Anioły w Rzymie. Posłańcy, Opiekunowie, Wędrowcy

Rzymskie Muzea Kapitolińskie prezentują wystawę „Anioły. Posłańcy, opiekunowie i wędrowcy. Wzniosłe istoty od starożytności do współczesności”. Jest ona swego rodzaju hołdem pamięci dla papieża Franciszka, ponieważ według jej kuratorów, Massimo Rossi Rubensa i Viviany Vannucci, jego życie i misja odzwierciedlały tego samego ducha, którego ucieleśniają anioły, czyli budowę mostów między niebem a ziemią, oraz potrzebę obecności w pobliżu tych najbardziej potrzebujących – pisze prof. Piotr CZAUDERNA

.Samo słowo „anioł” pochodzi od greckiego ángelos, czyli „posłaniec”, w tym przypadku łącznik między nieziemską rzeczywistością samego Boga a światem ludzkim. Najwcześniejsze wyobrażenia aniołów sięgają pierwszych wieków chrześcijaństwa. Na pierwszych obrazach anioły wcale nie miały skrzydeł, na przykład na fresku z II–III wieku naszej ery pochodzącym z katakumb Pryscylli, który przedstawia scenę Zwiastowania.

Wystawa została otwarta 13 maja i potrwa ona do 1 listopada 2026 roku. Odbywa się w salach parterowych Palazzo dei Conservatori. Prezentuje anioły nie tylko jako temat artystyczny, ale także jako symbole opieki, przewodnictwa, ochrony i nadziei. Ukazuje przedstawienia aniołów, głównie pochodzące ze sztuki zachodniej, choć są też nawiązania do sztuki antycznej, a także wyobrażenie skrzydlatego geniusza typowego dla sztuki perskiej i asyryjskiej, co wydaje mi się lekkim nieporozumieniem, bo przecież te wizerunki, podobnie jak skrzydlaty Eros, z aniołami nie miały nic wspólnego. Zwiedzający mogą prześledzić ewolucję wizerunków anielskich na przestrzeni wieków aż po ich zupełnie współczesne interpretacje. Dzięki temu można dostrzec, jak postać anioła ewoluowała w kierunku bardziej zhumanizowanych przedstawień, odzwierciedlając zmieniające się znaczenia symboliczne i kulturowe. Przecież od pokoleń anioły zajmują szczególne miejsce w zachodniej wyobraźni. Pojawiają się jako posłańcy między niebem a ziemią, jako strażnicy i opiekunowie czuwający nad ludzkością, a także towarzysze w trudnych podróżach i takie właśnie trzy sekcje tematyczne na wystawie się znalazły: Posłańcy, Opiekunowie i Wędrowcy.

.Pierwsza sekcja przedstawia anioły jako nosicieli boskich przesłań, od scen biblijnych po sztukę renesansu. Druga koncentruje się na aniołach jako opiekunach, postaciach kojarzonych z czułością, czujnością, Boskim błogosławieństwem i niebiańską opieką. Trzecia sekcja przedstawia anioły jako towarzyszy podróży, a więc duchowe istoty towarzyszące ludziom w niepewności i zmianach.

.Na wystawie zgromadzono wiele pięknych obrazów. Do najważniejszych eksponatów należą: Anioł Stróż Pietra da Cortony (1656) z Narodowej Galerii Sztuki Starożytnej w Palazzo Barberini; Anioł Zwiastujący Carla Dolciego (1650), wypożyczony z Galerii Uffizi, oraz Święty Mateusz z aniołem Guercina (1622), który znajduje się w stałej kolekcji Muzeów Kapitolińskich.

.Wystawa oferuje również wyjątkową okazję do obejrzenia dzieł, które zazwyczaj nie są dostępne dla publiczności. Wśród nich wyróżnia się Anioł Stróż Giovanniego Antonia Galliego, znanego jako Spadarino, wykonany ok. 1620 roku i wyjątkowo ufundowany przez Fondo Edifici di Culto del Ministero dell’Interno. Dzieło, przechowywane na co dzień w Kościele San Rufo in Rieti, znajduje się w sekcji „Spojrzenie z góry”, poświęconej tematyce boskiej opieki oraz związkowi między pięknem artystycznym a duchową misją biskupa Rzymu. Jest też piękny obraz Świętej Franciszki Rzymskiej (o której niegdyś w WCN pisałem) [LINK] z aniołem, także pędzla Spadarina.

.Dużo miejsca poświęcono również sztuce współczesnej, z dziełami z kolekcji prywatnych, na przykład Blu oltremare i Ri-annunciazione di una annunciazione Omara Gallianiego, a także L’angelo ribelle su fondo blu cupo Osvaldo Liciniego, których symboliczne i poetyckie wizje przenoszą anielską postać do współczesności.

.Choć są to przedstawienia dużo bardziej obrazoburcze, na szczęście nieliczne.

.Jak napisano w katalogu, łącząc arcydzieła i rzadko spotykane dzieła, „Anioły” oferują zwiedzającym kontemplacyjną podróż przez piękno, wiarę i wyobraźnię, jednocześnie oddając hołd poprzedniemu papieżowi, którego zapamiętano za jego współczucie i troskę o najsłabszych. Nawiązuje do tego jedno z pięknych haseł towarzyszących wystawie, które pochodzi od niemieckiego reżysera i twórcy filmu o aniołach Berlina, Wima Wendersa: „Aniołowie naszych czasów to wszyscy ci, którzy troszczą się o innych, zanim zatroszczą się o siebie”.

Św. Tomasz z Akwinu pisał o aniołach bardzo szeroko, zwłaszcza w swoim wielkim traktacie Summa theologiae, w którym poświęcił im osobny rozdział. W polskich przekładach bywa on wydawany jako oddzielna rozprawa O aniołach. Najważniejsze tezy św. Tomasza o aniołach są takie:

– aniołowie są bytami „niematerialnymi”, więc nie mają ciała;

– nie składają się z materii i formy tak jak rzeczy cielesne, lecz ich byt opisuje się przez „istnienie i istotę”;

– są „niezniszczalne” ze względu na brak materii.

Nie do końca zgadza się to zatem z naszymi wyobrażeniami aniołów, które prezentuje rzymska wystawa.

.Św. Tomasz uważa również, że anioły mają intelekt przewyższający ten ludzki oraz wolę, jak również różnią się między sobą rodzajowo, a nie tylko indywidualnie, więc Tomasz zakłada bardzo zróżnicowany świat bytów anielskich. Omawia nawet hierarchię anielską i podział chórów anielskich, których tradycyjnie wyróżniano dziewięć. Najwyższe trzy chóry mają za zadanie kontemplować Boga, środkowe wspierają duchowy porządek, a najniższe działają najbliżej świata ludzi. Są nimi: sześcioskrzydłe anioły Serafini (kojarzone z najgorętszą miłością do Boga i najpełniejszą kontemplacją Jego chwały, otaczający zwykle w mandorli lub kręgu Chrystusa czy też Matkę Bożą dla podkreślenia ich niebiańskiej chwały), Cherubini (wiązani z pełnią poznania i mądrości; w tradycji strzegą świętości i tajemnicy Boga), Trony (symbolizujące stałość, sprawiedliwość i gotowość „niesienia” obecności Bożej), Panowania (którym przypisywane jest kierowanie niższymi duchami, bez żądzy panowania dla siebie), Moce (łączone z siłą duchową i wsparciem w przezwyciężaniu zła), Władze (uważane za te, które strzegą ładu i powstrzymują działanie sił przeciwnych dobru), Zwierzchności (odnoszone do opieki nad wspólnotami, narodami lub większymi strukturami świata – według tradycyjnego poglądu każdy naród ma swojego opiekuńczego anioła), Archaniołowie (pełniący szczególne misje i przekazujące ważne wiadomości), Aniołowie (najbliżsi ludziom, opiekujący się nimi i pomagający w codziennym życiu duchowym, np. indywidualny Anioł Stróż).

Dla Akwinaty anioł nie jest „człowiekiem bez ciała”, tylko całkowicie odmiennym rodzajem stworzenia, czystym bytem duchowym, wpisanym w porządek całego świata.

Z kolei dla św. Augustyna anioły są stworzeniami duchowymi, które są dobre z natury, ale całkowicie zależne od Boga i stojące niżej od Niego w porządku stworzenia. Ich zadaniem jest pośredniczenie między Bogiem a człowiekiem: przekazują Boże orędzie, ale w oczywisty sposób nie zastępują Boga. Św. Augustyn podkreślał, że Bóg działa przez znaki i stworzenia, a aniołowie mogą być jednym z takich sposobów Jego działania. A więc anioł ma być dla człowieka znakiem, który odsyła go dalej, ku Stwórcy.

.Nic dziwnego, że w pradawnej Litanii o Świętych Aniołach Stróżach pada zawołanie: „Święci Aniołowie, którzy ciemności szatańskie rozpędzacie, rozumy nasze oświecacie”, i dalej: „Święci Aniołowie, którzy modlitwy nabożnych ludzi do Boga zanosicie”. Święty Karol Boromeusz modlił się do swego Anioła Stróża słowami: „Najświętszy a najuczynniejszy strażniku, Aniele Boży! Czynię Cię wykonawcą testamentu i ostatniej woli mojej, abyś mi wyjednał u Pana mego trojaką łaskę. Pierwsze jest: aby mi darował przynajmniej jedno rzewliwe westchnienie. […] Druga łaska jest: abyś mi, najwierniejszy Stróżu mój, przybył w oną godzinę, kiedy się dusza moja rozłączać będzie od ciała. […] Trzecia łaska jest: abyś ty sam, najlitościwszy Stróżu mój, miał sobie poleconą duszę moją […]”.

.Św. Karol Boromeusz (1538–1584) był kardynałem i biskupem Mediolanu. Zasłynął swoją świętością oraz wielką nabożnością, zwłaszcza w czasie wielkiej epidemii, która nawiedziła miasto w roku 1576. Udzielał wtedy umierającym sakramentów świętych oraz codziennie boso prowadził przebłagalne procesje na mediolańskich ulicach, niosąc przed sobą krzyż z relikwią Świętego Gwoździa, która do dziś znajduje się oświetlona czerwoną lampką pod główną kopułą tamtejszej katedry.

.Relikwia ta przypomina zresztą niezwykle osławioną uzdę cesarza Konstantyna Wielkiego, w którą jego matka, św. Helena, kazała wprawić jeden ze Świętych Gwoździ przywiezionych przez nią z Ziemi Świętej razem z Drzewem Krzyża Świętego. Raz w roku, 14 września, w Święto Podwyższenia Krzyża Świętego, aktualny biskup Mediolanu wznosi się ku tej relikwii specjalną windą, zwaną Nivola, czyli „chmurka”, po to, aby relikwię wyjąć i obejść z nią uroczyście katedrę, pozwalając wiernym ją adorować. Święty ślubował też, że jeśli epidemia ustanie, to odbędzie pieszą pielgrzymkę do Świętego Całunu Sacra Sindone, który wtedy znajdował się wciąż w Chambéry w posiadaniu książąt sabaudzkich. Aby mu to ułatwić, książę Emanuel Filibert nakazał przenieść całun na drugą stronę Alp, do Turynu, gdzie pozostaje do dziś i stąd wzięła się jego powszechnie używana nazwa. Ze względu na swoje odważne zachowanie św. Karol Boromeusz stał się przykładem dostojnika, który nie opuszcza wiernych w chwili kryzysu i utrapienia. Jakże to inna postawa niż ta części hierarchii kościelnej w czasach pandemii COVID-19! Święty ma też związki z Polską. Kiedy w okolicy Kielc w latach 1620–1624 wybuchła epidemia, biskup krakowski Marcin Szyszkowski ślubował ufundować kościół. Tak się też stało, Kielce zostały oszczędzone, a na tamtejszej Karczówce powstała świątynia poświęcona św. Karolowi Boromeuszowi, do której biskup sprowadził relikwie świętego.

.Jednym z najważniejszych Archaniołów, obok Rafała, Gabriela i Michała, zwłaszcza czczonym w czasach innego biskupa Mediolanu, św. Ambrożego (340–397), był zapomniany dzisiaj Uriel, który według pradawnych podań zaprowadził św. Jana Chrzciciela na pustynię, by nauczyć go tam zasad ascezy i przetrwania. Uriela tradycyjnie wiązano także z kabałą oraz alchemią.

Rzymska wystawa, choć niewielka, zgłębia znaczenia postaci anielskich w zachodniej tradycji artystycznej. Opisuje ewolucję ikonografii anielskiej, podkreśla jej rolę jako łącznika między światem ziemskim a boskim, a także oferuje zwiedzającym refleksję nad relacją między tym, co widzialne, a tym, co należy do sfery duchowej, o której istnieniu tak często zapominamy. Szczególną uwagę poświęcono przemianom wizerunku anioła w epoce nowożytnej, kiedy to postać ta nabierała coraz bardziej ludzkich cech, aż po symboliczne i metaforyczne interpretacje rozwinięte między XIX a XX wiekiem. Poszczególne sekcje wystawy dotyczą głównych przedstawień ikonograficznych aniołów: od cherubinów po Zwiastowanie, od archaniołów wojowników, na przykład cherubinów strzegących z płomiennymi mieczami wejścia do Raju, po aniołów stróżów, od aniołów muzyków po aniołów wędrowców. Są tam postacie anielskie, które głoszą nadzieję i przekazują Słowo, jak trzej aniołowie, którzy nawiedzili praojca Abrahama jako prefiguracja Trójcy Świętej, powszechnie znana z pięknej ikony Andrzeja Rublowa. Są i aniołowie opiekuńczy, którzy symbolizują kochającą i troskliwą obecność Boga u boku człowieka nawet w chwilach jego cierpienia i męczeństwa, jak Anioł Pocieszyciel towarzyszący Jezusowi w Ogrodzie Getsemani czy Archanioł Rafał towarzyszący młodemu Tobiaszowi w Starym Testamencie.

.Jakże cieszy, że nawet w dzisiejszych, tak zeświecczonych czasach, potrafimy wrócić w przestrzeni publicznej do tematu aniołów, naszych dobrych opiekunów i stróżów!

Piotr Czauderna