Architektura wartości. Dlaczego Leon XIV ma rację
Ks. prof. Dariusz RAŚ
Współczesna debata nad etyką sztucznej inteligencji (AI) cierpi na głęboki syndrom naiwnego pragmatyzmu. Wielu intelektualistów próbuje budować technokratyczny konsensus, twierdząc, że fundamentalne spory światopoglądowe – takie jak bioetyka, źródło ludzkiej godności czy definicja rodziny – to jedynie marginalne różnice, które można odłożyć do archiwum na rzecz wspólnej walki z niekontrolowaną technologią. Stanowisko to reprezentuje klasyczny błąd redukcjonizmu. Echa te wyraźnie pobrzmiewają w eseju recenzyjnym Massimo Pigliucciego pt. Encyklika Leona XIV o sztucznej inteligencji [LINK] – pisze ks. prof. Dariusz RAŚ
.Naukowiec z USA, reprezentujący współczesny, XXI-wieczny stoicyzm oraz humanizm laicki, analizuje papieskie przesłanie i odnosi się krytycznie do jego transcendentnych aspektów. Jednak przekonanie, że zasady średniego szczebla, takie jak zakaz instrumentalizacji człowieka, mogą wisieć w próżni bez jasnego zakorzenienia metafizycznego, jest logicznie nie do utrzymania. To prawda: Pigliucci z uznaniem odnosi się do merytorycznej zawartości papieskiego dokumentu. Chwali encyklikę. Buduje ogólnoludzki most porozumienia. I to jest wzniosłe. Jednak pomimo tego 80-procentowego koncentratu chwalby Pigliucci popada w finale swojej recenzji w pułapkę redukcjonizmu, ignorując fakt, że to właśnie fundamenty encykliki stanowią najsilniejszą obronę przed cyfrową dewaluacją humanae vitae.
Paradoksalnie, papież Leon XIV w swojej encyklice Magnifica humanitas wykazuje się głębszym realizmem niż racjonalista Pigliucci. Etyka sztucznej inteligencji nie jest bowiem zbiorem procedur, lecz bezpośrednią konsekwencją przyjętych fundamentów ontologicznych. Postulat odrzucenia nawet części perspektywy godnościowej na rzecz perspektyw świeckiego naturalizmu nie jest neutralnym zabiegiem – niesie ze sobą niebezpieczne konsekwencje dla przyszłości rozwoju technologicznego AI i ludzkości.
.Naturalizm, nierzadko redukując matematyczność świata do ślepego trafu, pozbawia sztuczną inteligencję ontologicznej kotwicy i sprowadza ją do bezdusznego narzędzia. Perspektywa Leona XIV – zbieżna fundamentami z wizją kosmologiczną Michała Hellera – osadza technologię na zupełnie innym fundamencie. Chrześcijanin-papież rozumie, że skuteczność modeli formalnych w informatyce nie jest dziełem przypadku, lecz wynika z równokształtności-izomorfizmu, czyli strukturalnej tożsamości między matematycznymi konstruktami rozumu a ontologiczną architekturą Wszechświata. Ponieważ u podstaw rzeczywistości leży kosmiczny Logos, świat jest obiektywnie racjonalny i matematyzowalny. Kodując byt za pomocą struktur formalnych, AI nie tworzy nowej matrycy, lecz dotyka realnej, racjonalnej tkanki kosmosu. Odrzucenie tej perspektywy sprawia, że algorytmy zamiast odczytywać ukryty sens rzeczywistości, zaczynają ją bezwzględnie kolonizować, a co gorsza, nawet zniekształcać świat.
Pierwszym poziomem błędu redukcjonistycznego jest przekonanie, że spór o dopuszczalność aborcji i eutanazji to zupełnie odrębna część wiedzy, niemająca wpływu na architekturę systemów autonomicznych AI. W rzeczywistości algorytmy medyczne, systemy triażu pacjentów czy automatyczne systemy ubezpieczeniowe muszą działać w oparciu o sztywno zdefiniowaną funkcję celu. Jeśli – zgodnie ze stoicką perspektywą autora eseju – przyjmiemy koncepcję „otwartych drzwi”, czyli uznanie autonomicznego, racjonalnego zakończenia życia za dopuszczalne, technologia natychmiast zaimplementuje ten paradygmat. AI, optymalizując koszty systemowe, redukując mierzalne cierpienie, z łatwością skalkuluje eutanazję jako najbardziej racjonalne i nawet, o zgrozo, humanitarne rozwiązanie. W przeciwieństwie do tego kategoryczny sprzeciw Leona XIV wobec niszczenia życia od poczęcia do naturalnej śmierci stanowi jedyny konieczny bezpiecznik, tarczę bezpieczeństwa, co w angielskim oznacza słowo alignment. Taki sprzeciw chroni każdego człowieka przed sytuacją, w której kalkulacja maszyny decyduje o wartości życia osoby czy dalszym trwaniu jej egzystencji. Papież głosi rację o tym, że bez ochrony życia AI w medycynie stanie się narzędziem subtelnej eugeniki.
Dramatyczne konsekwencje niesie również redukcjonistyczne ujęcie godności ludzkiej. Niektórzy etycy, odrzucając tezę, że godność jest faktem metafizycznym ugruntowanym w zasadzie imago Dei, próbują opierać ją na cechach naturalnych, jak np. racjonalnej sprawczości czy zdolności odczuwania. Jest to pułapka, w którą sztuczna inteligencja wpada niemal natychmiast poprzez podnoszoną problematykę tzw. podmiotowości prawnej maszyn (AI Personhood). Jeśli źródłem godności jest jedynie sprawność intelektualna i operowanie logiką, to zaawansowane systemy Generalnej Sztucznej Inteligencji (AGI) wykażą się wyższą „racjonalną sprawczością” niż człowiek w stanie śpiączki, niemowlę czy osoba z głęboką niepełnosprawnością intelektualną. Konsekwentny materializm zmusi komisje etyczne do przyznania maszynie statusu moralnego równego lub wyższego niż człowiekowi. Stanowisko Leona XIV, zakorzenione w ontologii, okazuje się więc radykalną obroną przed tym scenariuszem. Definiując godność jako niezbywalny dar Boży przypisany wyłącznie człowiekowi, papiestwo stawia nieprzekraczalną barierę ontologiczną. Maszyna, bez względu na swoją moc obliczeniową, zawsze pozostanie jedynie rzeczą i narzędziem w służbie ludzkości, nigdy zaś podmiotem praw, który mógłby człowieka zdetronizować.
Trzeci aspekt, czyli definicja rodziny, obnaża słabość redukcjonizmu na poziomie codziennej inżynierii społecznej. Autor recenzji papieskiej twierdzi, że tradycyjna definicja rodziny oparta na trwałym związku kobiety i mężczyzny nie odgrywa żadnej roli w dyskusji o AI. Ta wtórna ślepota nie zwraca uwagi na mechanizm działania modeli językowych (LLM) oraz algorytmów rekomendacyjnych. Systemy AI nie funkcjonują w ideowej próżni – one stale modelują strukturę społeczną poprzez dystrybucję reklam, przyznawanie zdolności kredytowej czy generowanie treści edukacyjnych dla najmłodszych. Każdy algorytm winien zostać zasilony określoną definicją podstawowej komórki społecznej. Promowana przez chrześcijaństwo wizja stabilnej rodziny rodzi konkretne implikacje dla projektowania systemów. AI zorientowana wokół tego modelu będzie wspierać trwałość więzi społecznych i przewidywalność demograficzną. Płynność definicyjna, choć pozornie bardziej inkluzywna, w rzeczywistości poddaje algorytmy logice atomizacji, w której samotne jednostki stają się łatwiejszym celem dla manipulacji oraz komercyjnego wyzysku korporacji z grona technologicznego Big 5 (Alphabet (Google), Amazon, Apple, Meta (Facebook) oraz Microsoft).
Postulat zbudowania pełnej koalicji wartości między katolickim papieżem a niewierzącym agnostykiem na bazie zawartych w treści eseju „wspólnych wniosków” jest szlachetną iluzją. Przypomina ona próbę budowy dachu bez fundamentów. W rzeczywistości sześć punktów zbieżności w kwestii etyki AI, o których wspomina Massimo Pigliucci, nie przetrwa próby czasu, jeśli ich podstawą będzie jedynie relatywizm metafizyczny.
.Papież Leon XIV ze „swoim” sztabem analityków wskazuje przecież w encyklice Magnifica humanitas, że zasady etyczne w używaniu technologii są wtórne wobec tego, jak definiujemy samego człowieka. Algorytmy zawsze implementują system wartości swoich twórców. Jeśli nakarmimy je redukcjonizmem, który relatywizuje życie, uzależnia godność od inteligencji, a strukturę społeczną od chwilowych mód, stworzymy technokratycznego potwora. W ostatecznym rozrachunku to właśnie ortodoksyjna, „powszechniacka” (katolicka) metafizyka jawi się jako niezłomny, logiczny i uniwersalny firewall chroniący ludzkość przed cyfrowym uprzedmiotowieniem.
