Dlaczego we Francji trwa wojna o znaczenie słowa naród

Debata przed wyborami prezydenckimi we Francji w 2027 roku coraz częściej dotyczy już nie tylko gospodarki czy bezpieczeństwa, lecz także demografii, tożsamości narodowej i granic debaty publicznej. Dlaczego spór o znaczenie słowa „naród” może stać się jedną z najważniejszych osi francuskiej kampanii wyborczej?

Demografia stała się jednym z najważniejszych tematów kampanii prezydenckiej we Francji

Kampania przed wyborami prezydenckimi 2027 roku we Francji coraz wyraźniej przestaje być wyłącznie sporem o kandydatów, sondaże i układ sił między partiami. Staje się także konfliktem o język, którym wolno opisywać przemiany francuskiego społeczeństwa, o granice debaty o imigracji, o demografię, o bezpieczeństwo, a wreszcie o samo znaczenie słowa „naród”. To właśnie dlatego felieton Mathieu Bock-Côté opublikowany w „Journal du Dimanche” zasługuje na uwagę nie jako odosobniona publicystyczna prowokacja, lecz jako jeden z sygnałów głębszego przesunięcia we francuskiej debacie.

Bock-Côté stawia tezę ostrą, ale ważną dla zrozumienia nastrojów znacznej części francuskiej prawicy. Jego zdaniem oficjalna debata we Francji nie tyle spiera się dziś o skalę zmian demograficznych, ile próbuje podważyć możliwość nazwania ich w kategoriach historycznej ciągłości narodu francuskiego. „Jeśli nie istniejecie, nie możecie umrzeć ani zostać zastąpieni” – pisze Bock-Côté, wskazując, że najważniejszy spór dotyczy nie tylko statystyk, lecz także samej definicji wspólnoty.

To przesunięcie jest kluczowe dla wyborów 2027 roku. Jeszcze niedawno problem imigracji opisywano głównie poprzez rynek pracy, integrację, przestępczość, szkołę i politykę socjalną. Dziś coraz częściej staje się on częścią większego pytania: czy Francja pozostaje tą samą wspólnotą historyczną, czy też wchodzi w okres przemiany tak głębokiej, że dotyka ona jej kulturowego rdzenia. Dla jednych takie postawienie sprawy jest koniecznym opisem rzeczywistości, dla innych – niebezpiecznym osunięciem debaty w stronę teorii spiskowych i języka wykluczenia.

W tym właśnie miejscu rozpoczyna się właściwa wojna polityczna. Obóz centrowy, lewica i duża część świata akademickiego starają się przedstawiać pojęcia takie jak „wielka wymiana” czy „Francuzi rdzennego pochodzenia” jako kategorie fałszywe, obciążone ideologicznie lub rasowo. Prawica narodowa i konserwatywna odpowiadają, że za tym odrzuceniem kryje się próba zakazania samego opisu tego, co wielu Francuzów widzi w swoim codziennym doświadczeniu. Bock-Côté ujmuje to w zdaniu: „Praca nauk społecznych polega dziś przede wszystkim na wyjaśnianiu, że rzeczywistość nie istnieje”.

Czy zmienia się sposób opisywania Francji

Nie trzeba przyjmować całego języka Bock-Côté, aby zobaczyć wagę zjawiska, które opisuje. Francuska debata publiczna coraz częściej dotyczy tego, kto ma prawo mówić o zmianie społecznej, jakim językiem wolno to robić i gdzie przebiega granica między analizą demograficzną, diagnozą kulturową, ostrzeżeniem politycznym a wypowiedzią uznawaną za rasistowską. To dlatego spór ten będzie wracał w kampanii 2027 roku przy każdej dyskusji o granicach, bezpieczeństwie, prawie azylowym, szkolnictwie, przedmieściach, islamie, laickości i obywatelstwie.

Jordan Bardella i Marine Le Pen będą próbowali uczynić z tego konfliktu jeden z centralnych tematów kampanii. Dla Zjednoczenia Narodowego będzie to dowód, że elity odmawiają Francuzom prawa do nazwania własnego niepokoju. Bruno Retailleau może próbować mówić podobnym językiem, ale w bardziej republikańskiej, instytucjonalnej tonacji, łącząc demografię z bezpieczeństwem, kontrolą granic i autorytetem państwa. Éric Zemmour będzie natomiast dążył do nadania temu sporowi najostrzejszej postaci cywilizacyjnej, ponieważ to właśnie na tym polu zbudował swoją rozpoznawalność.

Po drugiej stronie Emmanuel Macron i jego polityczni następcy będą musieli znaleźć odpowiedź znacznie trudniejszą niż w 2017 roku. Wtedy wystarczała jeszcze obietnica modernizacji, europejskości, otwartości i racjonalnego centrum. W 2027 roku centrum będzie musiało odpowiedzieć na pytanie, czy potrafi mówić o demografii, migracji i tożsamości bez moralnego potępiania części elektoratu, a jednocześnie bez przejmowania słownika prawicy narodowej. To będzie jedno z najtrudniejszych zadań Gabriela Attala, Édouarda Philippe’a i każdego kandydata obozu postmacronowskiego.

Jak prawica wykorzystuje debatę o tożsamości

Szczególnie istotny jest wątek prawny. Bock-Côté odczytuje projekty zaostrzające sankcje za wypowiedzi rasistowskie jako element szerszej strategii ograniczania pola debaty. Pisze, że celem ma być „zakazanie krytyki społeczeństwa wielokulturowego po przekroczeniu określonego progu”. To zdanie dobrze pokazuje sposób myślenia tej części francuskiej prawicy, która uważa, że spór o imigrację nie toczy się już tylko w mediach i przy urnach, lecz również w sądach, urzędach regulacyjnych i instytucjach kontrolujących język debaty publicznej.

W tym sensie temat Bock-Côté łączy się z innymi napięciami, które już dziś organizują francuską politykę przed wyborami 2027 roku. Sprawa Marine Le Pen pokazała, jak wielką rolę mogą odegrać sądy. Spory wokół Arcom i mediów pokazują, że coraz większe znaczenie ma pytanie o granice dopuszczalnej wypowiedzi. Debata o bezpieczeństwie pokazuje, że państwo jest oceniane nie tylko przez pryzmat gospodarki, lecz także zdolności ochrony codziennego życia obywateli. Debata o demografii dodaje do tego najgłębszy poziom: pytanie, czy Francuzi rozpoznają jeszcze w państwie instytucję chroniącą ich historyczną wspólnotę.

Dlaczego wybory 2027 będą także wojną o język

Dlatego tekst Bock-Côté warto czytać nie jako zamkniętą odpowiedź, lecz jako objaw. Pokazuje on, że w 2027 roku Francja może wejść w kampanię, w której zwykłe kategorie polityczne okażą się niewystarczające. Lewica będzie mówiła o równości, antyrasizmie i prawach mniejszości. Centrum będzie broniło porządku republikańskiego i próbowało utrzymać język umiarkowania. Prawica będzie mówiła o granicach, bezpieczeństwie, ciągłości narodowej i prawie Francuzów do pozostania większością we własnym kraju.

Stawką nie będzie więc wyłącznie to, kto wejdzie do drugiej tury wyborów prezydenckich. Stawką będzie także to, czy zwycięży język socjologiczny, republikański, narodowy, cywilizacyjny czy technokratyczny. Każdy z tych języków opisuje inną Francję i każdy prowadzi do innej polityki. Wybory prezydenckie 2027 roku mogą stać się momentem, w którym Francuzi nie tylko wybiorą prezydenta, lecz także odpowiedzą na pytanie, jakim narodem chcą być w XXI wieku.

Arkadiusz Jordan
Paryż