Lenka DRAŽANOVÁ: Dlaczego uchodźcy z Ukrainy są tak chętnie przyjmowani w całej Europie Środkowej i Wschodniej?

Dlaczego uchodźcy z Ukrainy są tak chętnie przyjmowani w całej Europie Środkowej i Wschodniej?

Photo of Lenka DRAŽANOVÁ

Lenka DRAŽANOVÁ

Politolog i wykładowczyni Europejskiego Instytutu Uniwersyteckiego we Florencji. Autorka: Education and Tolerance (2017).

zobacz inne teksty Autora

Główną siłą napędową postaw antyimigranckich jest postrzeganie imigrantów jako źródło zagrożenia. Najczęściej jako osoby stanowiące zagrożenie postrzega się młodych mężczyzn. Tymczasem migracja Ukraińców jest silnie związana z płcią: z Ukrainy wydostają się przede wszystkim kobiety i dzieci, co neguje ten argument – pisze Lenka DRAŽANOVÁ

.W związku z rosyjską agresją Rosji na Ukrainę kraje Europy Środkowej i Wschodniej muszą stawić czoła bezprecedensowej liczbie uchodźców przekraczających ich granice. Przykładem jest Polska, która w ostatnich latach przyjmowała stosunkowo niewielką liczbę uchodźców w porównaniu z innymi krajami, a w ciągu zaledwie kilku tygodni stała się jednym z państw o największej populacji uchodźców na świecie.

Zapewne w całej Europie można zauważyć różnice między podejściem do poprzednich fal uchodźców a stosunkiem do uchodźców z Ukrainy. To szczególnie widoczne w świetle niedawnego uruchomienia unijnej dyrektywy w sprawie tymczasowej ochrony, która została zastosowana po raz pierwszy od 2001 roku. Jednak różnica w podejściu do aktualnej fali imigracji w Europie Środkowej i Wschodniej jest szczególnie uderzająca, nawet w porównaniu z resztą Europy. W 2015 roku, podczas tak zwanego „kryzysu migracyjnego”, kraje Europy Środkowej i Wschodniej sprzeciwiły się planom Komisji Europejskiej dotyczącym redystrybucji uchodźców w całej UE i chciały zachować zamknięte granice, co spowodowało poważny rozdźwięk wewnątrz Unii. Obecnie te same kraje są w większości bardzo gościnne wobec uchodźców z Ukrainy, czego wyrazem jest fala oddolnych, wolontariackich akcji humanitarnych. Co się zmieniło i dlaczego ogólna akceptacja Ukraińców jest większa od akceptacji uchodźców z innych krajów w przeszłości?

Niektórzy twierdzą, że różnice między postawą wobec uchodźców z różnych części świata a postawą wobec uchodźców z Ukrainy można przypisać „wrodzonemu rasizmowi” Europy Środkowej i Wschodniej. Nie jest to jednak w żadnym razie wyjątkowa cecha Europy Środkowej i Wschodniej. Zjawisko to widoczne jest bowiem w większości krajów przyjmujących uchodźców. Co więcej, tego rodzaju argumenty pomijają kwestie obywatelstwa i reżimów geopolitycznych, które decydują o swobodzie przemieszczania się w Europie.

Ukraina jest sygnatariuszem Europejskiej Polityki Sąsiedztwa (EPS) oraz układu o stowarzyszeniu UE-Ukraina z 2014 roku. W przeciwieństwie do obywateli państw trzecich obywatele Ukrainy uzyskali w 2017 roku prawo do bezwizowego wjazdu do strefy Schengen i znaleźli się na drodze do integracji z europejskim rynkiem pracy.

Przede wszystkim jednak analizowanie sytuacji w Europie Środkowej i Wschodniej bez zrozumienia złożoności historycznej i geopolitycznej tego regionu byłoby błędem. Wiele krajów Europy Środkowej i Wschodniej, które przez większość ubiegłego wieku znajdowały się pod wpływem rosyjskiego imperializmu, postrzegało Rosję jako zagrożenie egzystencjalne. Kraje te zadają sobie teraz pytanie, czy obecny konflikt zakończy się na Ukrainie – wielu mieszkańców Europy Środkowej i Wschodniej wciąż pamięta życie w sowieckiej strefie wpływów. Ludzie ci obawiają się, że także ich kraje mogą być zagrożone. Po inwazji na Ukrainę obawy te wydają się uzasadnione i mobilizują do empatii wobec Ukraińców.

Kontakt interpersonalny jest jednym z najskuteczniejszych sposobów zmniejszania uprzedzeń między członkami społeczeństw. Ze względu na podobieństwo kulturowe i historyczne, a zwłaszcza ze względu na duże diaspory ukraińskie w regionie mieszkańcy Europy Środkowej i Wschodniej odczuwają pewien rodzaj przywiązania do Ukraińców. Są oni najliczniejszą mniejszością w wielu krajach Europy Środkowej i Wschodniej. Ponadto ogólne doświadczenia związane z imigracją ukraińską były w większości pozytywne, a wiele osób dorastało z Ukraińcami w drugim pokoleniu jako częścią własnych społeczności.

Główną siłą napędową postaw antyimigranckich jest postrzeganie imigrantów jako źródło zagrożenia. Obawy jednostek przed imigracją mogą przybierać na przykład formę niepokoju związanego z bezpieczeństwem i terroryzmem lub strachu przed obciążeniami ekonomicznymi i podatkowymi. Najczęściej jako osoby stanowiące zagrożenie dla bezpieczeństwa i kultury postrzega się młodych mężczyzn. Tymczasem mężczyznom w wieku od 18 do 60 lat zakazano opuszczania kraju, w związku z czym migracja Ukraińców jest silnie związana z płcią: z Ukrainy wydostają się przede wszystkim kobiety i dzieci, co neguje ten argument.

Wiele spośród czynników zidentyfikowanych przez badaczy społecznych jako wpływające na postawy antyimigracyjne – obcość, obawy o bezpieczeństwo, „niezasłużoność” – po prostu nie ma zastosowania w przypadku uchodźców ukraińskich. Przeważają czynniki tradycyjnie związane z postawami gościnnymi, takie jak podobieństwo kulturowe i bliskość z inną grupą, a także empatia oparta na podobieństwie potrzeb.

Obecny konflikt, w przeciwieństwie do konfliktów w Jugosławii, Syrii czy Afganistanie, wydaje się dość jasny i zrozumiały dla opinii publicznej. Łatwo tu wskazać agresora i ofiarę. Może to być jedną z głównych przyczyn pozytywnego nastawienia do uchodźców w Europie Środkowej i Wschodniej.

.Prognozowanie jest w tej chwili trudne, niemniej jednak wydaje się bardzo prawdopodobne, że duża część uchodźców z Ukrainy pozostanie w regionie na dłużej. Musimy zadbać o to, by przyjazne nastawienie do Ukraińców ułatwiało ich integrację. Właściwa integracja w zakresie mieszkalnictwa, włączenie dzieci do systemu edukacji oraz uznawanie kwalifikacji umożliwiających wejście na rynek pracy to warunki wstępne pełnego uczestnictwa uchodźców w przyjmujących ich społecznościach. W dłuższej perspektywie może to przynieść korzyści społeczne i ekonomiczne całemu regionowi Europy Środkowo-Wschodniej.

Lenka Dražanová

Materiał chroniony prawem autorskim. Dalsze rozpowszechnianie wyłącznie za zgodą wydawcy. 26 marca 2022
Fot. Zohra BENSEMRA / Reuters / Forum