Chopin i reszta świata
Stanisław LESZCZYŃSKI
W sierpniu i wrześniu 2024 roku Narodowy Instytut Fryderyka Chopina zorganizował jubileuszowy, 20. Międzynarodowy Festiwal Muzyczny „Chopin i jego Europa” – pisze Stanisław LESZCZYŃSKI
.Dwudzuesty Międzynarodowy Festiwal „Chopin i jego Europa” (17 sierpnia-8 września) to koncerty m.in. w Filharmonii Narodowej, Teatrze Wielkim – Operze Narodowej i Studio Koncertowym Polskiego Radia im. Witolda Lutosławskiego. Podobnie jak wszystkie poprzednie edycje, i ta opatrzona została podtytułem, w zwięzły, a zarazem odrobinę przewrotny sposób ujmującym jego charakter; w tym roku hasłem przewodnim jest „Chopin i reszta świata”.
Odnosi się ono zarówno do samego programu, opartego na konfrontacji dzieła chopinowskiego z muzyką europejską sąsiadów z każdego kierunku geograficznego, jak i niezwykle interesującej mozaiki wykonawstwa muzycznego, stworzonej według bezkompromisowego kryterium artystycznego. Do Warszawy na zaproszenie organizatora festiwalu, Narodowego Instytutu Fryderyka Chopina, przyjadą zarówno muzycy, których nazwać można „rezydentami” – wielokrotnie obecni na festiwalu artyści, którzy współtworzyli jego wysoką rangę – jak i soliści oraz zespoły, które tego lata wystąpią w ramach wydarzenia po raz pierwszy.
Zagrają więc pianiści wirtuozi, których talent świat odkrył na konkursach chopinowskich, również tych na instrumentach historycznych – Kate Liu, Eric Lu, Bruce Liu, Garrick Ohlsson, Julianna Awdiejewa, Kevin Kenner, Alberto Nosè, Ingrid Fliter, Nelson Goerner, Angela Hewitt, Lukas Geniušas, Dimitry Ablogin, a z Polski Ewa Pobłocka, Piotr Paleczny, Szymon Nehring, Janusz Olejniczak, Tomasz Ritter, Bartosz Skłodowski i Piotr Sałajczyk. Mamy nadzieję, że również w tym jubileuszowym dla nas roku Martha Argerich będzie specjalnym gościem festiwalu. Usłyszymy także tych, którzy nie uczestniczyli w Konkursie Chopinowskim, a stanowią światową elitę wykonawstwa: Louisa Lortie, Hélène Grimaud, Marca-André Hamelina, Cypriena Katsarisa, Francesca Piemontesiego, Makoto Ozone, Kevina Chena, Paola Giacomettiego, Andreasa Staiera.
Pośród wybitnych solistów zapraszanych na festiwal najliczniejszą grupę stanowią oczywiście pianiści, jak co roku jednak wystąpią na nim również wirtuozi innych instrumentów, m.in. wspaniali skrzypkowie (Fabio Biondi, Vilde Frang, Kim Bom-sori) i wiolonczeliści (Jean-Guihen Queyras, Pieter Wispelwey), a także cała plejada znakomitych śpiewaków, z Arturem Rucińskim, Christophem Prégardienem i Julianem Prégardienem na czele.
Na festiwalu regularnie koncertują uznane w świecie formacje muzyczne: zespoły kameralne, wokalne i symfoniczne, które – co buduje jedną z podstaw programowych wydarzenia – obligatoryjnie (a jednocześnie niezmiennie z chęcią, zainteresowaniem, a nierzadko zachwytem) wykonują muzykę polską, od dzieł Chopina po Malawskiego, Szymanowskiego, Wajnberga i Lutosławskiego. Tegoroczny festiwal to koncerty London Symphony Orchestra pod dyrekcją Antonia Pappano, wiodącej koreańskiej KBS Symphony Orchestra pod dyrekcją Pietariego Inkinena, Kammerorchester Basel, Freiburger Barockorchester, Orchestre des Champs-Élysées Philippe’a Herreweghe’a, Collegium 1704 Václava Luksa, Europa Galante Fabia Biondiego, Quatuor Mosaïques, Belcea Quartet, Apollon Musagète Quartet i Ensemble Dialoghi, a także zespołów polskich: Orkiestry Symfonicznej Filharmonii Narodowej, Sinfonii Varsovii, orkiestry Aukso i {oh!} Orkiestry Martyny Pastuszki, które zagrają pod dyrekcją m.in. Jacka Kaspszyka i Marka Mosia.
Program festiwalu to dzieła znane i popularne, a także prawie nieobecne we współczesnym życiu muzycznym. Usłyszymy zatem Chopina w konfrontacji z muzyką Bacha, Mozarta, Beethovena, Hensela, Meyera, Osborne’a, Schuberta, Schumanna, Liszta, Gomółki, Zarębskiego, Brahmsa, Dvořáka, Sibeliusa, Straussa, Elgara, Młynarskiego, Dukasa, Holsta, Ravela, Paderewskiego, Magina, Szymanowskiego, Bacewicz, Lutosławskiego…
Szczególnie ważna dla poznania natury muzycznej Chopina, jej swoistego genotypu (stylu, faktury, dyscypliny, struktury melodycznej), jest muzyka Bacha i Mozarta. To właśnie dlatego w programie tegorocznego festiwalu wyróżniają się dwie bardzo specjalne dominanty – dwukrotnie wykonane Bachowskie Das wohltemperierte Klavier: na klawesynie (w interpretacji wirtuoza instrumentów historycznych Andreasa Staiera) i fortepianie współczesnym (tu wybitna polska pianistka Ewa Pobłocka, której płyty z obydwoma tomami arcydzieła Bacha, wydane przez Instytut, zaliczane są do najlepszych nagrań tego tytułu w światowej fonografii). Ta druga interpretacja uwzględniać będzie liczne uwagi wykonawcze wpisane przez Chopina do nut, które zadawał swoim uczniom.
Tradycyjnie też podczas festiwalu cofniemy czas do wczesnego baroku i renesansu, kontynuując pod przewodnictwem Collegium Vocale Gent podróż przez europejską polifonię. Czasowa klamra programowa sięgnie aż po – dosłownie niemal – dzień dzisiejszy, ponieważ jednym z bez wątpienia najciekawszych wydarzeń tegorocznego festiwalu będzie prawykonanie powstającego na zamówienie Instytutu Koncertu fortepianowego Jerzego Maksymiuka, który stanie na podium dyrygenckim i poprowadzi swój utwór z Januszem Olejniczakiem jako solistą. Dwa specjalne akcenty z przestrzeni wielkiej symfoniki, premierowe także – bo na instrumentach historycznych – wykonanie przez Orchestre des Champs-Élysées pod batutą Philippe’a Herreweghe w 200. rocznicę urodzin Brucknera jego Wielkiej Symfonii nr 8; po raz pierwszy w Polsce na instrumentach historycznych zabrzmi Má vlast (Moja ojczyzna) Bedřicha Smetany: wspaniały cykl poematów symfonicznych, które na tegorocznym festiwalu wykona – jakżeby inaczej! – Collegium 1704 Václava Luksa.
Festiwal jest od samego początku integralnie związany z fonografią Narodowego Instytutu Fryderyka Chopina, wykorzystującą nagrania live z koncertów festiwalowych, ale też uzupełnianą nagraniami studyjnymi. Programy obu tych nurtów są ze sobą całkowicie zbieżne i splatają się w ramach każdej kolejnej edycji Festiwalu „Chopin i jego Europa”.
Pierwszy, wyjątkowy w skali globalnej, to finalizowany już w tym roku kompletny zapis wszystkich oper oraz utworów oratoryjno-kantatowych Stanisława Moniuszki – drugiego, obok Fryderyka Chopina, kompozytora fundamentalnego dla polskiej kultury muzycznej XIX wieku. Nagrań tych dokonuje grająca na instrumentach historycznych Europa Galante pod dyrekcją Fabia Biondiego, przy udziale Chóru Opery i Filharmonii Podlaskiej i wybitnych solistów z całego świata. Wieloletni program koncertowo-fonograficzny, obejmujący prezentację dzieł Moniuszki na kolejnych festiwalach oraz ich nagrania, zainaugurowany został w 2018 roku wykonaniem i rejestracją Halki; potem kolejno były to Flis, Hrabina, Verbum nobile, Widma i Paria (wszystkie, poza Parią, trafiły już do katalogu fonograficznego Instytutu, wydanie Parii planujemy na sierpień); Stanisław Moniuszko znalazł w Biondim i jego muzykach swych zagorzałych wielbicieli i orędowników. W programie jubileuszowego festiwalu znalazł się koronny tytuł w dziedzictwie Moniuszkowskim i zarazem ikona polskiej opery narodowej: Straszny dwór, z solistami tej miary, co Agnieszka Rehlis, Artur Ruciński i Mariusz Godlewski oraz znakomita Meksykanka Karen Gardeazabal, która zabłysła już jako fenomenalna, tytułowa Hrabina.
Przedsięwzięciem obecnym cyklicznie w programie festiwalu jest również wykonanie i nagranie kompletu koncertów skrzypcowych Feliksa Janiewicza, sławnego w swoim czasie wirtuoza, porównywanego z największymi w Europie, a zarazem wybitnego twórcy, bardziej dziś rozpoznawalnego w Edynburgu niż w Warszawie. Koncerty i nagrania – ze znakomitą solistką Chouchane Siranossian i najlepszą polską formacją, specjalizującą się w historycznym stylu wykonawczym, {oh!} Orkiestrą Martyny Pastuszki – od ubiegłego roku wpisane są na trwałe w oba programy artystyczne Instytutu; pierwszy, znakomicie przyjęty album płytowy już się ukazał, na ten rok zaplanowany jest kolejny.
Specjalnym walorem festiwalu „Chopin i jego Europa” jest od jego pierwszej edycji przywoływanie oryginalnego brzmienia utworów, które – wykonywane na oryginalnych instrumentach z epoki lub ich kopiach – pozwalają nam zbliżyć się do aury dźwiękowej czasów Chopina. Legendarne zespoły i soliści specjalizujący się w wykonawstwie historycznym są stałymi gośćmi Festiwalu, przybliżając słuchaczom i widzom magiczny świat minionych epok. Pianiści grają na fortepianach z kolekcji Instytutu, który dysponuje obszernym zbiorem instrumentów z czasów Chopinowskich: słynnymi Pleyelami, Erardami, Broadwoodem, a także kopią fortepianu Buchholtz (warszawskiego instrumentu Chopina) i wiedeńskiego Grafa. Często też i ci wirtuozi, którzy wcześniej nie byli zainteresowani grą na zabytkowych instrumentach, zafascynowani ich brzmieniem wykonywali na nich swój festiwalowy program. Do historii przeszedł m.in. utrwalony na DVD występ Marthy Argerich i Marii João Pires w 2012 roku, a na ostatnim festiwalu – zwycięzcy ostatniego Konkursu Chopinowskiego, Bruce’a Liu.
.Festiwal od dwudziestu już lat gromadzi w Warszawie wielotysięczną publiczność, w tym wielu melomanów z kraju i zagranicy, przyjeżdżających do naszej stolicy specjalnie na to wydarzenie. Swoich miłośników i słuchaczy festiwal ma na całym świecie – także tych, którzy nie mogą być w sierpniu w Polsce. Dzięki stałej współpracy Instytutu z Programem 2 Polskiego Radia koncerty festiwalowe docierają do wielomilionowej publiczności w kilkudziesięciu krajach – wydarzenia w ramach festiwalu nadawane są po wielokroć na antenie Programu 2 PR, stanowią również cieszącą się niezmiennie wielkim zainteresowaniem i uznaniem ofertę dla stacji Europejskiej Unii Nadawców (EBU). Wybrane koncerty dostępne są także online, w streamingu na żywo oraz VOD na kanale YouTube Instytutu.
Szykując dwudziestą edycję festiwalu, spoglądamy wstecz, ulegając pokusie podsumowań, analiz, statystyk. Przyznam jednak szczerze, że przede wszystkim patrzę w przyszłość; artystyczne przyjaźnie i współpraca, które wyrosły na gruncie festiwalu, długofalowe projekty, których efekty cieszą i pobudzają apetyt na to, co przed nami, pomysły, które czekają na realizację, publiczność dająca wyraz radości z kolejnych muzycznych przeżyć – to najlepsze, najbardziej inspirujące drogowskazy. Mam bardzo żywo w pamięci „pandemiczny” festiwal z 2020 roku, kiedy jakimś niepojętym dotąd cudem udało nam się zrealizować 27 koncertów, w tym z orkiestrami; radość muzyków, którzy mieli wówczas jedną z bardzo niewielu – w skali całego świata! – szansę na występ na scenie przed publicznością, entuzjazm tej publiczności, która w reżimie sanitarnym uczestniczyła we wszystkich wydarzeniach, niezwykła zupełnie synergia, którą generowali wszyscy, z obu stron estrady, skupiła w sobie sens tego, co robimy. Sens tworzenia, doświadczania i przeżywania muzyki. Bo przecież o to w tym wszystkim chodzi.
Tekst ukazał się w nr 62 miesięcznika opinii „Wszystko co Najważniejsze” [PRENUMERATA: Sklep Idei LINK >>>]. Miesięcznik dostępny także w ebooku „Wszystko co Najważniejsze” [e-booki Wszystko co Najważniejsze w Legimi.pl LINK >>>].
