Klimt i wiedeńska nowoczesność wracają do Neue Galerie

Klimt w Neue Galerie znów otworzy przed publicznością świat wiedeńskiej nowoczesności. 12 listopada 2026 roku nowojorskie muzeum ponownie udostępni swoje zbiory. Jubileuszowa wystawa połączy malarstwo i rzemiosło artystyczne z historią prywatnych kolekcji, z których powstała instytucja. W centrum tej opowieści znajdzie się „Portret Adele Bloch-Bauer I” — obraz przypominający zarówno o artystycznym rozkwicie Wiednia, jak i o późniejszym zniszczeniu tego świata.

Wystawa „25th Anniversary Exhibition: Masterworks from the Neue Galerie” będzie dostępna od 12 listopada 2026 do 11 stycznia 2027 roku. Przygotowana na dwudziestopięciolecie muzeum prezentacja opiera się przede wszystkim na jego stałej kolekcji, uzupełnionej wybranymi niedawnymi nabytkami.

Jej otwarcie pozwoli publiczności ponownie wejść do sal wystawowych po zakończeniu prac przy zabytkowej siedzibie. Będzie zarazem okazją do przyjrzenia się temu, jak prywatna pasja kolekcjonerska może przekształcić się w trwałą instytucję kultury.

Wśród zapowiedzianych dzieł znajdują się pejzaż Egona Schielego z 1917 roku „Town among Greenery (The Old City III)”, tabakiera Josefa Hoffmanna z 1912 roku oraz zaparzacz do herbaty projektu Marianne Brandt z 1927 roku.

Obok malarstwa pojawią się więc przedmioty codziennego użytku. Takie sąsiedztwo pozwala zobaczyć, jak szeroko artyści początku XX wieku rozumieli własne zadanie. Nowy język plastyczny miał obejmować obrazy, wnętrza i wyposażenie domu.

Wiedeń, który chciał nadać życiu nową formę

Wiedeń około 1900 roku był miastem, w którym rozwój nowej sztuki spotykał się z siłą odziedziczonych hierarchii. Stolica monarchii habsburskiej łączyła reprezentacyjny przepych z biedą, intelektualną swobodę z uprzedzeniami, a przywiązanie do tradycji z pragnieniem gwałtownej zmiany.

Leopold Museum, opisując tę epokę, zwraca uwagę na równoczesne przeobrażenia malarstwa, literatury, muzyki, architektury, medycyny i psychologii. Wiedeńska nowoczesność powstawała wśród tych napięć. Jej dzieła zachowały zarówno poczucie otwierających się możliwości, jak i niepokój.

W 1897 roku grupa artystów skupiona wokół Gustava Klimta wystąpiła z konserwatywnego Künstlerhausu i utworzyła wiedeńską Secesję. Klimt został pierwszym prezesem stowarzyszenia, do którego założycieli należeli również Koloman Moser, Carl Moll, Josef Hoffmann i Joseph Maria Olbrich.

Zaprojektowany przez Olbricha budynek Secesji z 1898 roku stał się wyrazem tej samodzielności. Artyści tworzyli własne miejsce wystawiania sztuki i własny obieg idei. Ważną rolę w ich rozpowszechnianiu odgrywało czasopismo „Ver Sacrum”.

Podobna ambicja przyświecała Hoffmannowi i Moserowi, gdy w 1903 roku wraz z przemysłowcem i mecenasem Fritzem Waerndorferem zakładali Wiener Werkstätte. Warsztaty projektowały wyposażenie wnętrz, wyroby metalowe, oprawy książek, a z czasem także tkaniny i ubiory.

Ich twórcy przywiązywali szczególną wagę do materiału, wykonania i spójności artystycznego zamysłu. Idea Gesamtkunstwerk, czyli dzieła totalnego, zakładała możliwość objęcia sztuką całego otoczenia człowieka.

Dlatego w opowieści o wiedeńskim modernizmie filiżanka czy tabakiera mogą znaleźć się obok portretu. Pokazują, jak daleko sięgała próba nadania codzienności świadomie zaprojektowanej formy. Udział Waerndorfera przypomina przy tym, że przedsięwzięcie potrzebowało kapitału i ludzi gotowych wesprzeć artystyczne poszukiwania. Historia nowej estetyki od początku splatała się z historią mecenatu.

Adele Bloch-Bauer i pamięć o właścicielach obrazu

Ukończony w 1907 roku „Portret Adele Bloch-Bauer I” skupia wiele z tych dążeń. Klimt użył farb olejnych, złota i srebra, otaczając twarz oraz dłonie modelki rozbudowanym ornamentem.

W 1903 roku artysta oglądał w Rawennie bizantyjskie mozaiki, w tym przedstawienie cesarzowej Teodory w kościele San Vitale, które zrobiło na nim wielkie wrażenie. W świetlistej kompozycji portretu można dostrzec połączenie tej inspiracji z wiedeńskim poszukiwaniem nowych środków wyrazu.

Adele i Ferdinand Bloch-Bauerowie sami należeli do świata kolekcjonerów. Ich zbiory obejmowały malarstwo, rzeźbę, porcelanę oraz grupę dzieł Klimta, wśród których były dwa pełnopostaciowe portrety Adele.

Obrazy artysty wisiały w jej prywatnym apartamencie w wiedeńskim domu małżeństwa. Dzieło będące dziś muzealną ikoną należało więc początkowo do prywatnej przestrzeni, odzwierciedlającej gust i wybory właścicieli.

W 1938 roku naziści zagarnęli kolekcję Bloch-Bauerów, w tym pięć obrazów Klimta. Portret przez dziesięciolecia znajdował się w wiedeńskim Belwederze. O odzyskanie rodzinnej własności zabiegała Maria Altmann wraz z pozostałymi spadkobiercami.

W 2006 roku, po rozstrzygnięciu arbitrażowym, pięć dzieł zwrócono prawowitym spadkobiercom właścicieli. W tym samym roku Ronald S. Lauder nabył „Portret Adele Bloch-Bauer I” dla Neue Galerie.

Ta kolejność zdarzeń ma zasadnicze znaczenie dla zrozumienia dzisiejszej obecności obrazu w Nowym Jorku. Najpierw nastąpił zwrot zagrabionej własności, a dopiero później zakup do muzeum.

Losy portretu pokazują znaczenie badania proweniencji, czyli historii pochodzenia i własności dzieła. O dokumentach, negocjacjach i pracy badawczej potrzebnej przy odzyskiwaniu zabytków opowiada również Elżbieta Rogowska w rozmowie „Czym jest restytucja dóbr kultury?”.

Kolekcja staje się instytucją

Neue Galerie wyrosła ze wspólnego zamysłu Ronalda S. Laudera i marszanda Serge’a Sabarsky’ego, których przez blisko trzy dekady łączyła przyjaźń i zainteresowanie sztuką austriacką oraz niemiecką.

Po śmierci Sabarsky’ego w 1996 roku Lauder kontynuował przygotowania do otwarcia muzeum. Pierwszych zwiedzających przyjęto w listopadzie 2001 roku. Wystawy, badania i stała prezentacja zbiorów przekształciły prywatne przedsięwzięcie kolekcjonerskie w instytucję dostępną publiczności.

Dom przy 1048 Fifth Avenue, kupiony przez Laudera i Sabarsky’ego w 1994 roku, również stał się częścią tej koncepcji. Ukończona w 1914 roku rezydencja Williama Starra Millera powstała według projektu biura Carrère & Hastings, twórców gmachu New York Public Library.

Jej skala sprzyja bliskiemu kontaktowi z dziełami, a obecność Café Sabarsky dopełnia wiedeńskie odniesienia muzeum. Malarstwo, wzornictwo i architektura wspólnie wpływają na sposób odbioru kolekcji.

Zbiory rozwijały się dzięki darom Laudera, spuściźnie Estée Lauder, Fundacji Serge’a i Vally Sabarskych oraz innym ofiarodawcom. Jubileusz przypomina, że muzealna kolekcja powstaje także z kolejnych decyzji o udostępnieniu prywatnej własności.

W tym procesie osobiste upodobania zaczynają wpływać na to, jak następne pokolenia poznają historię sztuki. O związkach kolekcjonowania z biografią, uczeniem się patrzenia i wpływem innych ludzi pisze Anna Białoszewska w tekście „Kiedy zbiór staje się kolekcją?”.

Podobne darowizny odegrały ważną rolę również w polskiej kulturze. Muzeum Narodowe w Warszawie przypomina w historii swoich dobroczyńców Ignacego Jana Paderewskiego, który w testamencie z 1930 roku zapisał mu część własnych zbiorów.

Dzieła sztuki i inne przedmioty przechowywane przez prywatnego właściciela stały się dzięki temu dostępne publiczności. Takie decyzje pozwalają zachować kolekcję i nadać jej znaczenie wykraczające poza biografię osoby, która ją stworzyła.

Klimt w Neue Galerie i pytanie o przyszłość muzeum

Tegoroczny jubileusz zbiega się z przygotowaniami do kolejnej zmiany. 14 maja 2026 roku Neue Galerie i Metropolitan Museum of Art ogłosiły plan połączenia instytucji w 2028 roku, po uzyskaniu niezbędnych zgód.

Plan obejmuje przejęcie przez The Met kolekcji, historycznej siedziby oraz pozostałego majątku Neue Galerie, w tym jej kapitału fundacyjnego. Do czasu zakończenia tego procesu muzeum pozostaje odrębną instytucją.

Zgodnie z zapowiedzią po połączeniu ma działać pod nazwą The Met Ronald S. Lauder Neue Galerie, zachowując własny budynek, galerie, program i Café Sabarsky.

Lauder i jego córka Aerin Lauder Zinterhofer zapowiedzieli również przekazanie trzynastu obrazów z prywatnych zbiorów oraz wsparcie finansowe służące długotrwałej opiece nad muzeum. W uzasadnieniu przedsięwzięcia obie instytucje wskazują na ochronę kolekcji i poszerzenie możliwości jej badania oraz udostępniania. Połączenie ma więc zapewnić dalszy rozwój muzeum powstałego z inicjatywy fundatora.

Losy Neue Galerie pozwalają spojrzeć na opiekę nad sztuką w długiej perspektywie. Obejmuje ona wybór i zakup dzieła, wyjaśnienie jego pochodzenia, troskę o stan zachowania oraz stworzenie warunków, w których będzie dostępne także za kilkadziesiąt lat.

Ponowne otwarcie sal z portretem Adele Bloch-Bauer przypomni o każdym z tych zobowiązań. Za blaskiem złota pozostają twarz konkretnej osoby, historia jej rodziny i praca tych, którzy przekazują tę pamięć kolejnym pokoleniom.

MB