Osoba czy system?
Michał KŁOSOWSKI
Leon XIV między wierszami swojego wystąpienia w hiszpańskim parlamencie powiedział coś więcej niż tylko słowa skierowane do iberyjskich polityków: przyszłość będzie ludzka nie dlatego, że będzie nowoczesna, lecz dlatego, że człowiek pozostanie jej miarą – pisze Michał KŁOSOWSKI
.Gdybym tam nie był, nie uwierzyłbym. Tłumy pod Kortezami, pełna sala parlamentarzystów i trwająca prawie dziesięć minut owacja na stojąco. Ktoś powie: nic dziwnego, wystąpienia papieży w parlamentach należą przecież do tych chwil, w których Stolica Apostolska przemawia nie tylko do jednego narodu, lecz do całej architektury współczesnego życia publicznego. W przypadku Hiszpanii widać to jednak mocniej. Kortezy są miejscem szczególnym: tu różnice stają się prawem, idee są przekładane na instytucje, a spory o człowieka przybierają postać ustaw, budżetów, procedur i politycznych kompromisów w języku, którym posługuje się blisko jedna trzecia współczesnego świata zachodniego, dając często tym samym przykład innym narodom. Kiedy więc papież wchodzi do takiej przestrzeni, nie wchodzi tam jako konkurent władzy świeckiej, ale jako ten, który przypomina, że każda władza, jeśli chce pozostać ludzka, musi uznać granicę wyższą od własnej skuteczności.
Tak było, gdy Jan Paweł II przemawiał w polskim Sejmie albo gdy Benedykt XVI mówił w Bundestagu o prawie, rozumie i ekologii człowieka. Tak było także, gdy Franciszek zwracał się do Kongresu Stanów Zjednoczonych i Parlamentu Europejskiego, i tak jest teraz, gdy Leon XIV stanął w hiszpańskich Kortezach, w Kongresie Deputowanych w Madrycie, wygłaszając jedno z najważniejszych dotąd przemówień swojego pontyfikatu, wracając nim niejako do wszystkiego tego, co tworzyło wielkość zachodniego, hiszpańskojęzycznego świata przez wieki. Nie było to jednak przemówienie ceremonialne czy hołdujące wyłącznie hiszpańskiej historii, literaturze, stylowi wiary i kultury politycznej. Był to tekst znacznie poważniejszy: raczej papieska próba opisania świata, który właśnie się wyłania. Świata, w którym dawne pytania o władzę, prawo, godność i sumienie powracają w nowych dekoracjach: cyfrowych, biologicznych, technologicznych, migracyjnych, militarnych i ekonomicznych. Na szczęście pomimo nowego anturażu Kościół na wiele z tych pytań dawno już dał odpowiedź, o czym także mówił papież w Kortezach.
Po kolei jednak. Przede wszystkim uznać można, że Leon XIV opisał w Madrycie nowy porządek świata, słynny New World Order. Trzeba jednak od razu oczyścić to pojęcie z sensacyjnego, spiskowego czy publicystycznie taniego znaczenia – bo nie chodzi tu o jakiś tajny projekt ukrytych elit, ale o realny proces cywilizacyjny: o nową konfigurację sił, instytucji, technologii i wyobrażeń, w której człowiek coraz częściej przestaje być punktem wyjścia, a staje się elementem zarządzanego systemu. Ten nowy porządek świata nie rodzi się przecież wyłącznie na mapach czy nie powstaje przez przesuwanie granic, zawieranie traktatów, rywalizację mocarstw czy przebudowę sojuszy, ale rodzi się w laboratoriach biotechnologicznych, centrach danych, algorytmach sztucznej inteligencji, systemach nadzoru, rynkach kapitałowych, politykach migracyjnych, doktrynach bezpieczeństwa, wojskowych technologiach autonomicznych, platformach cyfrowych i parlamentach, które próbują to wszystko regulować często szybciej, niż zdążą zrozumieć antropologiczne konsekwencje własnych decyzji. Stąd waga miejsca wybranego na papieskie słowa.
Właśnie to, ten antropologiczny aspekt całości, uchwycił Leon XIV, mówiąc, że „nowe światy”, które otwierają się przed nami, nie są już kreślone na mapach, ale rozwijają się w technice, gospodarce, biomedycynie i wszechświecie cyfrowym. To zdanie jest jednym z kluczy do całego papieskiego wystąpienia. Papież zestawia dawną epokę odkryć geograficznych z obecną epoką odkryć technologicznych. Hiszpania, która przed wiekami stanęła wobec moralnego ciężaru spotkania z Nowym Światem, zostaje wezwana, a wraz z nią Europa i cały Zachód oraz kraje hiszpańskojęzyczne, do podobnego rachunku sumienia teraz.
.I nieprzypadkowo robi to papież w parlamencie hiszpańskim. W XVI wieku pytanie brzmiało: kim jest człowiek spotkany po drugiej stronie oceanu? Czy jest podmiotem praw? Czy jego godność zależy od siły imperium, interesu Korony, przewagi kulturowej Europy, skuteczności ekspansji? Czy władza może nazwać „koniecznym” to, co w istocie jest przemocą? Czy rozum może zostać użyty do usprawiedliwienia tego, co dyktuje siła.
Wobec tych wszystkich pytań nieprzypadkowo papież wraca do odpowiedzi szkoły z Salamanki, zwłaszcza Francisca de Vitorii i innych wielkich teologów oraz prawników hiszpańskiego złotego wieku, która była jednym z momentów formacyjnych nowoczesnej świadomości prawa narodów. Człowiek pozostaje człowiekiem przed każdym państwem, przed każdym imperium, przed każdą większością, przed każdym interesem i przed każdą przemocą, a jego godność nie jest koncesją władzy tylko niezbywalnym faktem moralnym, który władza ma obowiązek uznać. Każda władza. To ponadczasowe odkrycie Salamanki, dzięki któremu biskupi ówczesnego Nowego Świata byli w stanie widzieć w rdzennych mieszkańcach obu Ameryk ludzi.
Pytanie o człowieczeństwo wraca teraz jednak z nową mocą, na co zwrócił uwagę Leon XIV, i w innej formie. Kim jest człowiek w świecie sztucznej inteligencji? Kim jest osoba w świecie biotechnologii? Kim jest dziecko nienarodzone, człowiek stary, chory, zależny, migrant na granicy, uchodźca na morzu, pracownik wypierany przez automatyzację, użytkownik sprowadzony do profilu danych, pacjent opisany przez procedury, obywatel monitorowany przez system, żołnierz i cywil w świecie autonomicznych narzędzi wojskowych? Czy człowiek jest nadal kimś, czy coraz częściej staje się czymś: przypadkiem, kosztem, funkcją, ryzykiem, zasobem, danymi, problemem do zarządzania? To jest zasadnicza diagnoza Leona XIV: nowy porządek świata nie rozstrzygnie się najpierw w sporze technologicznym, militarnym albo ekonomicznym. Rozstrzygnie się na poziomie antropologii, jak napisał w Magnifica humanitas. Wszystko zależy od odpowiedzi na jedno pytanie: jaka wizja człowieka stoi u podstaw prawa, polityki, technologii, gospodarki i kultury?
Papież wypowiedział to pytanie wprost właśnie w hiszpańskim parlamencie, przypominając, że każda działalność ustawodawcza ostatecznie konfrontuje się z pytaniem o to, jaka koncepcja osoby ludzkiej inspiruje prawa i jaki typ społeczeństwa te prawa budują. To jedno z najważniejszych zdań madryckiego przemówienia i sądzę, że powinno ono zostać zapisane nad wejściem do każdego parlamentu, trybunału konstytucyjnego, ministerstwa, redakcji i centrum technologicznego. Prawo nigdy nie jest tylko techniką porządkowania procedur, ale antropologią ubraną w paragrafy.
Dlatego Leon XIV nie przemawia przeciw demokracji. Przeciwnie, traktuje demokrację śmiertelnie poważnie, nawołuje do multilateralizmu i pokojowego szukania rozwiązań dla dobra wspólnego. Właśnie dlatego przypomina też, że większość nie jest źródłem prawdy o człowieku, choć oczywiście może uchwalać ustawy, ale nie może produkować godności. Państwo może też, rzecz jasna, regulować życie społeczne, ale nie może przyznawać człowieczeństwa, parlament zaś może decydować o kształcie instytucji, ale nie może decydować o tym, czy ktoś jest osobą.
To punkt fundamentalny. Godność ludzka poprzedza każdą koncesję państwa i nie może być podporządkowana zmiennym konsensusom społecznym ani fluktuacjom większości, niezależnie od tego, czy z prawej, czy lewej strony. Jeśli dochodzi do utraty tej zasady, prawo staje się narzędziem silniejszych. Może pozostać formalnie poprawne, może być uchwalone zgodnie z procedurą, może mieć demokratyczną legitymację, ale traci duszę, bo legalność nie jest jeszcze sprawiedliwością, tak jak procedura nie jest jeszcze prawdą i większość, a nawet wola nie jest jeszcze moralnością. W tym sensie Leon XIV dotyka jednego z największych kryzysów współczesnego Zachodu, który wciąż mówi językiem praw człowieka, ale coraz częściej zapomina, skąd te prawa się wzięły i dlaczego w ogóle miałyby być nienaruszalne. Jeśli człowiek jest tylko jednostką biologiczną, konsumentem, wyborcą, producentem danych albo elementem systemu społecznego, to jego godność staje się pojęciem kruchym, można ją redefiniować, zawieszać, negocjować, stopniować, uznając, że jedni mają jej więcej, inni mniej, bo jedni zasługują na ochronę, skoro są produktywni, inni zaś na zapomnienie, stanowiąc ciężar.
Dlatego papież mówi z taką jasnością o życiu od poczęcia do naturalnego kresu. Nie robi tego jednak jako rzecznik jednej grupy światopoglądowej, mówiąc o obronie życia jako o celu cywilizacyjnym. To bardzo mocne i ważne sformułowanie, bo obrona życia nie jest dla niego dodatkiem do katolickiej agendy społecznej, ale testem cywilizacji samym w sobie; tym samym papież ucieka od wojen kulturowych. Społeczeństwo, które nie potrafi ochronić najbardziej bezbronnych – dziecka nienarodzonego, chorego, starego, zależnego, cierpiącego w ciszy, migranta – traci moralną wiarygodność, nawet jeśli zachowuje sprawne instytucje, wysokie wskaźniki gospodarcze i demokratyczne procedury.
.Stąd ten nowy porządek świata, który wyłania się na naszych oczach, będzie więc można ocenić nie na podstawie tego, jak szybko liczy, jak skutecznie produkuje, jak precyzyjnie przewiduje zachowania ludzi i jak mocno kontroluje ryzyko – mówi papież – tylko na podstawie tego, co robi z najsłabszymi, którzy często nie mają wpływu na wynik wyborów i nie kontrolują kapitału, dlatego też nie piszą algorytmów i ich głos nie przebija się przez media. W tym punkcie zwłaszcza papieska wizja New World Order radykalnie różni się od wizji dominujących elit technologicznych, ekonomicznych i geopolitycznych. Tam bowiem, gdzie świat pyta najpierw o wzrost, konkurencyjność, innowację, bezpieczeństwo, przewagę strategiczną i skalowalność, papież pyta: kto zostanie poświęcony, jeśli te pojęcia staną się absolutne?
To pytanie wraca w części papieskiego wystąpienia dotyczącej migracji. Leon XIV nie proponuje ani naiwnego globalizmu, ani zamkniętego egoizmu państwowego, mówiąc o drogach bezpiecznych i legalnych, o godnym przyjęciu, realnej integracji, także europejskiej, ale jednocześnie o prawie człowieka do pozostania na własnej ziemi. To niezwykle ważne rozróżnienie: migracja nie może być redukowana do problemu demograficznego, ekonomicznego albo logistycznego, bo jest przede wszystkim sprawą moralną i prawną.
Ale moralność nie polega tylko na przyjęciu tych, którzy już wyruszyli, ale również na takim kształtowaniu świata, aby ludzie nie musieli opuszczać swoich domów z powodu wojny, głodu, przemocy, nierówności, braku bezpieczeństwa czy skutków kryzysu klimatycznego. To katolickie myślenie nie mieści się w prostym podziale na globalizm i nacjonalizm, prawo i lewo. Naród ma prawo do bezpieczeństwa, ładu i tożsamości, to oczywiste, ale także każdy migrant ma niezbywalną godność. Granica nie może być więc miejscem porzucenia człowieka, ale państwo nie może być pozbawione odpowiedzialności za własną wspólnotę. Wynika z tego jasno, że potrzebna jest polityka, która potrafi łączyć ochronę, przyjęcie, integrację, współpracę międzynarodową i usuwanie przyczyn migracji; polityka trudniejsza niż plemienne hasła wygrywające obecnie wybory, ale tylko taka polityka jest naprawdę ludzka.
Podobnie jest przecież z pokojem. Leon XIV mówi w czasie, gdy Europa na nowo przyzwyczaja się do języka zbrojeń, odstraszania, strategicznej konieczności i wojennego realizmu. I tu zaskoczenie: papież nie neguje zagrożeń. Nie jest naiwny wobec przemocy, przypominając jedynie, że broń może co najwyżej wymusić ciszę, nie zbuduje jednak prawdziwego pokoju; może zatrzymać przeciwnika, ale nie pojedna narodów tak, jak może narzucić rozejm, nie stworzy sprawiedliwości. Łatwiej bowiem przesunąć front, niż uleczyć pamięć.
To zdanie, że broń może narzucić tymczasowe milczenie, lecz nie zbuduje autentycznego i trwałego pokoju, powinno wybrzmieć szczególnie mocno na Starym Kontynencie. Nie jako wezwanie do bezbronności, lecz jako przestroga przed duchową kapitulacją polityki, która jeśli uzna, że jedyną realną odpowiedzią na kryzys jest logika zbrojeń, oznaczać to będzie, że przestała wierzyć we własne powołanie. Prawdziwe bezpieczeństwo rodzi się ze sprawiedliwości, dialogu, poszanowania prawa międzynarodowego i z takiej polityki, która stawia życie narodów ponad interesami tych, którzy czerpią zysk z wojny, mówił w parlamencie papież.
.Szczególnie proroczy wydaje się fragment dotyczący sztucznej inteligencji w wojskowości. Leon XIV ostrzega, że decyzje o życiu i śmierci nie mogą zostać zrzucone na automatyzmy ani być wyjęte spod moralnej odpowiedzialności człowieka. To jedno z największych wyzwań nadchodzącej epoki. Ludzkość buduje systemy, które mogą podejmować działania szybciej, niż dojrzewa sumienie. Możemy oczywiście stworzyć narzędzia skuteczniejsze od człowieka, ale niezdolne do odpowiedzialności, bardziej precyzyjne, bez moralnego autora decyzji. Wtedy pytanie nie będzie brzmiało tylko: czy maszyna się pomyliła? Pytanie będzie brzmiało: kto jeszcze czuje się odpowiedzialny? I czy na taki świat bez odpowiedzialności jesteśmy gotowi?
W tym miejscu dochodzimy do jednego z najważniejszych elementów papieskiej diagnozy: technologia nie jest neutralna. Leon XIV mówi, że przyjmuje ona twarz tych, którzy ją projektują, finansują, regulują i jej używają. To zdanie powinno zakończyć naiwną fazę rozmów o postępie. Technologia nie spada z nieba i nie rozwija się sama. Nie jest czystym narzędziem poza moralnością. Wpisane są w nią interesy, założenia antropologiczne, modele biznesowe, struktury własności, cele polityczne, marzenia i lęki jej twórców. Algorytm również ma swoją antropologię, nawet jeśli ukrywa ją za matematyką, a platforma cyfrowa również niesie obraz człowieka, nawet jeśli przedstawia się jedynie jako usługa. Dlatego jednym z najważniejszych zadań Kościoła w XXI wieku nie będzie „nadążanie” za technologią, ale formowanie sumienia świata technologicznego. Kościół nie musi być komentatorem każdej aplikacji, każdej platformy i każdego nowego urządzenia, musząc przypominać pytanie podstawowe: czy ta technologia służy osobie, czy ją redukuje? Czy wzmacnia wolność, czy produkuje zależność? Czy pomaga człowiekowi pracować godniej, myśleć jaśniej, kochać głębiej i żyć bardziej po ludzku, czy tylko czyni go bardziej przewidywalnym, mierzalnym, podatnym na manipulację i użytecznym dla systemu?
Nowy porządek świata będzie w dużej mierze porządkiem technologicznym, wiemy to już dobrze. Ale właśnie dlatego musi zostać poddany sądowi moralnemu. Nie każda możliwość jest jeszcze prawem i nie każda innowacja jest jeszcze postępem. Przyspieszenie nie zawsze jest rozwojem, tak jak nie każda skuteczność jest mądrością i nie każda kontrola odpowiedzialnością.
W madryckim przemówieniu ważne miejsce zajmuje również rodzina. Papież nazywa ją pierwszą szkołą człowieczeństwa i wcale nie jest to pobożny banał ani retoryczna dekoracja. W świecie, w którym państwo, rynek i platformy cyfrowe coraz silniej konkurują o duszę dziecka, rodzina staje się jednym z ostatnich miejsc, gdzie człowiek może nauczyć się przynależności przed produktywnością, przebaczenia przed efektywnością, opieki przed kontraktem i daru przed interesem. Demokracja potrzebuje nie tylko procedur, lecz ludzi zdolnych do zaufania, rozmowy, cierpliwości, wyrzeczenia i odpowiedzialności. A tego człowiek uczy się najpierw w domu. Z rodziną łączy się kwestia edukacji.
Leon XIV przypomina o pierwotnym i niezbywalnym prawie rodziców do wyboru wychowania zgodnego z ich przekonaniami moralnymi, kulturowymi i religijnymi. W tle tego zdania widać jeden z największych sporów współczesnych demokracji, w Hiszpanii może zwłaszcza: czy dziecko należy najpierw do rodziny, czy do państwa? Czy edukacja ma służyć odkrywaniu prawdy i formowaniu wolności, czy raczej produkowaniu obywatela zgodnego z aktualnym ideologicznym konsensusem? Papież nie neguje roli instytucji edukacyjnych. Nazywa je sojusznikami, przypominając o wielkiej tradycji hiszpańskich uniwersytetów. Ale sojusznik nie może zastąpić rodziców; państwo, które wychowuje przeciw rodzinie, wcześniej czy później wychowuje przeciw wolności.
.Wolność jest zresztą jednym z najgłębszych tematów tego wystąpienia. Leon XIV mówi o wolności religijnej nie jako o dodatku dla ludzi wierzących, ale jako o jednym z fundamentów naprawdę demokratycznego państwa. Autentyczna wolność państwa współczesnego uznaje religijny wymiar człowieka, szanuje go i chroni prawnie. Nie wymaga od nikogo, by zrezygnował ze swojej wiary po to, aby mógł uczestniczyć w życiu publicznym. To ważne, ponieważ w wielu zachodnich demokracjach religia jest coraz częściej tolerowana tylko pod warunkiem, że pozostanie prywatnym hobby, estetyką, emocją lub rytuałem bez konsekwencji publicznych.
Leon XIV odrzuca taką wizję, widać było to podczas wielkiej celebracji Bożego Ciała na Plaza del Cibeles w Madrycie. Wiara nie domaga się przywileju ani przymusu. Nie chce narzucać się państwu. Ale nie może zostać skazana na milczenie, jakby była nieistotna dla życia wspólnoty. Człowiek wierzący nie jest mniej obywatelem dlatego, że wierzy, tak jak jego sumienie nie jest przeszkodą dla demokracji. Może być jednym z jej najważniejszych zasobów. W tym kontekście bardzo mocno brzmi obrona tajemnicy spowiedzi, którą papież umieścił w szerszej perspektywie wolności religijnej i wolności sumienia. Nie jest to wyłącznie sprawa wewnątrzkościelna, tylko test tego, czy państwo uznaje istnienie przestrzeni wewnętrznej, której nie może całkowicie skolonizować. Przecież nowoczesna władza ma ogromną pokusę wprowadzenia pełnej przejrzystości: wszystko ma być raportowane, monitorowane, regulowane, archiwizowane, oceniane i kontrolowane. Tymczasem człowiek potrzebuje miejsc, w których może stanąć w prawdzie bez lęku przed zewnętrzną presją. I dla Kościoła takim miejscem jest sakrament pojednania, a dla demokracji to znak, że osoba ludzka nie należy całkowicie do państwa, opinii publicznej, mediów, procedur ani algorytmów. I tu jest problem.
Wszystkie te wątki, jak życie, technologia, migracja, pokój, rodzina, edukacja, wolność religijna, język publiczny, łączy jednak jedna główna myśl: nowy porządek świata musi zostać osądzony przez godność osoby. Nie przez skuteczność, zysk, wolę jednostki czy większości, nawet nie przez logikę siły. A już na pewno nie przez postęp dla samego postępu, lęk czy ideologię. Przez osobę. To dlatego przemówienie w Kortezach jest tak ważne, Leon XIV nie proponuje bowiem nostalgicznego powrotu do świata sprzed nowoczesności. Nie mówi: zatrzymajmy technologię, zamknijmy granice, odrzućmy pluralizm, uciekajmy od demokracji. Przeciwnie, jego myślenie jest głęboko nowoczesne, ale nie uległe wobec nowoczesności.
Papież uznaje autonomię rzeczywistości doczesnej, szanuje misję instytucji politycznych, rozumie pluralizm i wagę prawa. Równocześnie przypomina jednak, że autonomia nie oznacza samowystarczalności moralnej, pluralizm nie oznacza relatywizmu, a demokracja nie oznacza wszechwładzy większości. W tym sensie też Leon XIV wpisuje się w linię katolickiej nauki społecznej, ale nadaje jej ton odpowiadający nowej epoce. Jan Paweł II mówił, że człowiek jest drogą Kościoła. Benedykt XVI przypominał, że rozum prawny musi pozostać otwarty na prawdę moralną, jeśli prawo nie ma stać się narzędziem siły. Franciszek mówił o kulturze odrzucenia, peryferiach i ekologii integralnej. Leon XIV zbiera te intuicje i przenosi je w świat, w którym granice człowieczeństwa będą testowane przez technologię, biopolitykę, migracje, kryzys demokracji, automatyzację wojny i erozję języka publicznego.
Bardzo znaczący jest końcowy obraz światła wpadającego z góry do sali parlamentu. Papież mówi, że polityka potrzebuje uznać miarę, która ją poprzedza i przewyższa. Wcale nie jest to wezwanie do teokracji, ale do pokory. Każda władza, która nie uznaje niczego ponad sobą, wcześniej czy później zaczyna mylić legalność z moralnością, interes z dobrem wspólnym, siłę z prawem, procedurę z prawdą i technikę z mądrością. To szczególnie ważne dziś, gdy polityka coraz częściej żyje w rytmie natychmiastowej reakcji, medialnego konfliktu i zarządzania emocjami.
Leon XIV przypomina, że potrzebna jest także odnowa moralna. Nie tylko nowe ustawy, reformy, strategie. Nie tylko techniczne odpowiedzi. Polityka bez moralnej odnowy staje się administracją kryzysów, crisis management. Może gasić pożary, ale nie wie, po co istnieje, nie budując wspólnoty i nie dając nadziei. Ważnym elementem tej odnowy jest język. Papież mówi o potrzebie „rozbrojenia języka”. To zdanie powinno mocno wybrzmieć także w Polsce, w Europie, w Kościele i w mediach, ponieważ słowa mogą otwierać drogi albo je zamykać; oświetlać rzeczywistość albo ją zniekształcać; pomóc zobaczyć w przeciwniku człowieka albo uczynić z niego wroga, którego trzeba upokorzyć. Demokracja nie umiera dopiero wtedy, gdy upadają instytucje; zaczyna chorować wcześniej: gdy przestajemy mówić do siebie jak ludzie.
.Dlatego madryckie przemówienie Leona XIV jest nie tylko tekstem o Hiszpanii, lecz przemówieniem do całego Zachodu, do Europy, która boi się o swoje bezpieczeństwo, ale często nie wie już, kim jest, i do demokracji, które mnożą procedury, ale tracą wspólny język dobra. Również do elit technologicznych, które chcą projektować przyszłość, ale nie zawsze pytają, jakiego człowieka tworzą, i do państw, które chcą kontrolować kryzysy, ale zapominają, że kryzysy mają twarze. Do Kościoła, który musi mówić nie z pozycji przywileju, lecz służby człowiekowi. Najważniejsze w tym wystąpieniu nie jest więc to, że papież przypomniał chrześcijańskie korzenie Hiszpanii czy mówił o rodzinie, ale to, że pokazał, iż bez tych korzeni – bez pamięci o osobie, sumieniu, prawdzie, dobru wspólnym i granicach władzy – przyszłość może stać się technicznie genialna i moralnie pusta. Nowy porządek świata może pójść w dwóch kierunkach. Może być porządkiem algorytmicznej kontroli, ekonomicznej użyteczności, odstraszania militarnego, biopolitycznej selekcji, kulturowej polaryzacji i samotności człowieka pozbawionego zakorzenienia, być światem, w którym wszystko będzie szybsze, bardziej przewidywalne i lepiej zarządzane, ale człowiek będzie coraz mniej widziany jako osoba. Może też jednak stać się porządkiem odnowionej odpowiedzialności: prawa służącego godności, technologii podporządkowanej osobie, polityki rozumianej jako służba, granic jako miejsc odpowiedzialnej ochrony, pokoju budowanego przez sprawiedliwość, rodziny jako pierwszej szkoły człowieczeństwa, edukacji jako drogi do prawdy, wolności religijnej jako ochrony sumienia i języka publicznego, który nie niszczy przeciwnika, lecz szuka dobra wspólnego.
W hiszpańskich Kortezach Leon XIV dał prztyczka tak lewicy, jak i prawicy, nie przedstawiając gotowego projektu ustrojowego. Ofiarował jednak coś ważniejszego: kryterium rozeznania. Każde prawo, każda technologia, każda reforma, każda strategia bezpieczeństwa, każda polityka migracyjna, każda decyzja edukacyjna i każda debata publiczna powinny zostać poddane jednemu pytaniu: czy człowiek jest tu celem, czy narzędziem? Od odpowiedzi na to pytanie zależy przyszłość. Nie tylko Hiszpanii i nie tylko Europy. Całego świata, który właśnie wchodzi w swój nowy, nieznany jeszcze porządek. I być może właśnie dlatego papieskie przemówienie w Kortezach należy czytać nie jako komentarz do jednego państwa, lecz jako mapę moralną dla epoki, która dopiero się zaczyna. Jeśli człowiek zostanie w niej ocalony jako osoba, nowy porządek świata może stać się przestrzenią pokoju, sprawiedliwości i odpowiedzialności, ale jeśli zostanie zredukowany do funkcji, danych, kosztu albo problemu, wtedy nawet najbardziej imponująca przyszłość okaże się duchowo przegrana.
.Najważniejsze jest więc to, co Leon XIV powiedział między wierszami całego wystąpienia: przyszłość będzie ludzka nie dlatego, że będzie nowoczesna, lecz dlatego, że człowiek pozostanie jej miarą.
