Matematyczni nobliści we Wrocławiu

Prof. Piotr BILER

Profesor nauk matematycznych, w latach 2008–2016 dziekan Wydziału Matematyki i Informatyki Uniwersytetu Wrocławskiego, obecnie prodziekan ds. naukowych, kierownik Zakładu Równań Różniczkowych, członek korespondent Polskiej Akademii Nauk, specjalizuje się w równaniach różniczkowych cząstkowych i układach dynamicznych.

Prof. Dariusz BURACZEWSKI

Profesor nauk matematycznych w Zakładzie Analizy Funkcjonalnej Instytutu Matematycznego Uniwersytetu Wrocławskiego. Zajmuje się problemami z pogranicza rachunku prawdopodobieństwa i analizy harmonicznej. W latach 2012–2016 był prodziekanem ds. ogólnych Wydziału Matematyki i Informatyki UWr.

Wrocław na początku września 2017 r. stał się na kilka dni matematyczną stolicą świata – konferencja poświęcona uhonorowaniu profesora Eliasa Steina z Uniwersytetu w Princeton, uważanego za ojca współczesnej analizy harmonicznej, przyciągnęła do stolicy Dolnego Śląska ponad dwustu matematyków z całego świata – piszą prof. Piotr BILER i prof. Dariusz BURACZEWSKI

.Przyjechali, by wysłuchać wykładów ponad dwudziestu najwybitniejszych matematyków naszych czasów, w tym medalistów Fieldsa: Charlesa Feffermana z Princeton University, najmłodszego profesora w historii USA, Elona Lindenstraussa z Hebrew University w Jerozolimie i Terence’a Tao z University of California Los Angeles, uznawanego za jednego z najgenialniejszych współczesnych matematyków.

Profesor Elias Stein w swojej sześćdziesięcioletniej karierze naukowej napisał ponad dwieście prac o fundamentalnym znaczeniu dla rozwoju matematyki. Za swoją działalność naukową został uhonorowany przez prezydenta USA Narodowym Medalem Nauki. Wypromował ponad pięćdziesięciu doktorów. Wielu z nich należy do czołowych matematyków na świecie, wśród nich jest dwóch laureatów Medalu Flieldsa: Charles Fefferman i Terence Tao. Matematyczny odpowiednik Nagrody Nobla przyznawany jest od 1936 roku co cztery lata uczonym, którzy nie przekroczyli czterdziestego roku życia.

Konferencji matematycznej aż tak wysokiej rangi nie było we Wrocławiu nigdy, a w Polsce od lat. Wśród wykładowców, oprócz matematycznych noblistów, byli także laureaci nagrody Salema: Michael Lacey z Georgia Institute of Technology, Christoph Thiele z Universität Bonn, doktor honoris causa Uniwersytetu Wrocławskiego Fulvio Ricci z Scuola Normale Superiore w Pizie. Referaty wygłosili też pracownicy Instytutu Matematycznego Uniwersytetu Wrocławskiego Jacek Dziubański i Grzegorz Karch.

Patronat nad konferencją objęli minister nauki i szkolnictwa wyższego wicepremier Jarosław Gowin oraz prezydent Wrocławia Rafał Dutkiewicz, który jako absolwent matematyki na Politechnice Wrocławskiej i doktor logiki na KUL świetnie porozumiewa się z matematykami, a miejsce przyjęcia było szczególne – w Ratuszu znajduje się bowiem, wśród innych wybitnych wrocławian, popiersie Hugona Steinhausa – naukowego przodka Eliasa Steina.

Wrocław jako miejsce organizacji konferencji nie był wybrany przypadkowo.

W przeszłości ogromny wpływ na rozwój analizy miała Lwowska Szkoła Matematyczna, której tradycje zostały przeniesione na Uniwersytet Wrocławski dzięki Hugonowi Steinhausowi, a badania naukowe profesora Steina są jej kontynuacją. Promotorem Eliasa Steina na University of Chicago był polski matematyk profesor Antoni Zygmund, który w czasie wojny zmuszony został do emigracji. W latach siedemdziesiątych, głównie dzięki staraniom Andrzeja Hulanickiego, na nowo nawiązano kontakt z czołowymi światowymi ośrodkami.

Profesor Hulanicki wielokrotnie powtarzał, że idea badań z analizy harmonicznej na grupach jednorodnych narodziła się w długich dyskusjach ze Steinem podczas Międzynarodowego Kongresu Matematyków w Nicei w 1970 roku. Idee te trafiły na podatny grunt – we Wrocławiu po 1945 roku, dzięki wysiłkom m.in. Hugona Steinhausa, Edwarda Marczewskiego, Stanisława Hartmana, rozwijały się dziedziny matematyki kiełkujące z teorii klasycznych szeregów Fouriera, teorii grup i teorii miary.

To właśnie dzięki współpracy z Eliasem Steinem rozkwitła wrocławska szkoła analizy harmonicznej. Stworzona przez Andrzeja Hulanickiego wielka grupa rozszerzała swoje horyzonty badawcze, co umożliwiło rozwój analizy harmonicznej we Wrocławiu i do dziś uniwersyteccy matematycy ściśle współpracują ze światową czołówką. Konferencja nie odbyłaby się bez odważnej idei i ścisłych kontaktów naukowych z grupą profesora Steina nawiązanych przez dr. hab. Mariusza Mirka z Uniwersytetu Wrocławskiego, obecnie członka Institute for Advanced Study w Princeton.

W programie konferencji znalazły się wykłady plenarne, których tematyka obejmowała najnowsze osiągnięcia analizy harmonicznej i teorii ergodycznej, teorii operatorów różniczkowych cząstkowych i nieliniowych równań fizyki matematycznej, teorii prawdopodobieństwa, teorii aproksymacji i kombinatoryki. Analiza harmoniczna jest jedną z gałęzi współczesnej matematyki mających fundamentalne znaczenie dla wielu technologii, których używamy na co dzień, np. w medycynie (rentgenografia, tomografia komputerowa), czy w kompresji i dekompresji danych (pliki mp3, format .jpg), przetwarzaniu i przesyłaniu sygnałów, a także w podpisie elektronicznym i wielu innych dziedzinach. Można więc powiedzieć, że analiza harmoniczna jest blisko tych aspektów matematyki, które mają bezpośredni wpływ na rozwój współczesnej cywilizacji technicznej i z której dobrodziejstw korzystamy na co dzień, może nawet nie zdając sobie z tego sprawy!

Jak harmonijnie łączy się teoria z zastosowaniami analizy (NB harmonicznej!) widać na przykładzie Yvesa Meyera, laureata tegorocznej Nagrody Abela. Zaczynał karierę od klasycznej analizy Fouriera i analizy na grupach, zajmuje się równaniami fizyki matematycznej i – oczywiście – współtworzył teorię falek mającą kluczowe znaczenie dla wielu algorytmów analizy numerycznej w zagadnieniach wymagających masowych obliczeń, jak np. długoterminowe prognozy pogody. Laudację z okazji przyznania nagrody wygłaszał Terence Tao.

Wyjątkowym wydarzeniem dla miłośników matematyki była sesja popularno-naukowa, której głównym punktem był otwarty dla publiczności wykład Terence’a Tao. Jest on aktualnie najbardziej rozpoznawalnym matematykiem na świecie i uznawanym za jednego z najwybitniejszych w historii. Jego talent dostrzeżono bardzo wcześnie i już w wieku dziewięciu lat został studentem Uniwersytetu w Adelajdzie, a w wieku jedenastu lat zdobył medal na Międzynarodowej Olimpiadzie Matematycznej jako najmłodszy w historii medalista. Rozwiązał wiele niezwykle istotnych problemów matematycznych i jego wykład dotyczył właśnie jednego z nich ”The Erdös discrepancy problem”. Przyjazd Terence’a Tao do Wrocławia i jego wykład wzbudził niezwykłe zainteresowanie wśród miłośników matematyki.

Ponad pięćset osób z całej Polski – pracowników wyższych uczelni, studentów, doktorantów, nauczycieli, a także licealistów – przyszło posłuchać genialnego Tao. Mówił on o problemie, który przed ponad osiemdziesięciu laty postawił węgierski matematyk Paul Erdös, a jemu udało się go w ubiegłym roku rozwiązać. Wcześniej około dwieście osób uczestniczyło w otwartym wykładzie Pawła Strzeleckiego z Uniwersytetu Warszawskiego „Szeregi Fouriera: jak z prostych cegiełek budować dowolne funkcje?”. W tym samym dniu do Instytutu Matematycznego zaproszono ponad pięćdziesięciu najzdolniejszych matematycznie dolnośląskich licealistów, którzy oprócz wysłuchania obu wykładów, uczestniczyli w specjalnie dla nich przygotowanych czterogodzinnych warsztatach naukowych z teorii liczb prowadzonych przez Jarosława Wróblewskiego.

.W świecie nauk matematycznych wrocławska konferencja „Analiza i zastosowania” była wydarzeniem o najwyższej randze, co podkreśla rolę Polski jako ważnego miejsca na naukowej mapie świata, dając szansę poszerzenia kontaktów z najwybitniejszymi matematykami oraz najnowszymi i najważniejszymi światowymi trendami.

Elias M. Stein (ur. 1931) – amerykański matematyk urodzony w Belgii. Specjalizuje się w badaniach z zakresu analizy harmonicznej i jej zastosowaniach w pokrewnych działach analizy matematycznej (jak np. równania różniczkowe cząstkowe, teoria ergodyczna). Powszechnie uważany za jednego z twórców współczesnej analizy harmonicznej. Profesor Stein doktoryzował się w 1955 roku na Uniwersytecie w Chicago. Jego promotorem był wybitny polski matematyk Antoni Zygmund – twórca, obok Alberto Calderona, znanej w całym matematycznym świecie szkoły analitycznej w Chicago. Warto wspomnieć, że promotorem Antoniego Zygmunda był Aleksander Rajchman, Rajchmana zaś Hugo Steinhaus. Steinhaus był przed wojną twórcą Lwowskiej Szkoły Matematycznej, natomiast po wojnie stał się jednym z budowniczych matematyki we Wrocławiu.

Profesor Stein pracował na Uniwersytecie w Chicago oraz Massachusetts Institute of Technology (MIT), jednak przez większość swojej kariery jest związany z Uniwersytetem w Princeton. Jest laureatem wielu prestiżowych nagród, m.in. Steele Prize Amerykańskiego Towarzystwa Matematycznego (dwukrotnie, 1984 i 2002), nagrody Schocka z matematyki (1993), nagrody Wolfa z matematyki (1999) a także Narodowego Medalu Nauki (National Medal of Science, 2001). Wypromował 52 doktorów. Wielu spośród nich jest wybitnymi matematykami, a dwóch (Charles Fefferman oraz Terrence Tao) zostało laureatami Medalu Fieldsa. Profesor Stein jest również autorem wielu bardzo cenionych podręczników akademickich i monografii z zakresu analizy matematycznej. W świetle osiągnięć i pozycji jaką zajmuje Profesor Stein w matematyce, zaszczytem dla Instytutu Matematycznego Uniwersytetu Wrocławskiego był fakt nawiązania z nim w ostatnich latach owocnej współpracy naukowej.

Charles Fefferman (ur. 1949) – amerykański matematyk, specjalizujący się w szeroko rozumianej analizie matematycznej. Prof. Fefferman ukończył Uniwersytet w Marylandzie w wieku 17 lat. Doktoryzował się w wieku 20 lat na Uniwersytecie w Princeton. Jego promotorem był Elias M. Stein. Następnie Charles Fefferman rozpoczął pracę na Uniwersytecie w Chicago, gdzie w wieku 22 lat uzyskał stanowisko profesorskie, stając się najmłodszą osobą kiedykolwiek zatrudnioną na takim stanowisku w USA. Prof. Fefferman wniósł istotny wkład do wielu fundamentalnych dziedzin współczesnej analizy takich jak: wielowymiarowa analiza zespolona, równania różniczkowe cząstkowe oraz analiza Fourierowska. Warto dodać, że spośród wszystkich jego prac ponad 20 jest opublikowanych w czasopiśmie Annals of Mathematics, które przez wielu badaczy uważane jest za najbardziej prestiżowe czasopismo matematyczne. Za swoje badania profesor Fefferman został uhonorowany wieloma prestiżowymi nagrodami m.in. Nagrodą Watermana (1976), nagrodą Bergmana (1992) nagrodą Bochnera (2008) oraz nagrodą Salema (1971). W roku 1978 otrzymał najbardziej prestiżową nagrodę w matematyce – Medal Fieldsa. Warto dodać, że pracownik Instytutu Matematycznego Uniwersytetu Wrocławskiego Jarosław Wróblewski jest doktorem Princeton University, wypromowanym przez Charlesa Fefferman.

Michael Lacey (ur. 1959) – amerykański matematyk, specjalizujący się w analizie Fourierowskiej oraz systemach dynamicznych. Laureat Nagrody Salema z 1996 roku (wspólnie z Christophem Thiele). Prof. Lacey doktoryzował się w 1987 roku na Uniwersytecie w Illinois. W trakcie swojej kariery naukowej pracował na takich uczelniach jak Uniwersytet w Luizjanie, Uniwersytet w Karoliny Północnej i Uniwersytet w Indianie. Przez większość swojej kariery Michael Lacey jest związany z Uniwersytetem w Georgii, gdzie w 2001 roku otrzymał stanowisko profesorskie. Prof. Lacey jest autorem/współautorem ponad 100 publikacji naukowych. Za swoje badania otrzymał wiele nagród, był też stypendystą Simonsa, Fulbrighta oraz Guggenheima.

Elon Lindenstrauss (ur. 1970) – izraelski matematyk, specjalizujący się w teorii ergodycznej oraz systemach dynamicznych, laureat Medalu Fieldsa z 2010 roku. Prof. Lindenstrauss doktoryzował się na Uniwersytecie Hebrajskim w Jerozolimie w 1994 roku. W trakcie swojej kariery naukowej pracował w Institute for Advanced Study w Princeton, na Uniwersytecie Stanforda, w Instytucie Couranta w Nowym Jorku, w Instytucie Claya oraz na Uniwersytecie w Princeton. Obecnie jest Profesorem na Uniwersytecie Hebrajskim w Jerozolimie. Profesor Lindenstrauss został nagrodzony Medalem Fieldsa za swoje badania nad teorią ergodyczną. Otrzymał również wiele innych prestiżowych nagród: nagrodę Salema (2003), nagrodę Europejskiego Towarzystwa Matematycznego (2004), nagrodę Erdösa (2009) oraz nagrodę Fermata (2009). Wyniki otrzymane przez prof. Lindenstraussa pozwoliły na osiągnięcie znacznych postępów w teorii liczb, m.in. w hipotezie Littlewooda, a także w teorii kwantowego chaosu.

Fulvio Ricci (ur. 1948) – włoski matematyk specjalizujący się w analizie harmonicznej. Studiował w Scuola Normale Superiore (Piza, Włochy) oraz na University of Maryland w USA. Pracował na Politechnice Turyńskiej, a od kilkunastu lat jest profesorem w Scuola Normale Superiore gdzie pełnił funkcje dziekana i prorektora. W 2012 roku otrzymał doktorat honoris causa Uniwersytetu Wrocławskiego. Członek włoskich gremiów naukowych Accademia delle Scienze di Torino i Accademia Nazionale dei Lincei, a także członek redakcji kilku wysokiej klasy czasopism naukowych. Jest również członkiem redakcji Colloquium Mathematicum, wydawanego w Instytucie Matematycznym Uniwersytetu Wrocławskiego. Profesor Ricci był wielokrotnie zapraszany na prestiżowe konferencje naukowe. Wykładał na najlepszych uniwersytetach amerykańskich i europejskich, m.in. w Institute for Advanced Study w Princeton, Mathematical Sciences Research Institute w Berkeley, Ecole Normale Superieure w Paryżu oraz Universite de Paris VI i Paris-Sud. Przewodniczył międzynarodowemu panelowi do spraw stypendiów postdoktoranckich w unijnym programie Human Capital and Mobility (1992-1996). W latach 1999-2004 był członkiem Komitetu Naukowego Narodowego Instytutu Matematyki we Włoszech, który zarządza funduszami na badania naukowe w matematyce. Profesor Ricci jest blisko związany naukowo z matematykami z Instytutu Matematycznego Uniwersytetu Wrocławskiego. Wielu z nich uczestniczyło w wyjazdach naukowych do profesora Ricciego, co więcej jeden z młodych pracowników Uniwersytetu Wrocławskiego był jego doktorantem.

Terence Tao (ur. 1975) – australijsko-amerykański matematyk pochodzenia chińskiego, specjalizujący się w szeroko rozumianej analizie harmonicznej i dziedzinach pokrewnych. Laureat Medalu Fieldsa z roku 2006. Przez wielu badaczy uważany za jednego z najwybitniejszych współczesnych matematyków. Prowadzi jeden z najbardziej znanych blogów matematycznych. Mając 17 lat prof. Tao uzyskał magisterium na Uniwersytecie Flindersa. Cztery lata później obronił doktorat na Uniwersytecie w Princeton. Następnie pracował na kalifornijskim Uniwersytecie w Los Angeles, gdzie w wieku 24 lat otrzymał stanowisko profesorskie. Prof. Tao wniósł duży wkład w rozwój takich dziedzin matematyki jak: analiza harmoniczna, arytmetyka kombinatoryczna, analityczna teoria liczb oraz kombinatoryka algebraiczna. Za swoje badania został nagrodzony wieloma prestiżowymi nagrodami m.in. nagrodą Salema (2000), nagrodą Bochnera (2002), nagrodą Watermana (2008), nagrodą Nemmersa, nagrodą Crafoorda (2012). W 2015 roku otrzymał nagrodę ‘Breakthrough Prize’ z matematyki, przyznawaną przez potentatów z doliny krzemowej (m.in. Facebook i Google). Ponadto prof. Tao jest członkiem australijskiej oraz amerykańskiej akademii nauk.

Christoph Thiele (ur. 1968) – niemiecki matematyk specjalizujący się w analizie harmonicznej, analizie rzeczywistej i teorii ergodycznej. Laureat nagrody Salema w 1996 roku (wspólnie z Michaelem Lacey). Profesor Thiele doktoryzował się na Uniwersytecie Yale w 1995 roku. Przez wiele związany z Uniwersytetem Kalifornijskim w Los Angeles (UCLA), gdzie pełnił między innymi funkcje dziekana wydziału matematyki. Obecnie jest związany z Uniwersytetem w Bonn. Oprócz nagrody Salema profesor Thiele jest laureatem m.in. Humboldt Research Award (2010). Profesor Thiele jest członkiem Amerykańskiego Towarzystwa Matematycznego, a przez pewien czas był też jego wiceprezesem. Był zaproszonym mówcą na Międzynarodowym Kongresie Matematycznym w 2002 roku. W ostatnich latach została nawiązana współpraca naukowa między profesorem Thielem a matematykami z Instytutu Matematycznego Uniwersytetu Wrocławskiego. Efektem tej współpracy dwóch matematyków z Uniwersytetu Wrocławskiego odbywa lub odbywało staże podoktorskie w Bonn pod jego opieką.

Piotr Biler
Dariusz Buraczewski

Materiał chroniony prawem autorskim - wszelkie prawa zastrzeżone.
Dalsze rozpowszechnianie artykułu tylko za zgodą wydawcy.

Chcę otrzymywać powiadomienia o najnowszych tekstach.

Autorzy wszyscy autorzy

A B C D E F G H I J K L M N O P R S T U W Y Z