Dziesięć lat u władzy to dla nich za mało
Paulina MATYSIAK
Walka o zniesienie dwukadencyjności trwa, choć jeszcze żaden burmistrz nie musiał ustąpić z powodu tego ograniczenia. Po odrzuceniu projektu PSL sprawa wraca do Sejmu za sprawą propozycji Senatu. Dobry samorządowiec powinien w ciągu dziesięciu lat zbudować urząd, który poradzi sobie także bez niego – pisze Paulina MATYSIAK
.Do trzech razy sztuka? PSL najwyraźniej zamierza głosować do skutku. Sejm odrzucił projekt zniesienia dwukadencyjności w samorządach, więc teraz wraca jako projekt senacki. Jeśli i ten przepadnie, zapewne znajdzie się następny. W końcu trudno wymagać od polityków, którzy walczą o nieograniczoną liczbę kadencji, żeby sami ograniczali liczbę swoich podejść w tej sprawie.
Co się działo po kolei? 22 października Sejm odrzucił projekt przygotowany przez PSL. Za jego przyjęciem zagłosowało 213 posłów, przeciw było 215, a dziewięcioro wstrzymało się od głosu. Zabrakło zaledwie dwóch głosów. Wydawałoby się, że po takim rozstrzygnięciu politycy zajmą się innymi sprawami. Tymczasem podczas kolejnego posiedzenia wróciliśmy do dwukadencyjności, tym razem za sprawą projektu senackiego. Dokument wpłynął do Sejmu jeszcze w listopadzie ubiegłego roku, leżał sobie gotowy w sejmowej zamrażarce, więc nawet z przygotowaniem kolejnej propozycji nie było kłopotu.
Kiedy w październiku zabierałam głos w tej sprawie, nazwałam działania PSL operacją samorządowej rekonkwisty. Przyznaję, że średniowieczne skojarzenia same się nasuwają – Polska podzielona na setki mniejszych i większych księstw, a w każdym miejscowy włodarz, który od lat zasiada na swoim tronie. Zmieniają się rządy, partie, ustawy i ministrowie, a on trwa. Co jakiś czas mieszkańcy potwierdzają jego panowanie w wyborach, po czym wszystko wraca do dobrze znanego porządku.
Walka o zniesienie dwukadencyjności
Reformę ograniczającą liczbę kadencji wójtów, burmistrzów i prezydentów miast wprowadzono w 2018 roku. Wtedy też wydłużono kadencję samorządowców z czterech do pięciu lat. Ponieważ limit liczy się od wyborów przeprowadzonych w 2018 roku, jego pełne konsekwencje zobaczymy dopiero w 2029 roku. Wtedy część obecnych włodarzy, po dwóch kolejnych kadencjach, straci możliwość ponownego ubiegania się o ten sam urząd w swojej gminie.
Jeszcze żaden burmistrz nie musiał ustąpić z powodu tego ograniczenia, a już trwa intensywna akcja ratunkowa. Najwyraźniej perspektywa zmiany gospodarza ratusza budzi w niektórych środowiskach większy niepokój niż problemy, z którymi mierzą się mieszkańcy.
Zastanawia mnie przy tym wybiórcze podejście zwolenników likwidacji limitu do reformy z 2018 roku. Pięcioletnie kadencje jakoś nikomu nie przeszkadzają. Przywrócenia czteroletnich nikt w tych projektach się nie domaga. Dodatkowy rok urzędowania okazał się rozwiązaniem godnym zachowania, za to konieczność oddania gabinetu po dwóch kadencjach uwiera niemiłosiernie. Bardzo wygodna interpretacja zasad demokracji samorządowej.
Czy burmistrz jest naprawdę niezastąpiony?
Jeszcze ciekawsze są argumenty, których wysłuchujemy podczas debat sejmowych. Ostatnio usłyszeliśmy, że obecni burmistrzowie i wójtowie uczestniczą w szkoleniach dotyczących bezpieczeństwa, a przecież sytuacja międzynarodowa jest poważna. Kto zatem zadba o mieszkańców, kiedy przyjdą nowi ludzie, którzy takich szkoleń jeszcze nie odbyli?
Przyznam, że dawno żaden argument tak mnie nie rozczulił. Wyobraziłam sobie tę dramatyczną sytuację, kiedy burmistrz oddaje klucze do gabinetu, a wraz z nim z urzędu znika cała wiedza o zarządzaniu kryzysowym. Pracownicy rozkładają bezradnie ręce, procedury tracą ważność, a nowy włodarz musi rozpocząć od poszukiwania kogoś, kto pokaże mu, gdzie znajduje się najbliższa remiza.
Mam jednak nieco więcej zaufania do polskich samorządów. W urzędach pracują ludzie posiadający odpowiednie kompetencje i doświadczenie. Istnieją procedury, instytucje i możliwości zdobywania potrzebnej wiedzy. Nowy burmistrz może odbyć szkolenia. Podobnie jak nowy wojewoda, minister czy komendant. Państwo regularnie zmienia osoby na odpowiedzialnych stanowiskach i jakoś nauczyło się z tym funkcjonować.
O los dotychczasowych włodarzy również jestem spokojna. Skoro słyszymy, że to wybitni menedżerowie i niezastąpieni eksperci, z pewnością odnajdą się w nowych rolach. Mogą zasiadać w radach gmin i powiatów, angażować się w działalność społeczną, wykorzystywać swoje doświadczenie zawodowe. Lokalna społeczność wciąż będzie mogła korzystać z ich wiedzy.
Chyba że większym zmartwieniem niektórych parlamentarzystów jest przyszłość politycznych układów i miejsc na listach wyborczych. Wówczas rzeczywiście wymiana burmistrza może wywoływać pewną nerwowość.
A skoro mowa o samorządowych księstwach, przypomina mi się historia z Aleksandrowa Łódzkiego. Jacek Lipiński z PO jest tam burmistrzem nieprzerwanie od 2002 roku. W 2022 roku miejscy radni przyznali mu tytuł honorowego obywatela. Urzędujący burmistrz został więc honorowym obywatelem miasta, którym sam zarządza. Jak sam komentował w mediach, decyzja miała być dla niego ogromnym zaskoczeniem.
Oczywiście każdy samorząd ma prawo doceniać zasługi osób, które przyczyniły się do jego rozwoju. Jednak cała sytuacja ma w sobie coś z dworskiego ceremoniału. Burmistrz urzęduje od dwóch dekad, radni postanawiają uhonorować go za dotychczasowe zasługi, a on przyjmuje tytuł z odpowiednią skromnością i zdziwieniem. Jeszcze tylko nadworny kronikarz powinien odnotować tę wzruszającą chwilę dla potomnych.
Wieloletnia władza daje przewagę w wyborach
Zwolennicy zniesienia dwukadencyjności przywołują oczywiście argument o prawie mieszkańców do wybierania dowolnego kandydata. Trudno odmówić mu pewnej siły. Liczni wieloletni samorządowcy cieszą się rzeczywistym poparciem, mają konkretne osiągnięcia i potrafią skutecznie zarządzać swoimi gminami.
Warto jednak przyjrzeć się warunkom, w których odbywa się taka wyborcza rywalizacja. Urzędujący od kilkunastu lat burmistrz ma rozpoznawalność, kontakty, zaplecze organizacyjne i codzienną możliwość prezentowania swoich działań. Dysponuje również całym doświadczeniem zdobytym podczas sprawowania urzędu. Jego konkurent często zaczyna od przekonywania mieszkańców, że w ogóle istnieje.
Do tego dochodzi kwestia mediów samorządowych. W niektórych miejscowościach lokalne gazety i portale finansowane z publicznych pieniędzy zaskakująco często przypominają o sukcesach włodarza – otwarciu chodnika, wręczeniu dyplomów, spotkaniu z mieszkańcami, przecięciu wstęgi. Wszystko starannie udokumentowane, najlepiej z odpowiednim zdjęciem. Przed wyborami taki wieloletni dorobek fotograficzny może się okazać całkiem przydatny.
Rządzący zapowiadali przecież uporządkowanie zasad funkcjonowania mediów samorządowych. Wciąż czekamy na skuteczne rozwiązania ograniczające ich wykorzystywanie do politycznej promocji. Za to pomysł przywrócenia nieograniczonej liczby kadencji doczekał się już kolejnej parlamentarnej próby. Tempo prac nad poszczególnymi zmianami mówi samo za siebie.
Jak się wydaje, politycy jednak nie dostrzegają, że wyborcy wcale nie wykazują takiego entuzjazmu wobec likwidacji limitu jak oni sami. Według badań łącznie sześciu na dziesięciu obywateli popierało utrzymanie limitu lub jego zaostrzenie.
Samorząd powinien radzić sobie po zmianie burmistrza
Może więc warto poświęcić trochę uwagi temu, czego mieszkańcy oczekują od swoich samorządów? Chętnie zobaczyłabym projekty wzmacniające rady gmin, poprawiające przejrzystość wydatków i zapewniające mieszkańcom większy wpływ na podejmowane decyzje. Przydałyby się skuteczniejsze mechanizmy kontroli społecznej i jasne zasady funkcjonowania lokalnych mediów. Zresztą o tych problemach rozmawiamy od lat. Tyle że zniesienie dwukadencyjności najwyraźniej ma swoich wyjątkowo zdeterminowanych orędowników, podczas gdy pozostałe sprawy cierpliwie czekają na swoją kolej.
Dobry samorządowiec ma dziesięć lat, żeby zbudować sprawnie działający urząd, przygotować zespół i pozostawić po sobie instytucje zdolne do dalszego rozwoju. To wystarczająco dużo czasu, żeby zrealizować ambitne przedsięwzięcia i zapisać się w historii swojej miejscowości. A jeśli po dekadzie wszystko nadal zależy od obecności jednej osoby, to wypada zastanowić się, co zawiodło w zarządzaniu przez te wszystkie lata.
Przed nami zapewne kolejne dyskusje o dwukadencyjności. Znając determinację jej przeciwników, spodziewam się jeszcze wielu argumentów, apeli i prób przekonywania posłów. Być może usłyszymy nawet, że zmiana burmistrza zagraża ciągłości dostaw papieru do urzędu albo prawidłowemu podlewaniu miejskich klombów. Po historii ze szkoleniami dotyczącymi bezpieczeństwa trudno mnie już czymkolwiek zaskoczyć.
.Pozostaje mieć nadzieję, że Sejm nie da się wciągnąć w głosowanie do skutku. Mieszkańcom przyda się trochę świeżego powietrza w lokalnej polityce, a dotychczasowym włodarzom – możliwość sprawdzenia, jak ich gminy radzą sobie bez nich.
Zresztą dziesięć lat sprawowania urzędu to całkiem solidny dorobek. Wystarczający, żeby pozostawić po sobie dobre wspomnienia, kilka ważnych inwestycji, a może nawet zasłużyć na honorowe obywatelstwo. Taki tytuł, w przeciwieństwie do fotela burmistrza, można przecież zachować do końca życia.
