Bartosz KABAŁA: "Nagroda Nobla w dziedzinie medycyny 2015. Powrót do korzeni"

TSF Jazz Radio

Nagroda Nobla w dziedzinie medycyny 2015. Powrót do korzeni

Bartosz KABAŁA

Popularyzator nauki łączący zainteresowania polityką, literaturą i nauką. Przyszły lekarz. Z pasją już dziś popularyzujący medycynę na Twitterze: @KabalaBartek

zobacz inne teksty autora

Nagroda Nobla 2015 w dziedzinie medycyny została przyznana trzem naukowcom — Chince Tu Youyou, Japończykowi Satoshiemu Omurze i Irlandczykowi Williamowi Campbellowi, którzy w swojej pracy skupili się na jednym z najważniejszych i globalnych problemów medycznych współczesnego świata — walce z pasożytami wywołującymi malarię i elefantozę.

Artemisinin

.Na malarię (zwaną też zimnicą) co roku zapada 220 milionów ludzi, z czego od 1 do 3 milionów umiera. Choroba ta występuje w ponad stu krajach tropikalnych i subtropikalnych — na całym świecie narażonych jest na nią około 1 miliarda ludzi —medycyna zmaga się z nią od dawna. O tym, jak bardzo istotny jest ten problem, świadczą liczne Nagrody Nobla, które dotychczas przyznano uczonym za pracę nad lekami przeciwko malarii. W 1907 roku nagrodzono Charles’a Laverana za odkrycie, że malaria jest powodowana przez pierwotniaka. Nieco wcześniej, w roku 1902 nagrodzony został Ronald Ross za przedstawienie cyklu życiowego zarodźca malarii.

Malaria to ostra choroba pasożytnicza powodowana przez jednokomórkowego pierwotniaka z rodzaju Plasmodium, który jest przenoszony do ludzkiego ustroju najczęściej przez komary (samice). Niedojrzała forma, sporozoit, krążąc wraz z krwią, dostaje się do wątroby, tam się dzieli, tworząc wiele jednokomórkowych form rozwojowych, merozoitów, które z kolei dostają się do krwi i krwinek czerwonych. Tu intensywnie się dzielą w erytrocytach, prowadząc do rozpadu ogromnej ich liczby, co wywołuje objawy malaryczne. Przebieg choroby jest zależny od rodzaju pierwotniaka, jednak podstawowymi objawami są wysoka gorączka i dreszcze, niedokrwistość hemolityczna (związana z rozpadem erytrocytów), żółtaczka, a także bóle mięśniowe, bóle kręgosłupa, różnego rodzaju objawy neurologiczne. W latach 60. powstał jednak skuteczny lek.

.Artemisinin (artemizyna) to substancja odkryta przez Tu Youyou w ramach wojskowego projektu badawczego. Od tamtej pory leczy się nią i jej pochodnymi malarię już na wczesnym etapie, zanim sporozoit zdąży w komórkach wątroby wytworzyć merozoity. Jeśli jednak malaria przeniesie się do erytrocytów, wówczas artemizyna również będzie mogła pokonać pasożyta. Dokładny przebieg zwalczania malarii na poziomie biochemicznym nie jest do końca poznany. Istnieje kilka nieco skomplikowanych i zawiłych teorii tłumaczących właściwości tej substancji.

Iwermektyna

.Pracujący w japońskim Instytucie Kitasato w Tokio Satoshi Omura dokonał w 1979 roku pozornie mało znaczącego odkrycia. Z gleby, którą badał, uzyskał nieznany dotąd szczep bakterii Streptomyces avermitilis, który jak się później okazało, produkuje niezwykle istotną dla świata medycznego substancję — awermektynę (w formie wyizolowanej — iwermektyna). Jako pierwszy substancję tę uzyskał William Campbell, który wspólnie z Omurą otrzymał tegoroczną Nagrodę Nobla. Co ciekawe, nie był to pierwszy wkład Satoshiego Omury w prace badawcze zwieńczone tą nagrodą — ostatecznie przyznaną wtedy innemu naukowcowi. Otóż miał on swój udział w odkryciu streptomycyny, wyizolowanej z innego szczepu bakterii, obecnie stosowanej w leczeniu gruźlicy — Nagrodę Nobla przyznano wówczas, w roku 1952, Selmanowi Waksmanowi.

Iwermektyna stosowana jest w leczeniu ślepoty rzecznej i słoniowacizny. Pierwsza z tych chorób wywoływana jest obecnością w ciele człowieka drobnych nicieni Onchocerca volvulus, które mogą bytować pod skórą lub przemieszczać się w organizmie, powodując tak skrajnie różne objawy jak świąd i zapalenie nerwu wzrokowego (stąd ślepota). Słoniowacizna (elefantoza) natomiast, charakteryzująca się makabrycznymi objawami, wywoływana jest przez pasożyta zwanego Filaria bancrofta. Nicień ten przedostaje się do ludzkiego organizmu w postaci larw wraz ze śliną komara, tak samo jak w przypadku malarii. Larwy aktywnie przemieszczają się po ciele i osiadają w naczyniach limfatycznych oraz w węzłach chłonnych, gdzie wzrastają i dojrzewają. Zatykanie przez nie dróg limfatycznych wywołuje przykre objawy, zatrzymanie dużych ilości płynu surowiczego (limfy) w dolnych partiach kończyn, prowadzące do olbrzymich opuchlizn – przypominają wówczas nogi słonia. Dodatkowo występują dreszcze i wysoka gorączka.

Odkryta przez Omurę i Campbella substancja oddziałuje bardzo toksycznie na pasożyta — blokuje kanały jonowe w jego układzie nerwowym, doprowadzając do jego śmierci. We wczesnym etapie elefantozy podanie leku może uchronić pacjenta przed koniecznością chirurgicznego usunięcia pasożytów otoczonych grubą warstwą tkanki.

.Tegoroczna Nagroda Nobla w dziedzinie medycyny została przyznana za odkrycie dwóch ważnych leków, które uratowały życie setkom milionów ludzi. To piękne zwrócenie się Komitetu Noblowskiego w kierunku rzeczywistych, globalnych problemów medycyny, mającej ratować zdrowie i życie ludzi. Można by rzec, że jest to powrót do korzeni tej nagrody, do idei wytyczonej przez Alfreda Nobla, dla którego nadrzędnym celem było dobro całej ludzkości.

Jest to powrót do korzeni także dlatego, że artemisinin po raz pierwszy został uzyskany z powszechnie znanej rośliny — bylicy rocznej (Artemisia annua), szeroko wykorzystywanej w ziołolecznictwie. Tu Youyou natrafiła na wzmianki o niej, studiując chińską medycynę ludową, która mimo że ma kilka tysięcy lat, nadal potrafi zaskakiwać naukowców.

Bartosz Kabała

Pierwszy raz na Wszystko Co Najważniejsze?

Aby nie ominąć istotnych tekstów, raz w tygodniu w niedzielę rano wysyłamy newsletter. Zapraszamy do zapisania się:

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Magazyn idei "Wszystko Co Najważniejsze" oczekuje na Państwa w EMPIKach w całym kraju, w Księgarni Polskiej w Paryżu na Saint-Germain, naprawdę dobrych księgarniach w Polsce i ośrodkach polonijnych, a także w miejscach najważniejszych debat, dyskusji, kongresów i miejscach wykuwania idei.

Aktualne oraz wcześniejsze wydania dostępne są także wysyłkowo.

zamawiam