Zielone tętnice Wrocławia. Świetny przykład odnowy krajobrazu ulicy

Justyna RUBASZEK

Architekt, absolwentka Politechniki Wrocławskiej, adiunkt w Instytucie Architektury Krajobrazu Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu. Specjalizuje się w kształtowaniu krajobrazu miasta i jego strefy wokółmiejskiej ze szczególnym uwzględnieniem zieleni i rozwiązań proekologicznych.

zobacz inne teksty autora

 

Są ważnymi elementami struktury miasta – łączą lub rozdzielają zespoły i osiedla mieszkaniowe, tereny zieleni i sportu. Panuje na nich duże natężenie ruchu, ale brakuje im wyraźnych elementów identyfikacji wizualnej i rozwiązań proekologicznych. Jak przekształcić główne osie komunikacyjne Wrocławia, w arterie wyposażone w rozwiązania, które pozwolą stworzyć miejsca atrakcyjne dla mieszkańców, umożliwią złagodzenie negatywnych skutków ruchu ulicznego, korzystnie wpłyną na rozwój różnego rodzaju usług w bliskim otoczeniu, a jednocześnie wpiszą się w układ przestrzenny i funkcjonalny miasta? Można to osiągnąć między innymi przez elementy małej architektury, nawierzchnię, a przede wszystkim nowy sposób ukształtowania zieleni. Temu służy idea zielonych tętnic Wrocławia.

Z ideą tą wystąpiły władze Wrocławia w 2015 roku. Jako pierwszy do działań projektowych został wybrany ciąg ulic: Legnickiej, Lotniczej i Kosmonautów i aby wdrożyć najlepsze rozwiązania, został ogłoszony ogólnopolski konkurs architektoniczno-urbanistyczny pod nazwą Zielone tętnice Wrocławia. Był to pierwszy konkurs dotyczący zmiany krajobrazu ulicy – miejskiej arterii komunikacyjnej. Organizatorzy sformułowali wymóg, aby zmiany krajobrazu ulicy dokonać ze szczególnym uwzględnieniem zieleni. Założono także, iż wybrane rozwiązania zawarte w nagrodzonych pracach będą wdrażane w kolejnych etapach projektowo-realizacyjnych.

Ulica jako wielofunkcyjna przestrzeń publiczna

Kształtowanie przestrzeni ulicy jest ważnym i złożonym zagadnieniem z zakresu teorii architektury i urbanistyki oraz pokrewnych im dziedzin inżynieryjnych. Sieć uliczna od czasów powstawania pierwszych miast zawsze była istotnym elementem struktury miejskiej. Wydzielała a jednocześnie łączyła poszczególne obszary miasta, zespoły zabudowy, osiedla, dzielnice. O jej charakterze przestrzennym i estetycznym decydowało wiele czynników: układ, proporcje, charakter i funkcja zabudowy, sposób ukształtowania ścian, obecność i ilość dominant, akcentów i punktów charakterystycznych, a także detal urbanistyczny i zieleń.

Ulica była wielofunkcyjną przestrzenią publiczną – umożliwiała przemieszczanie się między poszczególnymi obszarami miasta, często gromadziła handel i usługi, będąc obok placów ważną przestrzenią wymiany towarów. Nie bez znaczenia była też jej rola społeczna – stanowiła miejsce codziennych spotkań mieszkańców, publicznych wystąpień, manifestacji, zgromadzeń. Wraz z rozwojem urbanistyki ulica zaczęła pełnić rolę reprezentacyjną i stawała się, podobnie jak plac, „salonem” miasta.

Wielozadaniowa rola ulicy zaczęła zanikać wraz z rozwojem motoryzacji, zaczęły powstawać arterie komunikacyjne przeznaczone głównie do czynności transportowo-przesyłowych. Okazało się, że w wielu wypadkach wprowadzenie takich monofunkcyjnych ulic w przestrzeń o dużej wartości kulturowej, jaką są na przykład historyczne centrum czy śródmieście, doprowadziło do obniżenia czy zaniku tych wartości.

Arterie komunikacyjne jako osie nowych zespołów zabudowy, osiedli czy dzielnic stawały się przestrzeniami mało atrakcyjnymi, zwłaszcza dla pieszych. Brakowało odpowiedniego detalu urbanistycznego, zieleni oraz innych form zagospodarowania, które by umożliwiały chwilowe lub dłuższe zatrzymanie się i minimalizowały negatywny wpływu ruchu ulicznego. Wraz z pojawieniem się myśli postmodernistycznej nastąpił powrót do kształtowania ulicy jako wielofunkcyjnej przestrzeni publicznej – atrakcyjnej i dostosowanej do potrzeb różnych grup użytkowników, zarówno pieszych, rowerzystów, jak i zmotoryzowanych. Renesans ulicy trwa w teorii i praktyce architektoniczno-urbanistycznej od lat siedemdziesiątych XX wieku.

Znanymi przykładami kompleksowych działań na rzecz proekologicznych ulic są między innymi miasta północnoamerykańskie, jak Portland czy St. Louis i wiele innych. W miastach tych tradycyjny system kanalizacji deszczowej jest zastępowany bądź wspomagany systemami bioretencji.

Zieleń wysoka staje się na nowo ważnym elementem kształtowania krajobrazu ulicy. Jej rola przyrodnicza i estetyczna brana jest na nowo pod uwagę w większości współczesnych projektów modernizacji, przebudowy istniejących i budowy nowych ulic. Zieleń, zwłaszcza zieleń wysoka, jest najważniejszym składnikiem przyrodniczym miasta, oddziałuje korzystnie na miejski mikroklimat, zmniejsza wahania temperatur, osłabiając efekt miejskiej wyspy ciepła, wzbogaca powietrze w wilgoć, reguluje gospodarkę wodną, redukuje ilość zanieczyszczeń, pochłaniając wiele szkodliwych związków (pyłów i gazów) i produkuje tlen. Coraz większego znaczenia nabiera kwestia doboru gatunków roślin, które mają być odporne na warunki miejskie, w tym panujące w pasie ulicznym, a z drugiej strony powinny zapewnić zwiększenie stopnia bioróżnorodności danego obszaru.

Idea zielonych tętnic Wrocławia

Zachodnia komunikacyjna oś miasta, którą tworzą ulice Legnicka, Lotnicza i Kosmonautów, prowadzi od placu Jana Pawła II do nowo projektowanego osiedla Nowe Żerniki. Łączy wielkie osiedla mieszkaniowe, wznoszone głównie w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku (Szczepin, Pilczyce, Popowice, Gądów Mały) i nowsze zespoły mieszkaniowe, biurowe i handlowe, powstające od lat dziewięćdziesiątych XX wieku. Położone są przy niej dwa z większych parków Wrocławia: park Zachodni i park Pilczycki oraz oddany do użytku w 2011 roku Stadion Miejski. Na wysokości stadionu ostatnia z ulic, ulica Kosmonautów, przecina ważne z punktu widzenia struktury przyrodniczej miasta obszary położone wzdłuż rzeki Ślęzy.

Wroclaw zielone plucaKonkursem objęto także obszary z tymi ulicami powiązane przestrzennie i funkcjonalnie: place, skwery, strefy wejściowe do parków, tereny przy stadionie. Organizatorom zależało na wyłonieniu prac, które podniosą wartość krajobrazu najważniejszego ciągu ulic prowadzących z centrum w kierunku zachodnim, pozwolą stworzyć atrakcyjne dla mieszkańców miejsca, przyczynią się do złagodzenia negatywnych skutków ruchu ulicznego, korzystnie wpłyną na rozwój różnego rodzaju usług w bliskim otoczeniu, wpiszą się w układ przestrzenny i funkcjonalny miasta. Cele zostaną osiągnięte głównie przez sposób ukształtowania zieleni, jej walory przyrodnicze i estetyczne.

Zachodnia oś komunikacyjna Wrocławia na poszczególnych odcinkach zmienia nieco swój charakter, który wynika z odmiennego rodzaju zabudowy i ilości zieleni. Zasadniczo jednak ciąg ulic Legnickiej, Lotniczej i Kosmonautów jest korytarzem komunikacyjnym mieszczącym pośrodku torowisko tramwajowe oraz dwa lub trzy pasy ruchu w każdą stronę. Strefa dla pieszych, rowerzystów i użytkowników komunikacji zbiorowej nie ma atrakcyjnej współczesnej nawierzchni, oświetlenia i detali urbanistycznych.

Koncepcja projektu

Nadrzędnym celem koncepcji projektowej była zmiana charakteru przestrzeni ciągu ulic Legnickiej, Lotniczej i Kosmonautów przez wprowadzenie zieleni, nowych elementów małej architektury, nawierzchni i oświetlenia, zastosowanie rozwiązań proekologicznych w zakresie zrównoważonego gospodarowania wodą opadową, a także wykreowanie miejsc charakterystycznych wyróżniających się funkcją i formą.

Budując nowy krajobraz zielonej tętnicy, szukano elementów powtarzalnych, spajających i scalających krajobraz, możliwych do wprowadzenia w przestrzeń na zasadzie wartości dodanej, przy jednoczesnym indywidualnym sposobie kształtowania punktów węzłowych – placów, skwerów, pętli tramwajowo-autobusowej, wejść do parków.

Zieleń

Przy projektowaniu zieleni w sposób istotny wzięto pod uwagę użytkowników, którzy w różny sposób postrzegać będą jej krajobraz, a więc to, że znajdą się tu zarówno zmotoryzowani, uczestnicy komunikacji miejskiej, jak i piesi. W percepcji kierowców i pasażerów najważniejsza będą zieleń wysoka i powtarzalne, rytmiczne układy oraz wyróżniające się punkty. Z innej perspektywy krajobraz ulicy będą odbierać piesi. Z myślą o nich postarano się stworzyć bardziej kameralne przestrzenie i choć częściowo odizolować ich od ruchu ulicznego. W tym celu na wielu fragmentach pasy zieleni niskiej zostały wyniesione 40 cm nad poziom terenu i obudowane murkami z betonu architektonicznego, oddzielając chodnik od jezdni i wprowadzając dodatkową osłonę przed ruchem kołowym.

Do nasadzeń zaproponowano zróżnicowane gatunki traw i krzewów, formując zieloną barierę o piętrowym układzie. Zieleń niska to trawy, które wprowadzają miękkość i dynamikę, a zimozielone krzewy – jak sosna górska (Pinus mungo), tworzą niezmienny akcent przez cały sezon wegetacyjny.

W kwestii zieleni wysokiej zdecydowano się na odejście od alejowych układów i zastosowano swobodną kompozycję. Pozwoliło to przełamać monotonię na rzecz kompozycji otwartej i dynamicznej. Wprowadzenie grup i szpalerów zieleni wysokiej miało też na celu zasłonięcie wybranych widoków i skierowanie uwagi bądź wyeksponowanie ważnych obiektów w krajobrazie ulic. Zieleń została też wprowadzona na torowisko tramwajowe, kładkę pieszą przy placu Solidarności oraz zadaszenia przystanków tramwajowych. Kładka przy placu Solidarności „otulona” zielenią stała się zieloną bramą ulicy Legnickiej, a także zielonym punktem widokowym, z którego rozciąga się panorama Starego Miasta.

Zielony Wrocław

Zastosowane zostały nowoczesne technologie sadzenia drzew zapewniające zieleni wysokiej lepsze warunki rozwoju. Wprowadzenie komórek glebowych i ziemi strukturalnej pozwala na lepszy rozrost systemu korzeniowego drzew, a tym samym na rozwój całej rośliny w trudnych warunkach środowiskowych, jakie panują w pasach drogowych, ze względu na duże zasolenie gleby, ubicie, małą ilość składników mineralnych. Istotną barierę w projektowaniu zieleni wysokiej modernizowanych ulic stanowią też istniejące sieci podziemnej infrastruktury technicznej. Bardzo często ich występowanie nie daje swobody, a nawet możliwości stworzenia spójnej kompozycji zieleni. Rozwiązaniem pozwalającym na pokonanie tej bariery są specjalistyczne panele i osłony korzeni uniemożliwiające zbliżenie drzew do sieci podziemnej infrastruktury technicznej.

Zielona tętnica nie mogła zostać pozbawiona rozwiązań zrównoważonego gospodarowania wodą opadową. Wzdłuż chodników, na placach i skwerach pojawiły się obszary bioretencji – ogrody deszczowe, z których największy znalazł się w obrębie placu Strzegomskiego. Jego założeniem było gromadzenie wody opadowej nie tylko z najbliżej położonych nawierzchni utwardzonych, ale i z większych, bardziej odległych obszarów, np. terenów przeznaczonych pod nowe inwestycje w południowej części placu Strzegomskiego i przy ul. Braniborskiej. Ogrody deszczowe zaproponowano jako tzw. ogrody w pojemniku – gromadzące wodę opadową, hamujące jej odpływ, a jej nadmiar odprowadzające do podziemnej kanalizacji deszczowej.

Nowe funkcje i formy zagospodarowania

Każdemu z obszarów węzłowych zielonej tętnicy nadano temat przewodni i znaleziono dla niego nową formę identyfikacji przestrzennej. Ma to na celu zachęcenie pieszych do zatrzymania się – w drodze na zakupy, do domu, w czasie przerwy na lunch. Przy instalacji Pociąg do Nieba i obok Muzeum Współczesnego Wrocław, znajdujących się na placu Strzegomskim, powstała przestrzeń wypoczynku – miejsca do siedzenia, a także rodzaj zewnętrznej czytelni oraz strefy wystawienniczej. Tak zaaranżowana przestrzeń pozwala na organizację wystaw plenerowych w ramach działalności muzeum.

W strefie wejścia do Parku Zachodniego powstała instalacja Plac cieni. Jest to ażurowa konstrukcja ze stali w formie baldachimu rozpięta nad posadzką placu; cienie rzucane przez pełne elementy konstrukcji tworzą dynamiczną mozaikę. Nowy wizerunek uzyskał też plac Wiślany, w jego obrębie od strony zabudowy mieszkaniowej wygospodarowano bardziej zaciszne miejsca do siedzenia, wprowadzono miejskie hamaki. Przy centrum handlowym „Astra” nową formę otrzymało istniejące tu targowisko. Koło Stadionu Miejskiego zaproponowano tereny sportowo-rekreacyjne adresowane do młodzieży, która już obecnie użytkuje ten obszar. Wprowadzono tu rampy i ścianki dla rolkarzy, urządzenia do street workoutu, udostępniono i zagospodarowano brzeg rzeki Ślęzy, wprowadzając niewielką plażę i podesty – siedziska.

Do ważnych założeń koncepcji należało wykreowanie powiązań między rozdzielonymi przez ulicę terenami, na przykład na wysokości pętli na Pilczycach przy ul. Kosmonautów zaproponowano połączenie pieszo-rowerowe terenów nad rzeką Ślęzą, łącząc je z parkiem Pilczyckim i z terenami przy stadionie. Wzdłuż całej osi zastosowano powtarzalne elementy i materiały. Są nimi m.in. siedziska wykończone drewnianymi elementami – stanowiące jednocześnie murki oporowe i oddzielające ciągi piesze i rowerowe od przestrzeni zielonych. Do wykończenia rabat i trawników użyto też pasów ze stali kortenowskiej. Jako nawierzchnię wykorzystano jasnoszare betonowe płyty. Ważnym elementem wprowadzonym w posadzkę jest Linia historii współczesnego Wrocławia, wzdłuż której przedstawione są wybrane wydarzenia z powojennej historii miasta. W zamyśle autorów ma być ona formą stałej plenerowej wystawy, kształtowanej światłem (liniowe oświetlenie LED) i wygrawerowanym rysunkiem w nawierzchni. Zaplanowano ją sekwencyjnie na poszczególnych odcinkach ulicy Legnickiej, początek umieszczając przy Muzeum Współczesnym Wrocław.

.Przedstawiona koncepcja projektowa, zgodna z obecnymi trendami urbanistycznymi wysuwa na plan pierwszy wartości ekologiczne, estetyczne i prospołeczne. Nowością jest wprowadzenie w pasie drogowym urządzeń małej retencji (bioretencji), co jest pierwszą w Polsce tego rodzaju propozycją proekologiczną. Podporządkowane wymienionym wartościom rozwiązania przestrzenne i funkcjonalne złożyły się na finalny nowoczesny obraz zielonej tętnicy Wrocławia.

Justyna Rubaszek

Materiał chroniony prawem autorskim - wszelkie prawa zastrzeżone.
Dalsze rozpowszechnianie artykułu tylko za zgodą wydawcy.

Chcę otrzymywać powiadomienia o najnowszych tekstach.

Autorzy wszyscy autorzy

A B C D E F G H I J K L M N O P R S T U W Y Z
Przejdź do paska narzędzi