Prof. Kazimierz DADAK: Quo vadis, Ameryko?

Quo vadis, Ameryko?

Photo of Prof. Kazimierz DADAK

Prof. Kazimierz DADAK

Profesor ekonomii w Hollins University w stanie Wirginia w USA.

Wynik wyborów połówkowych jest nie tyle porażką Republikanów, ile całego politycznego establishmentu. Ponowny wybór Donalda Trumpa na prezydenta w 2024 roku był sygnałem, że naród zupełnie stracił zaufanie do elit i pragnie kogoś „z zewnątrz”. Ten wybór okazał się pomyłką i z braku innych możliwości 3 listopada 2026 r. zagłosowano na opozycję. Ale to jest prawdopodobnie tylko ucieczka z deszczu pod rynnę – pisze prof. Kazimierz DADAK

Huśtawka wyborcza

.Od dwu dekad polityczna sytuacja w USA zmienia się niczym w kalejdoskopie. W 2006 r., gdy trwała wojna w Iraku, Republikanie otrzymali potężny cios w wyborach w połowie drugiej kadencji George’a Walkera Busha. Dwa lata później rządy objął senator ze stanu Illinois, który przed tą kampanią wyborczą był mało znany. W prawyborach pokonał kandydatkę establishmentu, panią Hillary Clinton, a później zasłużonego republikańskiego senatora Johna McCaina.

Naczelnym hasłem wyborczym Baracka Obamy było słowo „change” (zmiana). Wyborcy, którzy właśnie borykali się z kłopotami wywołanymi krachem na giełdzie, tego właśnie pragnęli, ale srodze się zawiedli. Banksterów żadna kara nie dotknęła i w 2010 r. Demokraci ponieśli dotkliwą klęskę w wyborach połówkowych. Niemniej sam Barack Obama zdołał w 2012 r. utrzymać prezydenturę. Kolejne wybory prezydenckie, w roku 2016, przyniosły niespodziankę w postaci zwycięstwa Donalda Trumpa. Miliarder z Nowego Jorku najpierw pokonał w prawyborach całą plejadę czołowych polityków republikańskich, a potem sztandarową przedstawicielkę elit, Hillary Clinton. Huśtawka wyborcza ponownie dała o sobie znać cztery lata i osiem lat później, gdy Donald Trump najpierw uległ Joemu Bidenowi, a potem zwyciężył Kamalę Harris.

Te szybkie i zaskakujące zmiany odzwierciedlają poważny kryzys, w jakim znajdują się Stany Zjednoczone. Silne ruchy oddolne, pogardliwie zwane populistycznymi, miały miejsce po obu stronach sceny politycznej. Na lewicy najpierw powstał ruch o nazwie Occupy Wall Street, a potem Black Lives Matter, z kolei na prawicy Tea Party i ostatnio Make America Great Again (MAGA). Jak zwykle w takich przypadkach nadzwyczaj istotnym czynnikiem, który przyczynił się do ich powstania, była sytuacja gospodarcza. Patrząc na statystyki, nie sposób tego nie zauważyć, ponieważ z wyjątkiem lat 2008–2009 i 2020 wzrost gospodarczy był dodatni, a stopa bezrobocia – również z wyjątkiem tych samych okresów – całkiem niska. Ale to właśnie potwierdza stare powiedzenie, że pewien statystyk utopił się w rzece, która miała przeciętną głębokość pół metra. Dane na temat szybkości wzrostu PKB niczego nie mówią o dystrybucji dochodu narodowego, a w tym zakresie sprawy mają się niezbyt różowo.

Stratyfikacja majątkowa

.Od wielu dekad mediana realnego PKB w przeliczeniu na gospodarstwo domowe rośnie dużo szybciej niż mediana realnego dochodu gospodarstwa domowego. PKB mówi o tym, ile statystyczne gospodarstwo domowe wytworzyło, a dochód, ile otrzymało. W okresie 1984–2025, licząc w cenach stałych, mediana dochodu gospodarstwa domowego rosła ponaddwukrotnie wolniej niż PKB. W tym okresie dochód gospodarstwa, które było dokładnie w połowie skali zamożności, wzrósł o 41,3 proc., a mediana PKB na gospodarstwo domowe o 84,9 proc. Według różnych szacunków 45–70 proc. populacji nie ma praktycznie żadnych oszczędności i żyje od wypłaty do wypłaty (paycheck to paycheck). Mówiąc wprost, bogaci bogacili się szybciej od mało zamożnych i szacuje się, że dziś w USA najbogatsze 10 proc. kontroluje ok. 70 proc. całego majątku.

Ten fakt ma odbicie na przykład w finansowaniu kampanii wyborczych. Według wstępnych danych Elon Musk podczas ostatnich wyborów wsparł republikańskich kandydatów na ogólną sumę prawie 450 mln dolarów. Niemniej nastroje społeczne były tak bardzo negatywne wobec jego „pupilów”, że zaszła rzecz do niedawna niewyobrażalna – prawie wszyscy przegrali.

Zawiedzione nadzieje

.Republikanie przegrali na własne życzenie. Dwa lata temu to im przypadła prezydentura, większość w senacie i izbie niższej Kongresu. Mając taki mandat od wyborców, niewiele zrobili. Owszem, zamknęli granice, stawili czoła ideologii LGBTQ+ i uchwalili kolejną obniżkę podatków (głównie dla bogatych), ale niewiele więcej. Natomiast w kolumnie „winien” zanotowali tak istotne porażki, jak drożyzna, która w wielkim stopniu jest wynikiem wojny z Iranem i wprowadzenia ceł, nieujawnienie całych danych na temat działalności Jeffreya Epsteina, walka z lewicowymi uniwersytetami i nieprzebierająca w środkach kampania wydalania nielegalnych przybyszów.

W wyborczej katastrofie szczególnie ważną rolę odegrała wojna z Iranem. Spadek dostaw ropy naftowej i LNG z Zatoki Perskiej przyczynił się (obok wojny rosyjsko-ukraińskiej) do poważnego wzrostu ich cen. Pojawiła się presja inflacyjna i, co gorsza, Donald Trump przy kilku okazjach stwierdził, że ta sprawa nie zaprząta jego uwagi.

Wojna z Iranem ma także drugi, na ogół pomijany wymiar. Amerykanie rozumieją, że politycy nie są w stanie dotrzymać każdej przedwyborczej obietnicy, ale niespełnienie przyrzeczenia i uczynienie czegoś dokładnie odwrotnego to w ich odczuciu są dwie różne sprawy. Jawne złamanie obietnicy wyborczej podpada pod kategorię kłamstwa, a każdy Amerykanin posługuje się powiedzeniem: „Oszukałeś mnie raz, okryłeś się hańbą; oszukałeś mnie po raz drugi, ja okryłem się hańbą”. W oczach wielu wyborców, szczególnie niezależnych, którzy stanowią języczek u wagi, przekreślenie obietnicy o niewszczynaniu kolejnej „wojny bez końca” całkowicie poderwało zaufanie do prezydenta i Republikanów. Są przez nich kontrolowane obie izby Kongresu i nie wyraziły one sprzeciwu wobec ataku na Iran, mimo że konstytucja daje im takie prawo jako władzy ustawodawczej. Wyborcy nie chcieli po raz drugi zostać wprowadzeni w błąd i postawili na opozycję.

USA to państwo o wybitnie kupieckich, mieszczańskich tradycjach. Nie ma tam śladu postawy „zastaw się, a postaw się”. Nie pozwala na to nawet wspomniany fakt, że wielka część narodu nie ma zdolności kredytowej. Stąd budżety domowe muszą się spinać i wszelkie odchylenia od przewidywań są od razu zauważane. Doskonale świadczy o tym wynik wyborów w takich stanach, jak Iowa i Kansas. Wzrost cen oleju napędowego i nawozów sztucznych spowodowany przez zamknięcie cieśniny Ormuz zachwiał rentownością farmerów, stanowiących ostoję Republikanów. Z tego wynikają zupełnie niespodziewane sukcesy Demokratów w tych stanach.

Podobnie wzrost cen nośników energii i żywności dotknął ubogie stany i dzięki temu Demokrata wygrał w Missisipi. W tym ostatnim przypadku wygrana Scotta Coloma w wyborach do Senatu była tak mało prawdopodobna, że centrala partyjna praktycznie w ogóle nie finansowała jego kampanii wyborczej.

Dwa lata temu Donald Trump także zdobył niemałą popularność wśród ludzi młodych, włącznie z osobami posiadającymi wykształcenie wyższe i studentami. Był to jednak tylko chwilowy sukces, bo zaraz po odzyskaniu Białego Domu administracja Trumpa wdała się w ostre spory z czołowymi uniwersytetami. Amerykańskie uczelnie, tak jak ma to miejsce w wielu państwach Zachodu, często promują lewicowe ideologie i ten fakt stał się powodem konfliktów. Niemniej lewicowe nastawienie nie przeczy temu, że uczelnie oferują wiedzę, na przykład techniczną, na najwyższym światowym poziomie. Ponadto mimo panujących tam lewicowych prądów Republikanie byli w stanie wygrywać wybory, więc „indoktrynacja” nie jest aż tak bardzo skuteczna. Drugim powodem były propalestyńskie demonstracje. W sumie administracja Trumpa te zmagania wygrała, ale cena tego sukcesu była wysoka – 3 listopada młodzi zagłosowali na Demokratów.

Rozpad MAGA

.Ostatnie dwa lata stały pod znakiem rozpadu koalicji, która wyniosła Donalda Trumpa i Republikanów do władzy. W 2024 r. zanotowali oni wielki wzrost popularności wśród grup ludności, które tradycyjnie głosowały na Demokratów – w świecie pracy i wśród Latynosów.

Ci pierwsi stanowili niemałą część ruchu MAGA. Wzrost cen uderzył w ich żywotne interesy gospodarcze. Sprzeniewierzenie się obietnicy niewdawania się w wojny spowodowało rozbrat pomiędzy sporym odłamem MAGA i Republikanami. Tak znane postaci, jak Marjorie Taylor Greene, Tucker Carlson i Megyn Kelly, nie kryły swego potępienia wojny z Iranem. Natomiast chrześcijańscy syjoniści pozostali w skrzydle MAGA nadal wspierającym Republikanów.

Dla Latynosów trudne do zniesienia stały się wysiłki mające na celu deportację nielegalnych przybyszów. Latynosi, którzy już mieszkają w Stanach Zjednoczonych, niekoniecznie wspierają imigrację, bo nowi przybysze stanowią konkurencję na rynku pracy, ale deportacjom towarzyszyła kampania przedstawiająca tę grupę ludności w bardzo niekorzystnym świetle. Również najazdy służb na latynoskie przedsiębiorstwa, często bez sądowego zezwolenia na przeszukiwanie obiektów, wywarły jak najgorsze wrażenie. Doszło więc do zupełnie nieprzewidywanego wyniku wyborów w stanie Teksas, kolejnym bastionie Republikanów. James Talarico pokonał Kena Paxtona w wyborach do Senatu, podobnie było w przypadku wyborów gubernatora i członków stanowego sądu najwyższego. Nic dziwnego, bo w chwili obecnej Latynosów jest w Teksasie więcej niż białych.

Gwoździem do trumny jedności MAGA było zamordowanie bez wątpienia najważniejszej postaci tego ruchu – Charliego Kirka. Okoliczności tej zbrodni są przedmiotem procesu sądowego, który nie jest nagłaśniany w mediach głównego nurtu, co daje podstawy do różnego rodzaju domniemań.

Analitycy nie bez słabo skrywanej radości wieszczą koniec ruchu MAGA. Nie jest wykluczone, że tak się stanie, ale to nie znaczy, że znikną powody, dla których on się zrodził. Tak jak Tea Party w niemałym stopniu przemieniła się w MAGA, tak i dysydenci z MAGA mogą wykrzesać iskierkę, z której zrodzi się coś nowego. Tym bardziej że najbliższe dwa lata nie zapowiadają się jako okres spokoju.

Business as usual?

.Zwykle tak ciężka porażka wyborcza powoduje zmianę kursu politycznego przez przegranych. W latach 1994 i 2010 tak postąpili, odpowiednio, Bill Clinton i Barack Obama. W tej chwili jednak trudno dostrzec, aby wśród Republikanów pojawiła się jakaś tendencja do zawierania kompromisów ze zwycięskimi rywalami lub do podejmowania wysiłku w celu wypracowania nowej strategii.

Sygnał do obrony istniejącego stanu rzeczy dał sam prezydent, który dokonał zmiany na stanowisku szefa personelu Białego Domu (chief of staff). Jest to kluczowe stanowisko, bo daje kontrolę nad całą kancelarią prezydencką, czyli w wielkim stopniu pozwala decydować o tym, z kim prezydent się spotyka i jakie wiadomości do niego docierają. Nowym szefem został Stephen Miller, człowiek o niesłychanie jasnych poglądach (oczywiście takich, jakie posiada Donald Trump), który się z nimi nie kryje i stanowczo ich broni. Jest on mistrzem w szermierce słownej. Z całą pewnością będzie znakomitym obrońcą interesów prezydenta i dopilnuje, aby w szeregach Partii Republikańskiej nie zrodziła się jakaś opozycja, ale nie jest oczywiste, czy będzie on w stanie dopomóc w opracowaniu nowej strategii politycznej, która pozwoliłaby Republikanom odzyskać utracony elektorat.

Poza tym o innych zmianach w Białym Domu głucho, podobnie jeśli chodzi o republikańskie kierownictwo w Senacie. Jedynie spiker izby niższej, Mike Johnson, nie wyraził zainteresowania przewodzeniem swemu stronnictwu w opozycji. Na razie brak jest sygnałów, kto chciałby podjąć się tego zadania.

Demokraci cieszą się ze zwycięstwa, ale dopływ świeżej krwi nie wydaje się zwiastować rewolucji. Jedynie senator Chris Van Hollen postanowił ubiegać się o stanowisko szefa klubu swej partii, czyli odpowiednika naszego marszałka senatu. Dotychczasowy przewodniczący, Chuck Schumer, nie ma jednak zamiaru rezygnować i chyba zdoła utrzymać swą pozycję. Zatem zapowiada się business as usual (wszystko po staremu).

O tym, że taki rozwój sytuacji jest wysoce prawdopodobny, świadczy nieudana próba usunięcia ze stanowiska (impeachment) sekretarza obrony, Pete’a Hegsetha. Została ona podjęta z inicjatywy republikańskiego posła Thomasa Massie, ale przepadła, ponieważ 11 posłów z ramienia Partii Demokratycznej nie wzięło udziału w głosowaniu.

Rządy „uniparty”

.Można wątpić, czy taki bieg wydarzeń zaspokoi nadzieje wyborców. Od wielu lat w USA wybuchają niepokoje i pokonanie Donalda Trumpa i ruchu MAGA w ostatnich wyborach nie spowoduje, że ich przyczyny znikną. Demokraci stoją wobec dylematu, czy powrócić do czasów Joego Bidena i otwierać granice oraz forsować skrajnie lewicowe ideologie, czy też zaoferować społeczeństwu atrakcyjną alternatywę. Na razie nie zanosi się ani na jedno, ani na drugie. Demokraci mają ciągle w pamięci porażkę Kamali Harris i chyba wyciągnęli z niej wnioski. Natomiast w sprawach podstawowych dla obywatela niewiele różnią się od Republikanów.

„Wojny bez końca” to specjalność nie tylko prawicy. Mimo pewnej krytyki wojny z Iranem Demokraci nie podejmą poważniejszych kroków zmierzających do jej zakończenia. Co do sprawy Ukrainy, też nie zainicjują rozwiązań pokojowych ani nie zdołają podjąć kroków, które powaliłyby Moskwę na kolana (jeśli to ostatnie jest w ogóle możliwe). Zresztą nawet gdyby chcieli, to polityka międzynarodowa jest domeną władzy wykonawczej, więc wiele zdziałać w tych przypadkach nie mogą. Zatem wojny i wynikająca z nich główna bolączka obywateli – drożyzna – nie znikną.

W zakresie wydatków państwa Demokraci też niewiele różnią się od Republikanów. Wydatki na zbrojenia – jedyna dziedzina, w której można myśleć o oszczędnościach – rosły także w czasach prezydentury Obamy i Bidena. Jeśli chodzi o drugą stronę równania – przychody państwa – to o podwyżkach podatków raczej nie ma mowy, bo superbogaci nie bez powodu szczodrze wspierają Demokratów.

Do niedawna Republikanie, przynajmniej w słowach, stali na straży fiskalnego konserwatyzmu – w ich oczach deficyty budżetowe stanowiły wielkie zło. Ale to nastawienie porzucili już podczas pierwszej kadencji Donalda Trumpa i dziś w tym zakresie nie ma wielkiej różnicy pomiędzy stronnictwami. Ogromne deficyty budżetowe i szybko rosnący dług sektora publicznego zatem nadal będą wywierać negatywny wpływ na gospodarkę – stopa procentowa nie zmaleje, a być może wręcz będzie rosnąć. Niskie podatki i szczodre wydatki państwa służą utrzymaniu władzy przez elity, więc trudno patrzeć w przyszłość z optymizmem.

Gra pozorów

.Zamiast posunięć mających na celu wyjście z obecnego trudnego położenia raczej można się spodziewać teatru politycznego. Dzięki zdobyciu większości w obu izbach Kongresu Demokraci odzyskali subpoena power, czyli zdolność do wzywania różnych osób przed oblicze komisji w celu wydobycia od nich zeznań. Życie polityczne w USA nie jest pozbawione działań nie całkiem zgodnych z prawem, z korupcją włącznie. Wielu polityków, nawet z górnej półki, przedwcześnie z tego powodu zakończyło działalność.

Z różnych artykułów można wywnioskować, że administracja Trumpa nie jest wolna od tej przywary, ba, może nawet bije wszelkie rekordy. Według tygodnika „Forbes” tylko w ciągu pierwszego roku drugiej kadencji majątek Donalda Trumpa miał wzrosnąć o trzy miliardy dolarów. Źródłem tego sukcesu miały być inwestycje w kryptowaluty. Z innych przecieków wiadomo, że Trump w drugim roku obecnej kadencji dokonywał transakcji giełdowych na ogromną skalę. Jego zmiany decyzji dotyczących ataków na Iran miały przemożny wpływ na ceny nośników energii, akcji przedsiębiorstw je wydobywających i obligacji rządowych. Osoba, która „przewidziała”, kiedy zostanie zapowiedziane bombardowanie i kiedy zostanie odwołane, na pewno zbiła fortunę.

Zatem zamiast prób naprawy państwa należy się spodziewać całej serii przesłuchań w Kongresie. Mogą one w bardzo złym świetle ukazać obecną ekipę rządzącą, może nawet ktoś trafi do więzienia, ale to nie zmieni status quo w istotny sposób.

Czy powstanie trzecia siła?

.Anglosaska polityczna tradycja jest oparta na zasadzie dwupartyjności. Przez wiele lat się sprawdzała, ale jak każdy duopol, w długim okresie prowadzi do stagnacji i marazmu. Zamiast twardej konkurencji mamy do czynienia z jej pozorami. Ten stan rzeczy doskonale był widoczny w Wielkiej Brytanii i dziś jest widoczny również w USA. Na Wyspach nawet rozpad imperium nie wywołał politycznego trzęsienia ziemi, nastąpiło to dopiero po wielu dekadach, gdy na skutek imigracji pod znakiem zapytania stanęło istnienie narodu angielskiego. Nigel Farage i stronnictwo Reform UK jest – naszym skromnym zdaniem – spóźnioną odpowiedzią na piętrzące się przed Wielką Brytanią wyzwania. Nie wiemy, czy ta nowa siła zdoła sprostać temu zadaniu, ale przynajmniej mamy do czynienia z jakąś próbą zmian.

Podobne sytuacje występują także w innych europejskich państwach. Zjednoczenie Narodowe i Alternatywa dla Niemiec stanowią odpowiedź na uwiąd poprzednich podstawowych sił politycznych we Francji i Niemczech. Czy w USA też narodzi się nowa siła polityczna?

Na razie niewiele na to wskazuje. Elity i większość narodu nadal żyją w przeświadczeniu, że świat jest jednobiegunowy, a Stany Zjednoczone to owo biblijne miasto na wzgórzu, które ma stanowić przykład dla reszty świata. Można przypuszczać, że zmiany nastąpią dopiero wówczas, gdy sytuacja wewnętrzna stanie się krytyczna.

Bomba zegarowa

.Bomba zegarowa jednak tyka – według wszelkich prognoz za sześć lat zostanie wyczerpany Social Security Trust Fund, amerykański odpowiednik Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (FUS). Nad Wisłą FUS też nie pokrywa całości świadczeń emerytalnych i co roku jest dofinansowywany z budżetu (czyli przez podatnika), ale w USA taka szczodrobliwość nie wchodzi w grę. Tam podatnik nie wyraziłby na to zgody. Więc albo składki do Social Security (odpowiednik ZUS-u) musiałyby poważnie podskoczyć, czyli wzrosłyby koszty robocizny (połowa jest płacona przez pracodawcę) i podatki płacone przez pracownika, albo wypłacane świadczenia musiałyby zostać poważnie obniżone (szacunki mówią o 22-procentowej różnicy).

Doświadczenia ostatnich lat pokazują, że najbardziej prawdopodobne jest to, iż do ostatniej chwili nic nie zostanie zrobione, bo wśród elit panuje głębokie przekonanie, że jakoś to będzie. Tymczasem dla jednej trzeciej społeczeństwa świadczenia wypłacane z Social Security są praktycznie jedynym źródłem dochodu w wieku emerytalnym. Zatem obniżka świadczeń wywołałaby bardzo poważne skutki społeczne.

Czy zapaść systemu emerytalnego będzie czynnikiem, który doprowadzi do powstania systemu przynajmniej trójpartyjnego? Przyszłość przyniesie odpowiedź na to pytanie. Jedno jest oczywiste – mamy do czynienia z nagromadzeniem się wielkich kłopotów i ich wyeliminowanie będzie kosztowne.

Wyzwania wewnętrzne spowodują konieczność ponownego przyjrzenia się zobowiązaniom międzynarodowym i wymuszą konieczność oceny, które zajmą czołowe miejsce, a które zejdą na dalszy plan. Przedsmak tego, co się może stać, dały Strategia Bezpieczeństwa Narodowego z października 2025 roku i Narodowa Strategia Obronna ze stycznia 2026 roku. Zawarte w nich tezy nie rokują dobrze dla Europy, a w szczególności dla Polski.

Kazimierz Dadak

Materiał chroniony prawem autorskim. Dalsze rozpowszechnianie wyłącznie za zgodą wydawcy. 18 listopada 2026
Fot. Jonathan ERNST / Reuters / Forum