Europa szuka dziś nowego centrum władzy

Przez dziesięciolecia Europa była jednym z głównych centrów światowej polityki, gospodarki i cywilizacji. To właśnie tutaj rodziły się wielkie imperia, nowoczesne państwa narodowe i najważniejsze idee polityczne Zachodu. Tymczasem XXI wiek coraz częściej stawia pytanie, czy Europa nadal posiada własne centrum władzy — i kto rzeczywiście podejmuje dziś najważniejsze decyzje dotyczące przyszłości kontynentu.

.Formalnie odpowiedź wydaje się prosta. Istnieją instytucje Unii Europejskiej, największe państwa członkowskie, Komisja Europejska, Parlament Europejski czy Rada Europejska. W praktyce jednak współczesna Europa coraz bardziej przypomina system rozproszonego przywództwa, w którym polityczna siła zależy nie tylko od formalnych stanowisk, lecz także od gospodarki, technologii, energii, bezpieczeństwa i zdolności narzucania własnej narracji całemu kontynentowi.

Europa po epoce wielkich przywódców

Jeszcze kilkanaście lat temu Europa posiadała wyraźniejsze centra politycznego ciężaru. Niemcy Angeli Merkel odgrywały rolę gospodarczego filaru kontynentu. Francja Emmanuela Macrona próbowała utrzymywać strategiczne ambicje polityczne i militarne. Wielka Brytania pozostawała jednym z najważniejszych europejskich centrów finansowych i dyplomatycznych.

Dziś sytuacja wygląda znacznie bardziej skomplikowanie. Brexit osłabił polityczną spójność Zachodu. Niemcy mierzą się z problemami gospodarczymi i energetycznymi. Francja coraz mocniej odczuwa napięcia społeczne i polityczne (wkrótce kraj ten czekają wybory prezydenckie w 2027 r.). Europa Środkowa zaczyna domagać się większego wpływu na kierunek całej Unii, z wiodącą rolą polskiego prezydenta Karola Nawrockiego wspieranego przez grupę krajów Trójmorza.

Prof. Andrew A. Michta wielokrotnie pisał na łamach „Wszystko co Najważniejsze”, że Europa znajduje się dziś w okresie strategicznego przesilenia, w którym kończy się epoka komfortowego bezpieczeństwa gwarantowanego przez amerykańską dominację po zimnej wojnie.

Michel Houellebecq o Europie bez wspólnego centrum

Michel Houellebecq od lat należy do najbardziej przenikliwych krytyków współczesnej Europy. Francuski pisarz w tekście opublikowanym na łamach „Wszystko co Najważniejsze” przekonuje, że kryzys Unii Europejskiej nie wynika wyłącznie z problemów gospodarczych czy politycznych, lecz z głębszego problemu cywilizacyjnego — braku wspólnej tożsamości, wspólnego języka i wspólnego celu.

Jak pisał Michel Houellebecq: „Europa nie istnieje”. To właśnie dlatego pytanie o to, kto naprawdę rządzi Europą, staje się dziś coraz bardziej aktualne.

Komisja Europejska rośnie, ale państwa narodowe nie znikają

Jedną z największych zmian ostatnich lat jest wzrost znaczenia instytucji europejskich. Komisja Europejska coraz mocniej wpływa na politykę klimatyczną, technologiczną, gospodarczą i regulacyjną całego kontynentu. Unia Europejska stała się jednym z najpotężniejszych regulatorów świata.

Jednocześnie państwa narodowe nie utraciły swojej siły politycznej. To Berlin, Paryż, Rzym czy Warszawa nadal podejmują najważniejsze decyzje dotyczące bezpieczeństwa, energii, armii i strategicznych kierunków rozwoju.

Powstaje więc system podwójnej władzy. Z jednej strony rosną instytucje ponadnarodowe. Z drugiej państwa narodowe próbują zachować własną podmiotowość i wpływy.

Europa Środkowa chce większego wpływu

Jedną z najważniejszych zmian geopolitycznych XXI wieku jest wzrost znaczenia Europy Środkowej. Wojna na Ukrainie pokazała, że państwa regionu często szybciej rozumiały zagrożenie rosyjskie niż część Europy Zachodniej.

Polska, kraje bałtyckie czy państwa regionu coraz częściej próbują budować własną pozycję strategiczną w Europie. Dotyczy to nie tylko bezpieczeństwa militarnego, ale również energetyki, infrastruktury, technologii i polityki historycznej.

W tym kontekście coraz ważniejsze staje się pytanie, czy Europa pozostanie systemem zdominowanym przez największe państwa Zachodu, czy też zacznie ewoluować w kierunku bardziej wielobiegunowej struktury wpływów.

Eryk Mistewicz pisał na łamach „Wszystko co Najważniejsze”, że państwa średniej wielkości muszą nauczyć się budować własną widzialność strategiczną i własną narrację międzynarodową. Bez tego pozostają jedynie odbiorcami decyzji podejmowanych przez innych.

Europa szuka nowej definicji siły

Największy problem współczesnej Europy polega być może na tym, że świat zmienia się szybciej niż europejskie instytucje polityczne. Rosną Chiny. Indie budują własną pozycję. Państwa Zatoki inwestują gigantyczne środki w technologie przyszłości. Stany Zjednoczone koncentrują się coraz bardziej na rywalizacji globalnej z Pekinem.

Tymczasem Europa nadal próbuje znaleźć odpowiedź na pytanie, czym właściwie ma być jej siła w XXI wieku. Czy ma opierać się przede wszystkim na gospodarce i regulacjach? Na wartościach politycznych? Na technologii? A może na zdolności do budowania własnej strategicznej autonomii?

Bo odpowiedź na pytanie „kto rządzi Europą” coraz mniej dotyczy jednego polityka czy jednej instytucji. Coraz bardziej dotyczy tego, kto będzie zdolny nadać Europie nowy kierunek w epoce globalnej rywalizacji.

Sebastian Nizio