Helena Krzemieniewska – pionierka wrocławskiej mikrobiologii
Jolanta PAWNIK
Kiedy większość osób myśli o emeryturze, ona zaczynała wszystko od nowa. Helena Krzemieniewska miała 67 lat, gdy zrobiła doktorat i zaczęła budować naukę w powojennym Wrocławiu – pisze Jolanta PAWNIK
.Helena Józefa Krzemieniewska urodziła się 13 marca 1878 roku w Lachowie na terenie obecnej Białorusi w ziemiańskiej rodzinie Choynowskich. Rodzice, co w tamtych czasach nie było oczywiste, zdecydowali się kształcić córkę zgodnie z jej zainteresowaniami. Po ukończeniu prestiżowej pensji Jadwigi Sikorskiej kontynuowała w latach 1894–1896 naukę na krakowskich Wyższych Kursach dla Kobiet im. Adriana Baranieckiego. Było to wówczas jedno z niewielu miejsc, gdzie kobiety mogły zdobywać wykształcenie na poziomie otwierającym drogę do edukacji uniwersyteckiej. Od 1896 roku jako wolna słuchaczka uczestniczyła w zajęciach na Wydziale Matematycznym i Przyrodniczym Uniwersytetu Jagiellońskiego. Przecierała szlaki, była jedną z pierwszych kobiet, które weszły w przestrzeń akademicką.
Na uczelni podjęła pracę wolontariacką w Zakładzie Biologiczno-Botanicznym pod kierunkiem prof. Emila Godlewskiego. Tam poznała Seweryna Krzemieniewskiego, botanika, który został jej mężem i partnerem naukowym. Ich współpraca była wyjątkowa, bo opierała się na wspólnych badaniach i codziennej pracy laboratoryjnej, ale przez długie lata nie przekładała się na równą pozycję akademicką. Krzemieniewska, choć prowadziła badania razem z mężem, w środowisku naukowym funkcjonowała jako jego asystentka.
Małżonkowie naukowo zajmowali się światem, którego nie widać gołym okiem. Interesowały ich mikroorganizmy glebowe, śluzowce i bakterie. Dziś wiemy, jak ogromne znaczenie ma życie ukryte w glebie, ale na przełomie XIX i XX wieku był to obszar dopiero odkrywany. Krzemieniewscy należeli do pionierów tych badań. Ich prace, w tym seria „Miksobakterje Polski”, stały się ważnym punktem odniesienia dla rozwijającej się mikrobiologii gleby. Naukowcy wyjeżdżali do europejskich ośrodków naukowych, gdzie poznawali najnowsze metody pracy i kierunki rozwoju biologii. Dzięki temu mogli wprowadzać do swoich badań rozwiązania, które w Polsce dopiero raczkowały.
Ich życie osobiste nie układało się spokojnie, bo przypadło na czas dwóch wojen. W czasie pierwszej wojny światowej Helena pracowała jako pielęgniarka i pomagała w zwalczaniu epidemii ospy i tyfusu. W 1920 roku mogła wreszcie zaistnieć w świecie naukowym jako niezależna badaczka. Została zastępcą profesora botaniki na Politechnice Lwowskiej, wspierała także badania, które prowadził jej mąż zatrudniony na Uniwersytecie Jana Kazimierza.
W czasie drugiej wojny Krzemieniewska pozostała we Lwowie, gdzie pracowała w Instytucie Badań nad Durem Plamistym i Wirusami prof. Rudolfa Weigla. Było to miejsce szczególne, w którym wielu naukowców próbowało przetrwać okupację, łącząc pracę naukową z codzienną walką o bezpieczeństwo. Krzemieniewska pracowała tam jako karmicielka wszy wykorzystywanych do doświadczeń naukowych.
Po zakończeniu wojny wróciła do Krakowa, gdzie natychmiast uzyskała stopień doktora. Miała wtedy 67 lat. Był to moment szczególny, bo nastąpił tuż po śmierci jej męża, z którym przez dziesięciolecia dzieliła życie i pracę naukową. Mimo osobistej straty zdecydowała się kontynuować badania i podjąć nowe wyzwania.
Na nowe życie wybrała Wrocław, gdzie naukowcy z dorobkiem byli przyjmowani z otwartymi rękami. W 1946 roku objęła stanowisko profesora zwyczajnego na Uniwersytecie Wrocławskim i zorganizowała Katedrę Fizjologii Roślin. Było to jej pierwsze samodzielne stanowisko akademickie.
Krzemieniewska spędziła we Wrocławiu 20 aktywnych lat. Prowadziła badania, wykładała i kształciła studentów. Równocześnie pracowała także w innych instytucjach, między innymi w Wyższej Szkole Rolniczej oraz w Polskiej Akademii Nauk.
Do końca życia pozostała wierna swoim zainteresowaniom badawczym. Zajmowała się mikroorganizmami gleby, szczególnie śluzowcami. W 1960 roku opublikowała monografię „Śluzowce Polski na tle flory śluzowców europejskich”. Było to opracowanie, które porządkowało wiedzę i pokazywało skalę jej wieloletniej pracy. Jednym z najważniejszych osiągnięć naukowych Korzeniewskiej było poznanie procesu wiązania wolnego azotu w glebie nie tylko z udziałem bakterii, ale także substancji nieorganicznych. Do tej pory w niektórych naukowych nazwach organizmów pojawia się skrót „Krzemien.”, który wskazuje, że to ona była autorką opisu. Na jej cześć nazwano gatunek bakterii: Cytophaga krzemieniewskae Stanier.
.Jak wspominali jej współpracownicy, nie zabiegała o rozgłos, ale skupiała się na badaniach i studentach. Do końca życia była aktywnym członkiem Polskiego Towarzystwa Botanicznego, Polskiego Towarzystwa Mikrobiologicznego i Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego. Zmarła 28 maja 1966 roku we Wrocławiu w wieku 88 lat. Pochowana została na Cmentarzu św. Wawrzyńca razem z innymi profesorami, którzy budowali po wojnie środowisko akademickie Wrocławia. Jej córka Zofia Jadwiga była inżynierem chemikiem.
