest podstawowym atrybutem ludzkiej egzystencji, wynikającym z niezbywalnej godności człowieka, stanowiącym o tym, że człowiek ma wolną wolę i jest podmiotem czynności, procesów psychicznych, działań oraz zachowań. Możemy posiadać wolność do wyboru i urzeczywistniania dobra oraz wolność od wszystkiego, co zniewala, redukuje człowieczeństwo w człowieku.

„Być wolnym – pisze Karol Wojtyła – to znaczy nie tylko chcieć, ale także wybierać i rozstrzygać, a to wszystko mówi nam już o transcendentalnym przyporządkowaniu dobra do prawdy w działaniu. Jednakże dopiero sumienie jest właściwym niejako miejscem tego przyporządkowania”.

Wolność jest warunkiem podejmowania działalności przez instytucje społeczeństwa obywatelskiego. Wolność do wyboru dobra jest warunkiem budowania dobra wewnętrznego instytucji i dobra zewnętrznego. Jest gwarantem urzeczywistnienia dobra wspólnego.

Odpowiedzialność oznacza przyjęcie skutków swoich działań, zarówno dobrych, jak i złych. Odpowiedzialnym można być za siebie, za drugiego człowieka, za podejmowanie działań i za skutki tych działań. Odpowiedzialność gwarantuje jakość naszych działań, rozwój instytucji w perspektywie dobra wspólnego, trwanie instytucji. W wielu przypadkach brak odpowiedzialności stanowił przyczynę upadku wielu fundacji i stowarzyszeń. Brak odpowiedzialności za wyświadczone dobro w perspektywie rozwojowej generuje świat pozorów, a tym samym sprawców i ofiary działań pozornych.

Wartość miłości najpiękniej jest oddana w Hymnie o miłości. Polega ona na afirmacji osoby oraz pragnieniu dla niej dobra. Miłość zobowiązuje do przyjęcia człowieka takim, jakim jest, troski o jego los, służby człowiekowi i zaangażowania na rzecz jego rozwoju.

Zdolność do transcendencji stanowi płaszczyznę, na której najpełniej ujawnia się człowieczeństwo w człowieku. Najogólniej jest określona jako przekraczanie siebie w dobru, w urzeczywistnianiu dobra.

Przymioty człowieka – godność, rozumność-mądrość, wolność, odpowiedzialność, zdolność do miłości, zdolność do transcendencji – są źródłem celów, zasad i pierwszą strukturą aksjologiczną, stanowiącą podstawę budowania społeczeństwa obywatelskiego.

Osoba jest celem tego społeczeństwa. Instytucja przez własną działalność musi wspomagać podmioty wewnętrzne oraz zewnętrzne w dążeniu do osiągania pełni człowieczeństwa. Droga do tego celu wiedzie poprzez integralny rozwój człowieka, a więc rozwój wszystkich warstw życia: biologicznej, psychicznej, społecznej, kulturowej i światopoglądowej. Warunkiem rozwoju poszczególnych warstw jest urzeczywistnienie wartości, które w sposób naturalny są związane z poszczególnymi warstwami. Stanowią one drugą strukturę wartości będących podstawą aksjologiczną budowania społeczeństwa obywatelskiego. Osoba jest celem, jest w centrum działań instytucji, które się podejmuje ze względu na osobę i dla niej. Jej rozwój, wartość, pełnia człowieczeństwa stanowią cel i zasadę. W tym kontekście ważne jest spotkanie i towarzyszenie. Wytwarzają one przestrzeń aksjologiczną, w której centrum i źródłem jest osoba oraz jesteśmy my. Przez spotkanie dochodzi do zmiany relacji z innymi ludźmi. Jest to istotny proces pedagogiczny, który kreuje pozytywne nastawienie do ludzi i każdego kolejnego spotkania.

Uczestnictwo to właściwość człowieka odpowiadająca jego osobowej podmiotowości. Jego rdzeniem jest uczestniczenie w człowieczeństwie drugiej osoby, w drodze do pełni człowieczeństwa, do dojrzałej osobowości, integralnego rozwoju; urzeczywistnienie personalistycznej wartości swojego czynu.

Ważnym czynnikiem budowania wspólnoty jest solidarność. Jest także warunkiem i gwarantem rozwoju społeczeństwa obywatelskiego. Wspólnota jest człowiekowi nie tylko dana, ale także permanentnie zadawana. We wspólnocie najpełniej potwierdza i urzeczywistnia się osoba jako podmiot, urzeczywistniają się człowieczeństwo oraz podmiotowość samej wspólnoty. Habermas wyróżnił wspólnotę interesów, zadań i wspólnotę jako zadanie. Ostatnia kategoria gwarantuje rozwój podmiotów instytucji społeczeństwa obywatelskiego i rozwój instytucji, a w konsekwencji społeczeństwa obywatelskiego. Wspólnota posiada wymiar osobowy („ja – ty”) oraz społeczny („my”). Karol Wojtyła podkreślał, że trwałą, nienaruszalną podstawą wspólnoty jest człowieczeństwo. 

W działalności w ramach organizacji pozarządowych, a więc w ramach komórek społeczeństwa obywatelskiego, potrzebne jest zaangażowanie. Wymaga to działania ramię w ramię z osobami, na rzecz których podejmowana jest działalność, afirmacji tych osób, bez oczekiwania gratyfikacji materialnej. Jedyną formą gratyfikacji jest radość z faktu rozwoju tych podmiotów. W centrum działania musi być postawione człowieczeństwo. Każde stowarzyszenie musi orientować swoją działalność na dobro wspólne, podmiotowość osoby i podmiotowość wspólnoty. W dobru wspólnym – na podstawie dobra wspólnego – wspólnota przeżywa siebie jako „my”, wyraża siebie, urzeczywistnia siebie, konstytuuje siebie.

Dobro wspólne jako podmiotowa podstawa osobowego i społecznego wymiaru wspólnoty stanowi większą pełnię wartości niż dobro jednostkowe każdego z osobna „ja” w określonej wspólnocie. Ma więc charakter nadrzędny – i w tym charakterze odpowiada podmiotowej transcendencji osoby.

Człowiek staje się dobry przez urzeczywistnianie moralnego dobra zawartego w czynie. W działalności instytucjonalnej społeczeństwa obywatelskiego istotnego znaczenia nabiera prawda – odkrywana przez każdego, odkrywana przez wspólnotę i odkrywana dla każdego. To ona ma moc zobowiązującą moralnie. Skłania do działania, solidarności, poszanowania, godności, odpowiedzialności.

.Transcendencja prawdy i dobra ma decydujący wpływ na kształtowanie się u członków instytucji tworzących społeczeństwo obywatelskie ludzkiego „ja”, na jego stawanie się w całej rzeczywistości podmiotu osobowego, ma decydujący wpływ na kształtowanie społeczeństwa obywatelskiego „z ludzką twarzą”.

Krystyna Chałas

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Magazyn idei "Wszystko Co Najważniejsze" oczekuje na Państwa w EMPIKach w całym kraju, w Księgarni Polskiej w Paryżu na Saint-Germain, naprawdę dobrych księgarniach w Polsce i ośrodkach polonijnych, a także w miejscach najważniejszych debat, dyskusji, kongresów i miejscach wykuwania idei.

Aktualne oraz wcześniejsze wydania dostępne są także wysyłkowo.

zamawiam